Resimli Çocuk Kitaplarının Toplumsal Cinsiyet Kapsamında İncelenmesi: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi Örneği

Yıl 2025, Cilt: 39 Sayı: 2, 175 - 207, 30.06.2025

Mine Koyuncu Şahin , Kebire Saka , Fatma Gamze Çeperli

https://doi.org/10.24146/tk.1646912

Öz

Amaç: Bu araştırmada, 2020-2024 yılları arasında yayımlanan ve Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi Çocuk Bölümünde bulunan resimli çocuk kitaplarının toplumsal cinsiyet rolleri açısından incelenmesi amaçlanmıştır.

Yöntem: Çalışmada, Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesinde yer alan Çocuk Bölümündeki kitaplardan toplumsal cinsiyet eşitliği/eşitsizliğine yönelik unsurlar bulundurmayan ve tamamında nötr karakterler içeren kitaplar, çalışma kapsamı dışında tutulmuş ve son beş yıla ait elli altı resimli çocuk kitabı çalışma grubunu oluşturmuştur. Veriler nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi ile elde edilmiştir. Veri toplama aracı olarak araştırmacılar tarafından kontrol listesi oluşturulmuştur. Araştırma kapsamında kullanılan kontrol listesinin maddeleri; kitapların içeriği ve görsellerinde yer verilen renkler, meslekler, mekanlar, oyun ve oyuncaklar, sanatsal ve sportif faaliyetler, mizaç ve duygusal özellikler, gündelik işler olmak üzere yedi alt başlık üzerinden cinsiyet eşitliği/eşitsizliği açısından değerlendirilmiştir.

Bulgular: Yapılan analizler sonucunda, meslekler, mekanlar, sanatsal ve sportif faaliyetler, gündelik işler temalarında incelenen kitaplarda toplumsal cinsiyet eşitliğinin daha yüksek olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bunun yanı sıra kullanılan renkler, oyun ve oyuncaklar, mizaç ve duygusal özellikler temalarının geleneksel cinsiyet rollerini diğer temalara göre daha çok barındırdığı sonucuna ulaşılmıştır.

Sonuç: Alanyazın tarandığında, mevcut araştırmanın sonucunda, il halk kütüphanesinde bulunan çocuk kütüphanesi bölümü kitaplarının toplumsal cinsiyet açısından eşitlik içeren kitapları çoğunlukla barındırmış olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Bu durum kütüphanedeki kitapların toplumsal cinsiyet eşitliği açısından nitelikli olduğunu gösterebilir.
 
Özgünlük: Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa İl Halk Kütüphanesi’nde bulunan Çocuk Kütüphanesi bölümü, Afyonkarahisar ilinde bulunan tek kütüphane olması ve kütüphanenin çocuk kitaplığı bölümünün herhangi bir araştırmada incelenmemiş olması açısından önem arz etmektedir. Çocukların nitelikli ve ücretsiz olarak kitaplara ulaşabileceği kurumlar olan kütüphanelerde bulunan resimli çocuk kitaplarındaki toplumsal cinsiyet yargılarının deşifre edilmesi, çocuk kütüphanesinden yararlanan ailelerin ve öğretmenlerin bu alandaki farkındalığının artırılmasına yardımcı olacaktır. Resimli çocuk kitapları yazarlarının daha kapsayıcı ve nitelikli kitaplar yazmasına katkı sağlaması da çalışmanın özgünlüğünü destekleyici etkenlerden biridir.

Anahtar Kelimeler

Erken çocukluk dönemi , toplumsal cinsiyet rolleri , çocuk kütüphanesi , resimli çocuk kitabı , toplumsal cinsiyet eşitliği

Etik Beyan

Herhangi bir canlı varlıkla çalışılmadığı için etik kuruldan izin alınmamıştır.

Analyzing Illustrated Children's Books in Terms of Gender: The Afyonkarahisar Gedik Ahmet Pasha Provincial Public Library Example

Öz

Purpose: The aim of this study is to examine the illustrated children’s books published between 2020-2024 and found in the Children’s Section of Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa Provincial Public Library in terms of gender roles.

Method: In the study, books in the Children’s Section of the Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa Provincial Public Library that do not contain signs of gender equality/inequality and include entirely neutral characters were excluded from the scope of the study and fifty-six illustrated children’s books from the last five years constituted the study group. Data were obtained through document analysis, a qualitative research method. A checklist was created by the researchers as a data collection tool. The items in the checklist used within the scope of the research were evaluated in terms of gender equality and inequality under seven subheadings: colors, professions, spaces, games and toys, artistic and sports activities, temperament and emotional characteristics, and daily tasks, as reflected in the content and visuals of the books.

Findings: As a result of the analysis, it was concluded that gender equality was higher in books examined under the themes of professions, places, artistic and sports activities, and daily tasks. In addition, it was concluded that the themes of colors, games and toys, temperament, and emotional characteristics contained more traditional gender roles than other themes.

Implications: Upon scanning the literature, the current research concluded that the children’s library section books in the provincial public library primarily contain books that promote gender equality. This may indicate that the books in the library are qualified in terms of gender equality.
 
