Apa Barajı Havzasında morfometrik parametrelere dayalı bulanık AHP yöntemi ile havza önceliklendirmesi ve erozyon risk analizi
Öz
Bu çalışma, İç Anadolu Bölgesi'nde bulunan Apa Barajı Havzası’nda erozyon riskinin değerlendirilmesi ve alt havzaların önceliklendirilmesi amacıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışma kapsamında, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) destekli morfometrik analiz yöntemi kullanılarak 10 alt havzada toplam 13 morfometrik parametre hesaplanmıştır. Elde edilen parametreler, Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemlerinden biri olan Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (FAHP) ile değerlendirilmiştir. Morfometrik parametrelerin göreli önemleri uzman görüşlerine dayalı ikili karşılaştırmalar kullanılarak belirlenmiş ve FAHP yöntemiyle ağırlıklandırılmıştır. Bununla birlikte, karar vericilerin risk toleranslarını modele entegre etmek ve duyarlılık analizi yapmak amacıyla OWA (Sıralı Ağırlıklı Ortalama) operatörü kullanılmış; farklı iyimserlik derecelerine (ORness) dayalı stratejik risk senaryoları kurgulanmıştır. Analiz sonuçları, rölyef temelli parametrelerin (örneğin Rhp, Rr ve Rn) erozyon riski üzerinde en belirgin etkiye sahip olduğunu göstermiştir. FAHP skorlarına göre AH-10, AH-8 ve AH-3 alt havzaları, "çok yüksek öncelikli" grupta yer alarak en yüksek erozyon riski taşıyan bölgeler olarak tanımlanmış olup; havza genelinin yaklaşık %43'ünün yüksek ya da çok yüksek erozyon riski taşıdığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma; morfometrik analizlerle entegre edilen FAHP yönteminin erozyon riskini belirlemedeki etkinliğini kanıtlarken, özellikle Nötr senaryoda elde edilen tam mekânsal uyum sayesinde farklı ORness senaryolarıyla da modelin yapısal kararlılığını doğrulamıştır. Elde edilen bulgular, FAHP ve OWA entegrasyonunun havza önceliklendirme sürecini statik bir sıralama olmaktan çıkarıp, karar alıcılar için dinamik ve uyarlanabilir bir karar destek sistemine dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abdo, H.G., Almohamad, H., Al Dughairi, A.A., & Karuppannan, S. (2023). Sub-basins prioritization based on morphometric analysis and geographic information systems: A case study of the Barada river basin, Damascus countryside governorate, Syria. Proceedings of the Indian National Science Academy, 89(2), 376-385. https://doi.org/10.1007/s43538-023-00168-8
- Afsari, R., Nadizadeh Shorabeh, S., Kouhnavard, M., Homaee, M., & Arsanjani, J.J. (2022). A spatial decision support approach for flood vulnerability analysis in urban areas: A case study of Tehran. ISPRS International Journal of Geo-Information, 11(7), 380. https://doi.org/10.3390/ijgi11070380
- Agarwal, C.S. (1998). Study of drainage pattern through aerial data in Naugarh area of Varanasi district, UP. Journal of The Indian Society Remote Sensing, 26(4),169–175. https://doi.org/10.1007/BF02990795
- Aher, P.D., Adinarayana, J., & Gorantiwar, S.D. (2013). Prioritization of watersheds using multi-criteria evaluation through fuzzy analytical hierarchy process. Agricultural Engineering International: CIGR Journal, 15(1),11–18.
- Ahmed, R., Sajjad, H., & Husain, I. (2018). Morphometric parameters-based prioritization of sub-watersheds using fuzzy analytical hierarchy process: A case study of lower Barpani watershed, India. Natural Resources Research, 27,67–75. https://doi.org/10.1007/s11053-017-9337-4
- Ahmed, F., & Kılıç, K. (2019). Fuzzy Analytic Hierarchy Process: A performance analysis of various algorithms. Fuzzy Sets and Systems, 362:110-128. https://doi.org/10.1016/j.fss.2018.08.009
- Ajaykumar, B.N., & Gopinath, G. (2018). Geospatial techniques for the analysis of hypsometric parameters of a humid tropical river basin, south western Ghats, India. Carpathian Journal of Earth and Environmental Sciences, 13, 465-476.
- Aleksova, B., Milevski, I., Dursun, İ., Vujačıć, D., & Youssef, Y. M. (2026). Multi-model integration and parametric geohazard models for multi-hazard susceptibility assessment in a fan-shaped catchment (Crnička Reka, North Macedonia). Carpathian Journal of Earth and Environmental Sciences, 21(2), 295-308. DOI:10.26471/cjees/2026/021/369
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Ormancılıkta Havza Yönetimi
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
İbrahim Dursun
*
0000-0003-2261-1112
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
10 Ağustos 2026
Gönderilme Tarihi
1 Ağustos 2025
Kabul Tarihi
14 Mayıs 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 27