BALÖREN KÖYÜ ALEVİ TOPLULUĞUNDA KADIN-ERKEK EŞİTLİĞİ SÖYLEMİ

Öz

Alevilik inancındaki kadın-erkek eşitliği söylemi, Alevi topluluklarının toplumsal cinsiyet algısının temelini oluşturmaktadır. Bu inanç doğrultusunda, kadınlar ve erkekler, cem erkânında cinsiyetten arınmış bedenler olarak aynı mekânda bulunmaktadırlar. Dolayısıyla Alevilik inancında slogan hâline gelen “Alevilikte kadın-erkek eşittir” söylemi, Alevi topluluğunun etno-kültürel sınırlarını belirlemede önemli bir argüman olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu bağlamda, çalışmanın temel amacı; kendine özgü bir inanç sistemi olan Alevilik inancı içerisinde Alevi kadınlarını odak noktasına alarak, idealize edilmiş kadın profili ile, başka inanç mensuplarının kadınlarıyla karşılaştırmaksızın, Alevi kadınlarının dinî ve gündelik hayat pratiklerinde Alevi toplumunun toplumsal sınırlarını belirlemede kullandığı “Alevilikte kadın- erkek eşittir” söylemlerinin ne kadar gerçekçi olduğunu katılımcı gözlemci olarak incelemektir. Etnografik bir alan araştırmasına dayanan bu çalışmada Kocaeli ili İzmit ilçesine bağlı Balören köyünde ikamet eden, oradan hiç ayrılmamış veya ayrılmış, ama evi olan ya da kendisini Alevi kimliğiyle tanımlayan, gelenekleri bilen ve uygulayan 18 kişi ile gönüllülük ilkesi esas alınarak derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Ayrıca, 2 Ağustos 2023 tarihinde gerçekleştirilen Kerbela (Muharrem-Matem) Cemi, 14 Mayıs 2023 tarihinde Keçeci Baba Türbesi’nde, 8 Ekim 2023 tarihinde Uzun Erenler Türbesi’nde düzenlenen Gönül Birliği lokmaları ve 28 Ocak 2024 tarihinde gerçekleştirilen Dardan İndirme Cemi katılımcı gözlemci olarak incelenmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bulgularda cem erkânlarında oturma düzeninde aynı meydanda kadınların ve erkeklerin ayrı oturduğu, ama bunun katı bir kural olmadığı ortaya çıkmıştır. Gönül Birliği lokmalarında ve on iki hizmetlerde kadınların ve erkeklerin birlikte hareket ettikleri ve hiçbir görevin bir diğerinden üstün olmadığı saptanmıştır. Gündelik hayat pratiklerinde ise aile içinde kadınlar ve erkeklerin eşit konumda olmadığı, kadınların çocuk bakımı, yemek yapma, evin temizliğinin sağlanması gibi rolleri üstlendiği, ancak eğitim ve miras konularında ise kadınların da söz hakkına sahip olduğu görülmüştür. Yapılan bu araştırma sonucunda Balören

Anahtar Kelimeler

• : Alevilik
• Balören Köyü
• Toplumsal Cinsiyet
• Kadın – Erkek Eşitliği
• Dinî Pratikler
• Gündelik Hayat.

DISCOURSE ON GENDER EQUALITY IN THE ALEVI COMMUNITY OF BALÖREN VILLAGE

Öz

The discourse of gender equality in Alevi belief forms the basis of the gender perception within Alevi communities. According to this belief, women and men exist in the same space during the cem erkân, devoid of gender distinctions. Therefore, the slogan “Women and men are equal in Alevism,” which has become emblematic of Alevi belief, emerges as a significant argument in delineating the ethno-cultural boundaries of the Alevi community. In this context, the main aim of the study is to examine, through participant observation, the extent to which the discourse of “Women and men are equal in Alevism” used by Alevi women in their religious and daily life practices contributes to defining the social boundaries of the Alevi community, without idealizing Alevi women or comparing them with women from other belief systems. Based on ethnographic field research, in-depth interviews were conducted with 18 individuals living in Balören village, affiliated with the Izmit district of Kocaeli province, who have never left or have left but still identify themselves with the Alevi identity, and who are knowledgeable about and adhere to Alevi traditions. Additionally, participant observation was carried out at the Kerbela (Muharram-Matem) Cem on August 2, 2023, at the Keçeci Baba Shrine on May 14, 2023, at the Uzun Erenler Shrine on October 8, 2023, and at the Dar Erkânı on January 28, 2024. The findings of the research revealed that although there is a seating arrangement during cem erkân where women and men sit separately in the same square, this is not a strict rule. It was observed that women and men participate together and no task is considered superior to another during Gönül Birliği gatherings and twelve services. However, in daily life practices it was found that women and men are not equal within the family, with women taking on roles such as childcare, cooking, and housekeeping, while having a say in education and inheritance matters. As a result of this research, it was concluded that the discourse of equality exists to some extent both in word and in deed in Balören village.