Originality: The Children’s Library section in the Afyonkarahisar Gedik Ahmet Paşa Provincial Public Library is important because it is the only library in the province of Afyonkarahisar, and the children’s library section of the library has not been examined in any research. Deciphering gender judgments in illustrated children’s books in libraries, which are institutions where children can access quality and free books, will help increase awareness among families and teachers who benefit from children’s libraries. Another factor supporting the originality of the study is that it contributes to the authors of illustrated children’s books writing more inclusive and qualified books.

Anahtar Kelimeler

Early childhood , gender role , illustrated children's books , children's library , gender equality

Kaynakça

• Adam, H., ve Harper, L. J. (2023). Gender equity in early childhood picture books: A cross-cultural study of frequently read picture books in early childhood classrooms in Australia and the United States. The Australian educational researcher, 50(2), 453-479.
• Akıncı-Coşgun, A. ve Yılmaz, T. P. (2022). STEM içerikli resimli çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet rollerinin sunumu. Ihlara Eğitim Araştırmaları Dergisi, 7(2), 139-148. http://ihead.aksaray.edu.tr/tr/pub/ihead/article/1208261
• Akkaya, M. A., ve Odabaş, H. (2019). Kütüphane deneyiminin beşiği olarak çocuk kütüphaneleri. Bilgi Merkezleri: Kütüphaneler–Arşivler–Müzeler, 82-125.
• Ata Doğan, S., Atış Akyol, N., ve Güney Karaman, N. (2018). Beş yaş çocuklarının cinsiyet kalıp yargı düzeyleri ve evdeki cinsiyet rollerine ilişkin görüşleri. Gazi Eğitim Bilimleri Dergisi, 4(3), 53-65. https://doi.org/10.30855/gjes.2018.04.03.004
• Axell, C., & Boström, J. (2021). Technology in children’s picture books as an agent for reinforcing or challenging traditional gender stereotypes. International journal of technology and design education, 31, 27-39.
• Baltacı, A. (2018). Nitel araştırmalarda örnekleme yöntemleri ve örnek hacmi sorunsalı üzerine kavramsal bir inceleme. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 231-274.
• Başkale, H. (2016). Nitel araştırmalarda geçerlik, güvenirlik ve örneklem büyüklüğünün belirlenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi Elektronik Dergisi, 9(1), 23-28.
• Batmaz, Ö. (2021). Resimli çocuk kitaplarındaki toplumsal cinsiyet eşitliğine bir bakış. Gaziantep Üniversitesi Eğitim Bilimleri Dergisi, 5(1), 1-18.
• Bronfenbrenner, U. (1977). Toward an experimental ecology of human development. American Psychologist, 32(7), 513-531.
• Büyüköztürk, Ş., Akgün, Ö. E., Demirel, F., Karadeniz, Ş. ve Çakmak, E. K. (2015). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem Akademi Yayınevi: Ankara.
• Cevher, N. (2015), Ankara’daki halk kütüphanesi çocuk bölümlerinin çocukların okuma alışkanlığındaki rolü, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• Cutler, L., & Buell, M. (2017). Gender stereotypes in children’s picture books: A contemporary content analysis. In Conference: Society for Research in Child Development.
• Çelikoğlu, E., ve Koyuncu Şahin, M. (2024). TRT Çocuk E-Kitaplığı 3-5 yaş arası çocuklara yönelik elektronik kitaplar toplumsal cinsiyet eşitliğine ne kadar duyarlı?. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 14(3), 973-991.
• Davarcı, Y., ve Zengin, Z. S. (2021). Din dersi ders kitapları görsellerinde toplumsal cinsiyet üzerine bir analiz. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, (12), 283-300.
• Demir, R. (2022). Toplumsal cinsiyet bağlamında çözümlenen bir hikâye: “Şahmeran’ın bacakları”. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (11), 191-214.
• Derdiyok, R. (2024). Resimli çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet eşitliği konusu üzerine bir inceleme. Art-e Sanat Dergisi, 17(33), 139-165. https://doi.org/10.21602/sduarte.1462472
• Dereobalı, N. (2015). Okul öncesi eğitim ve kitle iletişim araçları. Okul öncesi eğitime giriş içinde, 253-278.
• Dilek, A. (2014). 4-6 yaş çocuk öykülerindeki kadın kahramanların mesleksel analizi. Journal of Qafqaz University, 2(1), 94-102.
• Dumanlı, E. ve Esen, Y. (2022). Çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet bağlamı: araştırma gündeminin değişkenleri. Eğitim Bilim Toplum, 20(79), 118-148.
• Eisen, S., Matthews, S. E., ve Jirout, J. (2021). Parents' and children's gendered beliefs about toys and screen media. Journal of Applied Developmental Psychology, 74, 101276.
• Filipović, K. (2018). Gender representation in children’s books: Case of an early childhood setting. Journal of Research in Childhood Education, 32(3), 310-325.
