KAZAK DİLİ VE KÜLTÜRÜ BAĞLAMINDA YESEVÎ VE BAKIRGANÎ HİKMETLERİ

Yıl 2026, Sayı: 117, 415 - 436, 15.03.2026

Senbek Utebekov

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1603854

https://izlik.org/JA86TZ44TE

Öz

Makalede Yesevî ve Bakırganî’nin beslendiği kültürler ve onların Türk kültürüne tesiriyle ilgili konular ele alınmaktadır. Yesevîliğin temelleri ve şartları, Kazak Türklerinin yaşam tarzı, dünya görüşü ve düşüncesiyle karşılaştırılmaktadır. Hikmetlerin söz varlığı, “dil”, “millet” ve “kültür” gibi değerler açısından incelenmektedir. Öncelikle Yesevîlikteki “mekân”, “zaman”, “ihvan” ve “rabt-ı sultan” kavramlarının Kazakların dünya görüşüyle örtüştüğü noktalar dilsel öğelerle kanıtlanmaya çalışılmaktadır. Yesevîlikteki seyr-ü sülûk’ün Kazakların “sal-serilik” geleneğiyle, hikmetlerin “terme”, “tolgav” gibi Kazak ezgi türleriyle benzerlikleri üzerinde durulmaktadır. Hikmetlerden Kazak kültürü ve inancında önemli yer tutan hayvancılık, yırtıcı kuşlarla avcılık geleneği ve animizm, totemizm, numeroloji ile ilgili örnekler; Kazakların dünya görüşüne özgü ifadelerin işlendiği kalıplaşmış dil birimleri, benzetme ve metaforlar tespit edilmektedir. Özellikle hikmetlerde geçen “arıg yuvıl-”, “bel bağla-”, “boyga yet-”, “börkini yerge koy-”, “kan yıgla-”, “tiz kuç-”, “yaka yırt-”, “yer koynıga koy-”, “yer öp-”, “yeti türlüg ata”, “yürek bagır teş-”, “yürek dagla-” vd. deyimleri, Kazakçadaki kullanımları ve Kazak gelenek görenekleriyle ilişkisi açısından ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kazak Kültürü , Türk Kültürü , Yesevi Hikmetleri , Bakırgani Hikmetleri , Hikmet Geleneği

Teşekkür

Merhabalar. Makalemin sizin derginizin ilgi alanına uygun geldiği düşünüyorum. Bu yüzden derginizde yayımlanmasını umut ederek uyarı ve tekliflerinizi bekliyorum. Hürmet ve saygılarımla....

YASAWI AND BAKIRGANI WISDOMS IN THE CONTEXT OF KAZAKH LANGUAGE AND CULTURE

https://izlik.org/JA86TZ44TE

Öz

The article discusses the cultures that influenced Yasawi and Bakirgani and their impact on Turkish culture. The foundations and conditions of Yasawism are compared to the lifestyle, worldview, and thought of the Kazakh Turks. The vocabulary of the wisdoms is examined in terms of values such as “language”, “nation”, and “culture”. Firstly, the points where the concepts of “place”, “time”, “brotherhood”, and “sultan's bond” in Yasawism overlap with the worldview of the Kazakh people, are attempted to be proven with linguistic elements. The similarities of the Yasawite “sayr-ı suluk” (Sufism journey) with the Kazakh tradition of “sal-seri” (singing didactic poems and folk songs while wandering villages) and the similarities of the wisdoms with Kazakh melodic genres such as “terme” and “tolgav” (folk songs on exemplary issues) are emphasized. From the wisdoms, examples related to animal husbandry, the tradition of hunting with birds of prey, and animism, totemism, and numerology, which have a significant place in Kazakh culture and belief, are identified; fixed linguistic units, similes, and metaphors that reflect the worldview of the Kazakh people are also examined. The idioms “arıg yuvıl-”, “bel bağlama-”, “boyga yet-”, “börkini yerge koy-”, “kan yıgla-”, “tiz kuç-”, “yaka kiraz-”, “yer koynıga koy-”, “yer öp-”, “yeti türlüg ata”, “yürek bagır teş-”, “yürek dagla-”, which are especially used in the wisdoms, are discussed in terms of their usage in Kazakh and their relation to customs and traditions.

