Ağrı Dağı Volkanı’nda İlk Kez Araştırılan Lav Tüneli (Türkiye): Buz Mağarası’nın Jeolojik Miras Açısından Değerlendirilmesi

Öz

Türkiye, jeolojik miras alanı olarak değerlendirilebilecek ve doğal anıt niteliği taşıyan çok sayıda jeolojik oluşuma sahiptir. Jeolojik miras alanları; yerkürenin tarihindeki önemli evreleri temsil eden, aktif jeolojik süreçleri yansıtan, ayırt edici jeomorfolojik ve fizyografik özellikler sergileyen istisnai örnekler olarak tanımlanmaktadır. Bu bağlamda, bu çalışma Ağrı Dağı volkanizmasına ait bazaltik lav akıntıları içerisinde gelişmiş bir lav tüneli olan Buz Mağarası’nı önemli bir jeolojik miras alanı olarak ele almaktadır. Buz Mağarası, iyi korunmuş volkanik morfolojisi ve bölgenin volkanik ve jeomorfolojik evrimini yansıtma potansiyeli ile öne çıkan, yenilenemez nitelikte doğal bir lav tünelidir. Mağara, ayrıntılı mağara ölçümleri ve haritalama çalışmaları ile birlikte mikroklimatik ve gaz ölçümleri kullanılarak jeolojik miras değerlendirme çerçevesinde belgelenmiştir. Elde edilen bulgular, Buz Mağarası’nın Ağrı Dağı volkanizmasına ait lavlar içerisinde sistematik olarak ölçülüp ayrıntılı biçimde haritalanan ilk lav tüneli olduğunu ortaya koymaktadır. Buz Mağarası’nın jeolojik, morfolojik ve mikroklimatik özellikleri; bilimsel araştırmalar, yerbilimleri eğitimi ve mevcut dağcılık turizmine tamamlayıcı nitelikte sürdürülebilir jeoturizm faaliyetleri açısından yüksek bir potansiyel sunmaktadır. Ayrıca bu çalışma, Ağrı Dağı ve çevresinde yapılacak benzer araştırmaların yeni lav tünellerinin belirlenmesine katkı sağlayarak Türkiye’nin volkanik jeolojik mirasının bilimsel olarak belgelenmesi ve sürdürülebilir biçimde yönetilmesi açısından önemli bir temel oluşturacağını göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mağara
• lav tüneli
• buz mağarası
• jeolojik miras
• Ağrı dağı

The First Surveyed Lava Tube on Mount Ağrı Volcano (Türkiye): A Geological Heritage Assessment of the Ice Cave

Öz

Türkiye hosts numerous geological formations that qualify as natural monuments, commonly referred to as geological heritage sites. These sites represent exceptional examples of key stages in Earth history, including active geological processes, distinctive geomorphological features, and significant physiographical characteristics. Within this framework, this study presents the Ice Cave, a lava tube developed within basaltic lava flows on Mount Ağrı volcano, as an important geological heritage site. The Ice Cave is a non-renewable natural lava tube distinguished by well-preserved volcanic morphology and recording aspects of the volcanic and geomorphological evolution of the region. The cave was documented through detailed cave surveying and mapping, supported by microclimatic and gas measurements conducted within a geological heritage assessment framework. The Ice Cave represents the first lava tube on Mount Ağrı volcano to be systematically surveyed and mapped in detail. The geological, morphological, and microclimatic characteristics of the Ice Cave indicate strong potential for scientific research, geoscience education, and sustainable geotourism as a complementary activity to existing mountaineering tourism in the region. Furthermore, the results suggest that similar investigations on Mount Ağrı and surroundings may reveal additional lava tubes, contributing both to scientific understanding and to the sustainable management of Türkiye’s volcanic geological heritage.

Anahtar Kelimeler

• Cave
• ice cave
• geological heritage
• lava tube
• Mount Ağrı

Kaynakça

1. Allred, K. (2019). Kazumura Cave, Hawaii. In White, W. B., Culver, D. C. 6 püpan, T. 8Eds.), Encyclopedia of Caves (Third Edition), Chapter 73, (pp.: 619-626). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-814124-3.00073-X
2. Allred, K. & Allred, C. (1997). Development and Morphology of Kazumura Cave, Hawaii. Journal of Cave and Karst Studies, 59(2), 67-80.
3. Çakır, K., Erşen, D., Sönmez, M.K., Törk, K., Bozan Ç. ve Erten, G. (2022). Karacadağ Öneri Jeopark Alanı Değerlendirme Raporu (Rapor No: 14116). MTA Genel Müdürlüğü, Ankara.
4. Ercan, T., Fujitani, T., Matsuda, J. I., Natsu, K., Tokel, S. & Ui, T. (1990). Doğu ve Güneydoğu Anadolu Neojen-Kuvaterner volkaniklerine ilişkin yeni jeokimyasal, radyometrik ve izotopik verilerin yorumu. MTA Dergisi, 110, 143-164, Ankara.
5. Gülen, L. (1980). Strontium isotope geochemistry of Mount Ararat and Süphan volcanics, Eastern Turkey. EOS, Transactions American Geophysical Union, 61,17.
6. Hepşen, N. (2009). Türkiye Jeoloji Haritaları, Doğubayazıt-J52 paftası No: 113 MTA, Ankara.
7. Karaoğlu, Ö., Elshaafi, A., Salah, M. K., Browning, J. & Gudmundsson, A. (2017). Large-volume lava flows fed by a deep magmatic reservoir at Ağrı Dağı (Ararat) volcano, Eastern Turkey. Bulletin of Volcanology, 79, Article 15. https://doi.org/10.1007/s00445-016-1098-0
8. Kempe, S. (2012). Volcanic rock caves. In White, W. B., Culver, D. C. (Eds.), Encyclopedia of Caves (2nd ed.), (p.: 865-873). Academic Press, Amsterdam. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-383832-2.00125-0

9. Kıranşan, K. ve Şengün, M.T. (2017). Karahasan Lav Tüneli (Muş-Malazgirt)’nde Buz Oluşumları. Zeitschrift für die Welt der Türken, 9(2), 165-181.
10. Luetscher, M. & Jeannin, P. Y. (2004). A process-based classification of alpine ice caves. Theoretical and Applied Karstology, 17, 5–10.
11. UNESCO and IUGS (2023). Guidelines for the assessment of the international significance of geological heritage in UNESCO Global Geopark Applications. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000386952
12. Yılmaz, Y., Güner, Y. & Şaroğlu, F. (1998). Geology of the Quaternary volcanic centers of the East Anatolia. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 85(1-4), 173-210. https://doi.org/10.1016/S0377-0273(98)00055-9