Ankara’daki aktarların tüketici profillerinin ve tıbbi ve aromatik bitkilerin kullanımlarının araştırılması

Öz

Bu çalışma, Ankara ilindeki aktarlarda satılan tıbbi ve aromatik bitkilerin kullanımını etnobotanik açıdan incelemeyi ve bu ürünleri tercih eden tüketicilerin profilini belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma kapsamında Ankara ilinin Yenimahalle, Çankaya ve Etimesgut ilçelerinin merkezlerinde faaliyet gösteren 10 aktar ve bu aktarlardan alışveriş yapan 130 tüketici ile anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Aktar ve tüketicilerden elde edilen veriler, bitkilerin kullanım biçimlerini, ticari durumunu ve tüketici tercihlerini değerlendirmek amacıyla frekans ve yüzde dağılımları kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma sonucunda keçiboynuzu (Ceratonia siliqua L.), ıhlamur (Tilia platyphyllos Scop.), kuşburnu (Rosa canina L.), papatya (Matricaria chamomilla L.), zencefil (Zingiber officinale Roscoe), adaçayı (Salvia officinalis L.), kekik (Thymus sp.), nane (Mentha × piperita L.), rezene (Foeniculum vulgare Mill.), ısırgan (Urtica dioica L.), sarı kantaron (Hypericum perforatum L.) ve dereotu (Anethum graveolens L.) gibi tıbbi ve aromatik bitkilerin hem aktar ticaretinde hem de tüketici tercihleri açısından öne çıktığı belirlenmiştir. Aktarlardan alışveriş yapan tüketicilerin çoğunluğunu kadınlar (%68) oluştururken, 26–35 yaş grubu en belirgin yaş grubunu oluşturmuştur. Tüketicilerin bu bitkileri başlıca öksürüğün giderilmesi, solunum sistemi rahatsızlıkları ve balgam söktürücü amaçlarla satın aldıkları belirlenmiştir. Bitkilerin en yaygın kullanım şeklinin infüzyon (%61) olduğu, bunu dekoksiyonun (%36) izlediği tespit edilmiştir. Elde edilen bulgular, tıbbi ve aromatik bitkilerin Ankara'daki tüketicilerin sağlıkla ilişkili uygulamalarındaki önemini koruduğunu göstermektedir. Bu çalışma, bitki kullanım biçimleri, aktar ticareti, tüketici tercihleri ve bitkisel ürünleri satın alan bireylerin demografik özellikleri hakkında etnobotanik bilgiler sunarak, aktarların günümüzdeki sağlık uygulamalarındaki rolünün daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tüketici davranışları
• Bitkisel ürünler
• Aktarlar
• Bitki kullanım şekilleri
• Geleneksel bilgi

Etik Beyan

T.C. Karabük Üniversitesi, Fen ve Mühendislik Bilimleri Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu tarafından 19.06.2026 tarih ve 2026/03 numaralı toplantıda bu çalışmanın yürütülmesinde yöntem ve esaslar açısından herhangi bir sakınca olmadığı kararı alınmış ve Etik Kurul Onayı verilmiştir.

An ethnobotanical investigation of consumer profiles and the use of aromatic and medicinal plants in herbal markets in Ankara

Öz

This study aimed to investigate the ethnobotanical uses of medicinal and aromatic plants sold in herbal shops in Ankara and to characterize the consumer profile associated with these products. Data were collected through surveys conducted with 10 herbalists and 130 consumers in the central districts of Yenimahalle, Çankaya, and Etimesgut in Ankara. The data were evaluated using frequency and percentage distributions to assess patterns of plant use, herbal trade, and consumer preferences. The surveys revealed that several medicinal and aromatic plants were particularly prominent including carob (Ceratonia siliqua L.), linden (Tilia platyphyllos Scop.), rosehip (Rosa canina L.), chamomile (Matricaria chamomilla L.), ginger (Zingiber officinale Roscoe), sage (Salvia officinalis L.), thyme (Thymus sp.), peppermint (Mentha × piperita L.), fennel (Foeniculum vulgare Mill.), nettle (Urtica dioica L.), St. John’s wort (Hypericum perforatum L.), and dill (Anethum graveolens L.). Women constituted the majority of herbal shop customers (68%), while individuals aged 26–35 represented the most prominent age group. Consumers reported purchasing these plants primarily for cough relief, respiratory disorders, and expectorant purposes. Infusion was the most common method of preparation (61%), followed by decoction (36%). The findings highlight the continued importance of medicinal and aromatic plants in consumer health practices in Ankara. The study provides ethnobotanical insights into patterns of plant use, herbal trade, consumer preferences, and the demographic characteristics of individuals purchasing herbal products, contributing to a better understanding of the role of herbal markets in contemporary health practices.

Anahtar Kelimeler

• Consumer behavior
• Herbal products
• Herbalists
• Plant use patterns
• Traditional knowledge

Etik Beyan

The authors gratefully acknowledge the Karabük University Scientific Research and Publication Ethics Committee of the Faculty of Science and Engineering for granting ethical approval for this study (Meeting No. 2026/03, dated June 19, 2026). The Committee determined that there were no ethical concerns regarding the methods and procedures followed in conducting the study.