Anahtar Kelimeler

Kazakh Culture , Turkish Culture , Yasawi Wisdoms , Bakirgani Wisdoms , Wisdoms Tradition

Kaynakça

• Ahmetov, Ä. Türki Tilderindegi Tabu men Evfemizder. Astana: Gılım Baspası, 2015.
• Algar, H. “Şed”. İslâm Ansiklopedisi. 38. cilt, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2010. ss. 405-406.
• Altınsarin, I. “Orınbor Vedmostvası Ḳazaḳtarınıñ Ölgen Adamdı Jerlev jäne Oğan As Beru Dästüriniñ Oçerki”. Eki Tomdıḳ Şığarmalar Jıynağı. 1. cilt. Almatı: Jazuvşı Baspası, 2003, ss. 120-123.
• Atalay, B. Mâhmud Kaşgarlı Divanü Lȗgat-it Türk. 4. cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2006.
• Atasever, M. “Yesevî’de Bel Bağlamak”. Asia Minor Studies. 11/1 (2023): 1-20. Avezov, M. Abay Jolı. 4 ciltli. Almatı: Jazuvşı Baspası, 2007.
• Azmun, Y. Hoca Ahmed Yesevî Divan-ı Hikmet. İstanbul: Yazır Matbaası, 1994. Äbdiräsilḳızı, A. Din. Dävir. Dästür. Almatı: Baspalar Üyi, 2014.
• Äbilov, A. ve R. Salmanov. Ḳazaḳ Folklorı jäne Dästür Sabaḳtastığı. Kızılorda: Tumar Bapası, 2007.
• Älimbay, N. ed. Ḳazaḳtıñ Etnografiyalıḳ Kategoriyalar, Uğımdar men Atavlarınıñ Dästürlü Jüyesi. 5 ciltli. Almatı: DPS Baspası, 2011.
• Äzibayev, B. ed. Babalar Sözi. Dini Dastandar. 11. cilt. Astana: Folyant Baspası, 2005.
• Barthold, W. İslâm Medeniyeti Tarihi. Çev. M. F. Köprülü. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1984.
• Baykara, T. Türk Kültür Tarihine Bakışlar. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayım, 2001.
• Bice, H. Hoca Ahmed Yesevi, Divan-ı Hikmet. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2010.
• Bittles, A.H., Black, M.L. “Consanguinity, human evolution, and complex diseases”. PNAS. 26 (2010). 1779-1786.
• Carmuhamedulı, M. Haziret Sultan Ahmet Yasavi Hikmet. Almatı: Jalın Baspası, 2002.
• Carmuhamedulı, M. ve M. Şafiği, S. Dävitulı. Ḳoja Ahmet Yasavi Hikmet Jinaḳ. Almatı: Jalın Baspası, 1998.
• Durmuş, İ. “Türk Kültür Çevresinde Dağlama Geleneği”. Millî Folklor. 95 (2012): 114-121.
• Eraslan, K. Ahmed Yesevi Dîvân-ı Hikmet’ten Seçmeler. Ankara: Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Yayınları, 2000.
• Ergin, M. Dede Korkut Kitabı. 1. cilt. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1994.
• Gökalp, Z. Türkçülüğün Esasları. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayını, 1990.
• Gökyay, O. Ş. Dedem Korkutun Kitabı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2006.
• Güzel, A. “Ahmed Yesevî’nin Fakr-Nâmesi ile Hacı Bektaş Velî’nin Mâkâlatı Arasındaki Benzerlikler.” Divan-ı Hikmet. Ahmed-i Yesevî, Eserleri-Hayatı-Tesirleri. (s. 335-351). İstanbul, 1995
• Harmancı, M. “Kutlu Başlangıçtan Ebedî İstirahatgaha: Türk Tasavvuf Edebiyatında Toprak Algısı”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 13 (2014). 23-38.
• Hazînî. İyilerin Dalgalı Denizlerden Çıkardığı İnciler. – Yesevîlik âdâbı ve menâkıbnâmesi. Haz. C.Okuyucu, M.Kaçar. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Heidari, F., Dastgiri, S., Akbari, R., Khamnian, Zh., Khankarzadeh, E., Baradaran, M., Jabbary- Fam, S., Badrazar, Sh., Heiderzadeh, M., Tajaddini, N. “Prevalence and Risk Farctors of Consanguineous”. European Journal of General Medicine. 11/4 (2014). 248-255.