• Güran Yiğitbaşı, K. ve Sarıçam, S. (2020). Toplumsal cinsiyet rollerinin temsili ve medya: TRT çocuk dergisi örneği. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, (35), 19-45. https://doi.org/10.17829/turcom.677923
• Hakkoymaz, S. ve Tanju Aslışen, E. H. (2022). Resimli çocuk kitaplarında yer verilen oyun ve oyuncaklara ilişkin bir inceleme: Gaziantep çocuk kütüphanesi örneği. Milli Eğitim Dergisi, 51(235), 2465-2486. https://doi.org/10.37669/milliegitim.887405
• Hareket, D., ve Dündar, H. (2023). Çocuk hikâye kitaplarında toplumsal cinsiyet unsurları: Ayşegül Kitap Serisi örneği. Disiplinlerarası Çocuk Hakları Araştırmaları Dergisi, 3(5), 1-30.
• Karaaslan, A., Bencik Kangal, S., ve Arslan, S. (2018). Okul öncesi dönem resimli çocuk kitaplarında yer alan baba figürünün incelenmesi. Uluslararası Çocuk Edebiyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi (ÇEDAR), 2(2), 18-31.
• Kaynak, D., ve Aktaş, E. (2017). Okul öncesi hikâye ve masal kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri. Ekev Akademi Dergisi, (72), 67-86.
• Kocaman, E. A. ve Erdol, T. A. (2023). Okul öncesi dönem çocuk kitaplarının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Eğitimde Yeni Yaklaşımlar Dergisi, 6(2), 68-91.
• Kütük, K.T. (2024), Okul öncesi dönem öykü kitaplarında yer alan toplumsal cinsiyet kalıp yargılarının incelenmesi, [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
• Oğuz Rollas, B. (2017). 0-6 yaş resimli çocuk hikaye kitaplarında toplumsal cinsiyet inşası [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Yaşar Üniversitesi.
• Özen, M., Baysan, M. P., Koyunoğlu, E., ve Yükselen, A. (2022). 3-6 yaş resimli öykü kitaplarındaki kadın ve erkek karakterlerin mesleki açıdan incelenmesi. Uluslararası Çocuk Edebîyatı ve Eğitim Araştırmaları Dergisi (ÇEDAR), 5(2), 77-90.
• Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. California: Sage publications.
• Paynter, K. C. (2011). Gender stereotypes and representation of female characters in children’s picture books (Doctoral dissertation). Retrieved from http://digitalcommons.liberty.edu/
• Peter, R. ve Pathak, A. (2023). A study of gender stereotypes in gender ınequality. Journal of Women Empowerment and Studies, 3(2), 17-22.
• Qiu, Z. Y., ve Yoke, S. K. (2024). The Impact of Gender Stereotypes in Children’s Picture Books on Children: A Review. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 14(8), 2106–2118. http://dx.doi.org/10.6007/IJARBSS/v14-i8/22208
• Salman Erden, Y. T. (2019). Resimli çocuk kitaplarındaki toplumsal cinsiyet olgusunun incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Aydın Adnan Menderes Üniversitesi.
• Saygan, B. B. ve Uludağlı, N. P. (2021). Yaşam boyu toplumsal cinsiyet rollerinin gelişimi. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 13(2), 354-382. https://doi.org/10.18863/pgy.789615
• Şahin, A. B., Çelik, B., Karadağ, M., Yeşilkır, N., vd. (2022). 3-6 yaş resimli çocuk kitaplarında aile ve ebeveyn temsilleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(4), 1557-1572. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1027055
• Şahin, D., ve Özaydınlı, B. (2023). TÜBİTAK resimli çocuk kitaplarının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi. Journal of Uludag University Faculty of Education, 36(1), 255-285. https://doi.org/10.19171/uefad.1171382
• Şen, S. (2007). Okul öncesi dönem çocuklarının temel özellikleri ve gereksinimleri. Okul öncesi eğitime giriş, 71-123.
• Şeren, N., Aydoğmuş, M., ve Ateş, S. (2022). Resimli çocuk kitaplarında toplumsal cinsiyet rolleri: Okuyan Balık Elektronik Kütüphanesi Örneği. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 23(3), 2399-2440. https://doi.org/10.29299/kefad.1119177
• Tashakkori, A., Johnson, R. B. ve Teddlie, C. (2020). Foundations of mixed methods research: Integrating quantitative and qualitative approaches in the social and behavioral sciences. California: Sage publications.
• Tunagür, M. ve Kılıç, B. H. (2023). Toplumsal cinsiyetin aktarım aracı olarak çocuk kitapları: Zeyno kitapları serisi örneği. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (11), 59-90. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1297490
• Yakar, Y. M., ve Gümüştepe, S. (2024). Exploring Gender Dynamics in the Works of Birsen Ekim Özen: A Study of Children's Literature. The Journal of International Educational Sciences, 11(41), 35-48.
• Yener, T. (2020). Okul öncesi hikâye kitaplarındaki toplumsal cinsiyet rollerinin kitabın metinsel içeriği ve kitabın resimleri açısından incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Aydın Üniversitesi.
• Yılmaz, G., ve Yılmaz, B. (2021). Eskişehir il halk kütüphanesi dermesinde bulunan resimli çocuk kitaplarının fiziksel ve içerik özelliklerinin ödünç alınma üzerinde etkisi. Türk Kütüphaneciliği, 35(3), 353-387.