Kaynakça

1. Akbulut, S., & Bayramoğlu, M. M. (2013). The trade and use of some medicinal and aromatic herbs in Turkey. Studies on Ethno-Medicine, 7(2), 67-77. https://doi.org/10.1080/09735070.2013.11886446.
2. Akbulut, S., & Bayramoğlu, M. M. (2014). Reflections of socio-economic and demographic structure of urban and rural on the use of medicinal and aromatic Plants: The Sample of Trabzon Province. Studies on Ethno-Medicine, 8(1), 89-100. https://doi.org/ 10.1080/09735070.2014.11886477.
3. Akbulut, S., & Özkan, Z. C. (2016). Herbalist-customer profile in medicinal and aromatic herbs trade: A case study of Kahramanmaraş, Turkey. Kastamonu University Journal of Forestry Faculty, 16(1), 246-252.
4. Altay, V., Karahan, F., & İlçim, A. (2015). An ethnobotanical research on wild plants sold in Kırıkhan district (Hatay/Turkey) herbalists and local markets. Biological Diversity and Conservation, 8(2), 81-91.
5. Ayandın, H. A. (2010). Şabanözü ve Çile Dağı (Polatlı/Ankara) arasında kalan bölgenin etnobotanik özellikleri (Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
6. Balcı, A. (2021). Sosyal Bilimlerde Araştırma: Yöntem, Teknik ve İlkeler. Ankara: Pegem Akademi.
7. Baytop, T. (1999). Türkiye’de bitkiler ile tedavi. İstanbul: Nobel Tıp Kitabevleri.
8. Bekçi, Y. (2025). Kıbrıs köyü (Ankara) ve çevresinde etnobotanik araştırmalar (Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü).