• Heredotos. Herodot Tarihi. Çev: M. Ökmen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2002.
• Hismatullin, A. Tasavvufi Ayinler Uygulaması. Sankt-Petersburg: Peterburg Şarkıyatı, 1996.
• Humboldt, W.V. On Language. Çev. Peter Heath, Cambridge: Cambridge University Press, 1988.
• Isḳaḳov, A. ed. Ḳazaḳ Ädebi Tiliniñ Sözdigi. 1. cilt. Almatı: A. Baytursınov Atındagı Til Bilimi İnstitutı, 2011.
• İbraev, M. Sarıarḳa Ḳazaḳtarınıñ Salt-Dästürleri men Ädet-Gurıptarı Ḳazaḳ Halkınıñ Dästürleri men ädet-gurıptarı. 1. cilt. Almatı: Arıs Baspası, 2005.
• Jumadilov, Ḳ. Ḳazdaḳ Ḳaytıp Baradı. Almatı: Jazuvşı Baspası, 1966.
• Kalam, M.A., Sharma, S.K., Ghosh, S. ve Roy, Subho. “Linkages Between Consanguinity, Pregnancy Outcomes and Offspring Mortality in Twenty-First Centry İndia”. Scientific Reports. 2252/2 (2024). 1-16.
• Karagöz, S. “Alevi-Bektaşi Kültüründe Kadının Yeri: Bulgaristan’da Tekkesi ve Türbesi Olan Kadın Bir Derviş Olarak Kızana ve Kızana Tekkesi Örneği”. Gazi Akademik Bakış Dergisi. 18/35 (2024). 363-379
• Kaya, Ö. “Süleymân Hakîm Ata Bakırganî ve Şiirleri”. Türk Dilleri Araştırmaları Dergisi. 1/8 (1998): 73-209.
• Khayat, M.A., Alshareef, B.G., Alharbi S.F., AlZahrani, M.M., Alshangity, B.A., Tashkandi, N.F. “Consanguineous Marriage and İts Association With Genetik Disorders in Saudi Arabia: A Review”. Cureus, 16/2 (2024). 1-12.
• Keñesbayev, İ. Frazeologiyalıḳ Sözdik. Almatı: Arıs Baspası, 2007.
• Kenjeahmetulı, S. Ulttıḳ ädet-Gurıptıḳ Beymälim 220 Türi. Almatı: Sanat Baspası, 1998.
• Kenjetaev, D. Ḳoja Ahmet Yasawi Dünyetanımınıñ Türki İslam Filosofiyası Tarihındağı Ornı. Türkistan: Türkologiya Gılımi-Zerttew İnstitutı, 2012.
• Kenjetay, D. “Yesevilik Kültürü ve İlmî Ateizm”. Tasavvuf İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi. vol. 1/3 (2000): 167-178.
• Kenjetay, D. Ḳoja Ahmet Yasawi Dünyetanımı. Türkistan: Turan Baspası, 2004.
• Kozgambayeva, G. ve M. Yegızbaeva, A. Urazbayeva. “Kazak Kültüründe “Yedi Ata” Kavramı ve Yedi Kuşağa Kadar Evliliğin Yasaklanması Geleneği”. Millî Folklor. 17/129 (2021): 45-57.
• Köprülü, F. M. “Ahmed Yesevî.” İslâm Ansiklopedisi. 1. cilt. (s. 210-215). İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1993.
• Köprülü, F. M. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1976.
• Malov, S. E. Pamyatniki Drevnetyurskoy Pismennosti Mongolii i Kirgizii. Moskva-Leningrad: İzdatelstvo Nauka, 1959.
• Mankeeva, J. Ḳazaḳ Til Bilimining Maseleleri. Almatı: Abzal-Ay Baspası, 2014.
• Meiirbekov, A., Suleimenova, Z., Meirbekova G. ve Meirbekov, A. “Nomadic Culture’s Place Names Named After the Cult of Domestic Livestock”. Journal of Educational and Social Research. 14/6 (2024): 528-544.
• Melikoff, I. Uyur idik Uyardılar. Alevîlik-Bektaşîlik Araştırmaları. Çev. Alptekin, T. İstanbul: Cem/Kültür Yayınevi, 1993.
• Musaev, S. Semetey, Seytek. Bişkek: Kırgızstan Basması, 1995.
• Nadeliyaev, V. ed. Drevnetyurskiy Slovar. Leningrad: İzdatelstvo Nauka, 1969.
• Nüsipḳasulı, A. Tal Besikten Jer Besikke Deyin. Almatı: Öner-21-Gasır Koğamdık Korı, 2014.