Anahtar Kelimeler

• Alevism
• Balören Village.Gender
• Gender Equality
• Religious Practices
• Daily Life

Kaynakça

1. Akkaya, G. Sır İçinde Sır Olanlar Alevi Kadınlar. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2015.
2. ______. Yol Kadındır. İstanbul: Kalkedon Yayınları, 2017.
3. ______. Yol Kurucusu Kadıncık Ana. İstanbul: Kalkedon Yayınları. 2020.
4. Angrosino, M. Doing Ethnographic and Observational Research. Los Angeles, London, New Delhi: Singapore: Sage Publications, 2007.
5. Arslan, Z. “Alevilikte Kadın Erkek Ne Kadar Eşit?” Kızılbaş, 71, (2017), 6-8.
6. Ataş, C. Anadolu’dan Londra’ya Göç: Alevi Kadınların Alevilik Pratikleri ve Eşitlik Söylemleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
7. Aydın, E. Kimlik Mücadelesinde Alevilik. İstanbul: Literatür Yayınları, 2013.
8. Bahadır, İ. Alevi-Bektaşi Kadın Dervişler. Köln: Alevi-Bektaşi Kültür Enstitüsü Yayınları, 2004.

9. ______. Alevi ve Sünni Tekkelerinde Kadın Dervişler. İstanbul: Su Yayınları, 2005.
10. Bal, H. “Yaşayan Alevî-Bektaşî Geleneği (Teke Yöresi Örneği)”. 2. Uluslararası Türk Kültür Evreninde Alevîlik ve Bektâşîlik Bilgi Şöleni Bildiri Kitabı (17-19 Ekim 2007). ed. Filiz Kılıç & Tuncay Bülbül. 33-51. Ankara: Gazi Üniversitesi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi, 2007.
11. Bayram, M. Fatma Bacı ve Bacıyan-ı Rum: Anadolu Bacıları Teşkilatı. İstanbul: Nüve Kültür Merkezi Yayınları, 2008.
12. Bourdieu, P. Bekârlar Balosu. çev. Ç. Eroğlu. Ankara: Dost Kitabevi, 2009.
13. Bozkurt, F. Aleviliğin Toplumsal Boyutları. Ankara: Tekin Yayınevi,1993.
14. Buz, S. Tunceli/Dersim’de Kadınların Gündelik Yaşam Deneyimleri Çerçevesinde Toplumsal Cinsiyet ve Mekân İlişkisi. Ş. Aslan içinde, Herkesin Bildiği Sır: Dersim, İstanbul: İletişim Yayınları, (2011), 561-573.
15. Çakmak, Y. Richard Leonhard’ın “Galatya’da Kızılbaşlar” Başlıklı Gözlem- Değerlendirmelerinin Analizi ve Osmanlıca Transkripsiyonu. Kebikec: İnsan Bilimleri İçin Kaynak Araştırmalı Dergisi (48), (2019), 57-81.
16. Çetin, N. Kocaeli İli İzmit-Balören (Belen) Köyünde 1320 (Miladi 1904) Tarihli Son Osmanlı Nüfus Tahriri (Yazım/Sayım). Uluslararası Karamürsel Alp ve Kocaeli Tarihi Sempozyumu
17. Kocaeli: Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığı Yayınları, (2016), 1155-1164,
18. Çıblak Coşkun, N. Anadolu Alevilerinde Cemler ve Bu Cemlerin Sosyokültürel Hayattaki İşlevleri. Folklor/Edebiyat, 20 (78), (2014), 9-28.
19. Dedekargınoğlu, H. Dede Garkın Ocağı’nda Musahiplik Uygulaması Örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 78, (2016), 91-112.
20. Dierl, A. J. Anadolu Aleviliği. çev. F. Yiğit. İstanbul: Ant Yayınları, 1991.
21. Dönmez, M., ve Çelik, H. Alevilikte Cem İbadetine Yüklenen Anlamlar ve Cem İbadetinin Manevi Makamları. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi, 2 (2), (2018), 1-21. Dursun, A. Türk Halk Hukuku. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2016.
22. Erol, C. Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Folkloru Bağlamında Alevi Kadının Yeri ve Ritüelleri: Malatya Örneği, Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
23. Eröz, M. Türkiye’de Alevilik ve Bektaşilik. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1990.
24. Fraenkel, J. R., Wallen, N., & Hyun, H. How To Design and Evaluate Research in Education. New York: Mcgraw-Hill, 2012.
25. Gökbel, A. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2019.
26. Gölpınarlı, A. Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri. İstanbul: İnkılâp ve Ata Kitabevleri, 1977.
27. Gülçiçek, A. D. Her Yönüyle Alevilik (Bektaşilik, Kızılbaşlık) ve Onlara Yakın İnançlar. Köln/ Almanya: Anadolu Etnografyası Yayınları, 2004.
28. Hammersley, M., & Paul, A. Ethnography: Principles In Practice. Third Edition. London: Routledge, 2007.
29. Işık, C. Alevi İnancında Kadın; Ruhsal Kabullerden Gündelik Yaşama. Alevilik Araştırmaları Dergisi, 8, (2014), 13-33.