9. Çelik, Y. (2014). Konya ilinde tıbbi ve aromatik bitki satışı yapan aktarların sosyoekonomik yapıları üzerine bir araştırma. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 1(3), 369-376.
10. Çömlekçioğlu, N., & Karaman, Ş. (2008). Kahramanmaraş şehir merkezindeki aktar’larda bulunan tıbbi bitkiler. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen ve Mühendislik Dergisi, 11(1), 23-32.
11. Doğdu, B. (2025). Ankara Etlik bölgesinde bitkisel çay olarak yaygın kullanılan bitkilerin halk sağlığı açısından değerlendirilmesi. Journal of Traditional Medical Complementary Therapies, 8(1), 21-28.
12. Ekor, M. (2014). The growing use of herbal medicines: Issues relating to adverse reactions and challenges in monitoring safety. Frontiers Pharmacology, 4, 177. https://doi.org/10.3389/fphar.2013.00177.
13. Elçi, B., & Erik, S. (2006). Güdül Ankara ve çevresinin etnobotanik özellikleri. Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi, 26, 57-64.
14. Faydaoğlu, E., & Sürücüoğlu, M. S. (2011). Geçmişten günümüze tıbbi ve aromatik bitkilerin kullanılması ve ekonomik önemi. Kastamonu Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 11(1), 52-67.
15. Ghorbani, A. (2005). Studies on pharmaceutical ethnobotany in the region of Turkmen Sahra, north of Iran (Part 1): General results. Journal of Ethnopharmacology, 102, 58-68.
16. Günbatan, T., Gürbüz, İ., & Özkan, A. M. G. (2016). The current status of ethnopharmacobotanical knowledge in Çamlıdere (Ankara, Turkey). Turkish Journal of Botany, 40(3), 241-249. https://doi.org/10.3906/bot-1501-37.
17. Güner, Ö., & Selvi, S. (2016). Wild medicinal plants sold in Balıkesir/Turkey herbal markets and their using properties. Biological Diversity and Conservation, 9(2), 96-101.
18. Gürdal, B., & Kültür, Ş. (2013). An ethnobotanical study of medicinal plants in Marmaris (Muğla, Turkey). Journal of Ethnopharmacology, 146(1), 113-126. https://doi.org/10.1016/j.jep.2012.12.012.
19. Heinrich, M., Barnes, J., & Gibbons, S. (2004). Fundamentals of pharmacognosy and phytotherapy. Edinburgh: Churchill Livingstone.
20. Hudson, J. B., Lee, M. K., Şener, B., & Erdemoğlu, N. (2000). Antiviral activities in extracts of Turkish medicinal plants. Pharmaceutical Biology, 38(3), 171-175. https://doi.org/10.1076/1388-0209(200007)3831-SFT171.
21. Karaca, S. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri. Ankara: Gazi Kitabevi.
22. Kathe, W., Honnef, S., & Heym, A. (2003). Medicinal and aromatic plants in Albania, Bosnia-Herzegovina, Bulgaria, Croatia and Romania. Germany: German Federal Agency for Nature Conservation.
23. Kendir, G., & Güvenç, A. (2010). Etnobotanik ve Türkiye’de yapılmış etnobotanik çalışmalara genel bir bakış. Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi, 30(1), 49-80.
24. Kızılarslan, Ç., & Özhatay, N. (2012). An ethnobotanical study of the useful and edible plants of İzmit. Marmara Pharmaceutical Journal, 16(3), 194-200.
25. Koca, C. (2016). Aktarların tüketici profillerinin ve satınalma eğilimlerinin belirlenmesi (Kahramanmaraş örneği) (Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
26. Korkmaz, M., & Karakurt, E. (2014). Kelkit (Gümüşhane) aktarlarında satılan tıbbi bitkiler. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 18(3), 60-80.
27. Kökçü, B., Esen, O., & Uysal, İ. (2015). Medicinal plants sold in Çanakkale/Turkey city center herbalists. Biological Diversity and Conservation, 8(3), 80-91.
28. Łuczaj, Ł., Lamxay, V., Tongchan, K., Xayphakatsa, K., Phimmakong, K., Radavanh, S., Kanyasone, V., Pietras, M., & Karbarz, M. (2021). Wild food plants and fungi sold in the markets of Luang Prabang, Lao PDR. Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine, 17(6), 1-27.
29. Malyer, H., Öz Aydın, S., Tümen, G., & Er, S. (2004). Tekirdağ ve çevresindeki aktarlarda satılan bazı bitkiler ve tıbbi kullanım özellikleri. Dumlupınar Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 7, 103-112.
30. Öner, E.K., Yeşil, M., & Güveli, G. (2017). Ordu aktarlarında satılan tıbbi bitkiler. Ordu Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Dergisi, 7(2), 378-383.
31. Ötnü, H., & Akan, H. (2020). Şanlıurfa’daki eczanelerde ve aktarlarda fitoterapi amaçlı satılan bitkiler. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 23(4), 947-965.
32. Özdemir, S. (2019). Diyarbakır ili aktarlarında satılan bitkiler ve etnobotanik özellikleri. (Yüksek Lisans Tezi, Artvin Çoruh Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
33. Özdemir, E., & Alnıpınar, K. (2015). An ethnobotanical survey of medicinal plants in western part of central Taurus Mountains: Aladaglar (Nigde–Turkey). Journal of Ethnopharmacology, 166, 53-65.
34. Özer, H., & Türkmen, N. (2019). Investigation of plants with ethnobotanical use in Gaziantep Province (Turkey). GSC Biological and Pharmaceutical Sciences, 7(2), 71-78.
35. Özgüven, M., Sekin, S., Gürbüz, B., Şekeroğlu, N., Ayanoğlu, F., & Ekren, S. (2005). Tütün, tıbbi ve aromatik bitkiler üretimi ve ticareti. In Türkiye Ziraat Mühendisliği VI. Teknik Kongresi (3-7 Ocak, Ankara, s.481-501).
36. Özhatay, N., Koyuncu, M., Atay, S., & Byfıeld, A. (1997). Türkiye’nin doğal tıbbi bitkilerinin ticareti hakkında bir çalışma. İstanbul: WWF-UK & Stanley Smith Horticultural Trust. Doğal Hayatı Koruma Derneği.
37. Polat, R., Çakılcıoğlu, U., Ertuğ, F., & Satıl, F. (2012). An evaluation of ethnobotanical studies in Eastern Anatolia. Biodicon, 5(2), 23-40.
38. Sadıkoğlu, N. (1998). Cumhuriyet dönemi Türk etnobotanik araştırmalar arşivi (Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü).
39. Sarper, F., Akaydın, G., Şimşek, I., & Yeşilada, E. (2009). An ethnobotanical field survey in the Haymana district of Ankara Province in Turkey. Turkish Journal of Biology, 33, 79-88.
40. Şaşkara, C., Hürkul, M. M., & Güvenç, A. (2010). Aktarlarda satılan Melissa officinalis L. (Oğul otu, Melisa) üzerine morfolojik ve anatomik çalışmalar. Ankara Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Dergisi, 39(2), 123-143.
41. Şimşek, I., Aytekin, F., Yeşilada, E., & Yıldırımlı, Ş. (2004). An ethnobotanical survey of the Beypazarı, Ayaş and Güdül district towns of Ankara Province (Turkey). Economic Botany, 58(4), 705-720.
42. Şimşir Bozdağ, R. (2019). Gaziantep ilinde ticareti yapılan tıbbi bitkiler ve aktarların müşteri profili (Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
43. Tankut, A. (2017). Aktarların tüketici profillerinin ve satınalma eğilimlerinin belirlenmesi (Muş ili örneği) (Yüksek Lisans Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
44. Tarakçı, S. (2006). Beykoz civarındaki tıbbi özellik taşıyan bitkiler üzerine araştırmalar (Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü).
45. Tulukcu, E., & Sağdıç, O. (2011). Konya’da aktarlarda satılan tıbbi bitkiler ve kullanılan kısımları. Erciyes Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 27(4), 304-308.
46. WHO. (2002). Traditional medicine strategy 2002-2005. Geneva: World Health Organization.
47. WHO. (2013). Traditional Medicine Strategy 2014-2023. Geneva: World Health Organization.