30. Kılıç, F., Kökel, C., & Bülbül, T. Ana Hatlarıyla Horasan’dan Anadolu’ya Alevîlik ve Bektaşîlik. Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü Ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları, 2008.
31. Kılıç, M. C. Yükselen Alevilik. İstanbul: Kamer Yayınları, 2013.
32. Korkmaz, E. Ansiklopedik Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ant Yayınları, 1994.
33. ______. Bütün Yönleriyle Alevilik. İstanbul: Demos Yayınları, 2015.
34. Lefebvre, H. Critique Of Everyday Life. Londra: Verso, 2014.
35. Melikoff, I. Hacı Bektaş Efsaneden Gerçeğe. çev. T. Alptekin. İstanbul: Cumhuriyet Kitap Kulubü, 1998.
36. Menemencioğlu, B. Bektaşi ve Alevi Kültüründe Kadın. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 60, (2011), 129-140.
37. Metin Açer, T. Etno-Dinsel Bir Topluluğun Sınırlarını Belirleyen “Kadın-Erkek Eşitliği” Söylemi ve Pratikteki Çelişkiler: Alevi Kadınlar Üzerine Nitel Bir Çalışma. International Journal Of Social And Humanities Sciences, 3/3, (2019), 33-56.
38. Okan, N. Alevilik ve Kadın / Alevilikte Kadın. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
39. ______. Alevilikte Kadın Erkek Eşitliği Söylemine Eleştirel Bir Yaklaşım. Antropoloji, 28, (2014), 27-42. https://doi.org/10.1501/antro_0000000301
40. ______. Canların Cinsiyeti: Alevilik ve Kadın. İstanbul: İletişim Yayınları, 2016.
41. Olsson, T., Özdalga, E. & Raudvere, C. Türkiye’de Alevi Uyanışı. R. Çamuroğlu İçinde, Alevi Kimliği. çev. B. Kurt Torun & H. Torun. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999
42. Özcan, H. Anadolu Alevi Kültüründe Kadına Bakışın Temelleri. Ankara: Uluslararası Asya ve Afrika Çalışmaları Kongresi- Icanas 38, 2007.
43. Özen, G. Ç. Alevi Bektaşi Geleneğin Etnografik Çalışması. Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2021.
44. Öztürk, E. Hz. Fatma Kültü. Toplum Bilimleri 4/8, (2010), 127-144.
45. Salman, C. Sözde Özgürlük ve Özde Eşitlik Tartışmaları Işığında Kentte Kadın ve Alevi Olmak. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 14, (2016), 163-198. https://doi.org/10.24082/ abked.2016.14.007
46. Seyman, Y. Alevi Öğretisinde ve Toplumsal Yaşamda Kadın. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 32, (2004), 65-78.
47. Subaşı, N. Türk Modernleşmesi ve Alevilik. Folklor Edebiyat, Alevilik Özel Sayısı, 8 (29), 91- 122, 2002.
48. Tapan, A. Balören Köyü Yöresi Alevi Topluluğunun Lokma Anlayışı ve Uygulamaları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Özel Sayı 1 (Cumhuriyetin 100. Yılına), (2023), 443- 462. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1340794
49. Türkdoğan, O. Alevi Bektaşi Kimliği -Sosyo- Antropolojik Araştırma. İstanbul: Timaş Yayınları, 1995.
50. Üzüm, İ. Tarihsel ve Kültürel Boyutlarıyla Alevilik. İstanbul: İsam Yayınları, 2008.
51. Vaiou, D., & Lykogianni, R. Women, Neighbourhoods and Everyday Life. Urban Studies, (2006), 731-743.
52. Varhoff, K. Söylemde ve Hayatta Alevi Kadınına Kısa Bir Bakış. E. Neşriyat içinde, Uluslararası Tartışmalı İlmi Toplantılar Dizisi 28: Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Alevîler Bektaşîler Nusayriler, İstanbul: Ensar Neşriyat, (1999), 251-263.
53. Yaman, A. Şah-ı Merdan’a Talip Olanlar: Kızılbaşlar, Aleviler ve Bektaşiler. Ankara: La Kitap Yayınları, 2022.
54. Yaman, M. Alevilik-İnanç, Edep, Erkân. İstanbul: Demos Yayınları, 2013.
55. Yılmaz, O. Sıraçlar (Anşabacılı ve Hubyarlı) Beydili Alevî Türkmenleri. Zile: Veni Vidi Vici Yayınevi, 2009.
56. Yıldırım, A. Alevi Öğretisi. Ankara: Ayyıldız Yayınları, 2000.
57. Yüner, R. Anadolu Alevîlerinin Toplumsal ve Dinî Yaşamlarında Kadının Yeri. Turkish Studies, 15/3, (2020), 461-477. http://dx.doi.org/10.47091/TurkishStudies.44476 Zelyut, R. Türk Aleviliği: Anadolu Aleviliğinin Kültürel Kökeni. Ankara, Ankara: Kripto Basım Yayım, 2015.