• Ospanova, G. “Muhtar Avezov’un Hikâyelerindeki Örtmecelerin Türkiye Türkçesine Anlam ve Yapı Bakımından Çevirisi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 40 (2016). 247-259.
• Ögel, B. Türk Kültür Tarihine Giriş. Türklerde Giyecek ve Süslenme. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1978. Ögel, B. Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Ankara: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1988.
• Ögel, B. Türk Mitolojisi. 2. cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995.
• Ömirbekov, M. Ş. Ḳazaḳ Ulttıḳ Kiyimniŋ Etnomädeni Leksikası. Almatı: Däuir Baspası, 2015.
• Öztürk, A. “Dîvân-ı Hikmet ‘in Kökşetav Nüshasında {-UbAn} Eki”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaşi Veli Araştırma Dergisi. 109 (Bahar-Mart, 2024): 311-326.
• Öztürk, M. “Ahmed Yesevî-Hacı Bektaş-ı Velî ve Yunus Emre Zinciri”. Yesevîlik Bilgisi. (s. 220-237). Ankara: Ahmet Yesevi Vakfı, 1998.
• Ḳalıbekova, A. Ḳazaḳ Halıḳ Tärbiyesiniŋ Asıl Murası. Almatı: Baur Baspası, 2011.
• Ḳaydarov, Ä. Ḳazaḳ Tili Tarihi Leksikologiyasınıŋ Mäseleleri. Almatı: Gılım Baspası, 1988.
• Ḳayratulı, Beken “Jılkıda Kezdesetin Auruvlar jäne Onı Emdev” Arğımaḳ Ulttıḳ Tanımdıḳ Portalı. 24 Nisan 2014 https://argymaḳ.kz/archives/2069
• Ḳazaḳ Mädeniyeti: Entsiklopediyalıḳ Anıḳtamalıḳ. 1. cilt. Almatı: Aruvna Baspası, 2005.
• Ḳazaḳstan: Ulttıḳ Entsiklopediya, 2. cilt. Almatı: Ḳazaḳ Enstsiklopediyasınıñ Bas Redaktsiyası, 1999.
• Ḳorğanbekov, B. Ḳoja Ahmet Yasavidiñ “Divani Hikmeti” jäne Ḳazaḳ Folklorı. Astana: Sarıarḳa Baspası, 2012.
• Sağidolda, G. Türki-Moŋğol Düniye Beynesiniŋ Tildik Fragmentteri. Astana: Sarıarḳa Baspası, 2011.
• Semiz, K. ve Utebekov, S. “Dîvân-i Hikmet’te Duygu Bildiren Deyimler ve Çağdaş Türk Lehçelerine Yansımaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 109 (Mart 2024): 327-354.
• Şen, S. Eski Türkçenin Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2017.
• Sever, M. Bakırgan Kitabı. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2018.
• Sızdıḳova, R. Yasavi Hikmetteriniñ Tili. Almatı: El-Şejire Baspası, 2014.
• Smağulova, G. Mağınalas Frzeologizmder Sözdigi. Almatı: Sözdik-Slovar. 2002, ss. 192. Smağulova, G. Ḳazaḳ Frazeologiyası. Lingvistikalıḳ Paradigmalarda. Almatı: Eltanım Baspası, 2020.
• Sümer, F. Oğuzlar. Ankara: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Yayınları, 1992.
• Tilevqabılulı, Ö. Şipagerlik Bayan. Almatı: Jalın Baspası, 1996.
• Tekcan, M. “Hâkim Ata’nın Ahir Zaman Kitabı”. Bilig. 37 (Bahar 2006): 21-55. Tekcan, M. “Hazret-i Meryem Kitabı”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 32 (2004): 185-216.
• Tulum, M.M. Dîvân-ı Hikmet: Hikmetler Mecmuası – Mısır Nüshası 1650. İstanbul: Ketebe Yayınevi, 2019.
• Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2005.
• Uğurlu, M. “Matem Esnasında Yüz Yırtma Âdeti”. 1995 Dünya “Hoşgörü – Manas – Abay Yılı” VII. Uluslararası Türk Halk Edebiyatı Semineri ve I. Uluslararası Türk Dünyası Kültür Kurultayı Bildirileri. 5 (1995), 166-172.
• Utebekov, S. Divân-ı Hikmet’in Dil İncelemesi - Kökşetav Nüshası - (Metin - Gramer - Dizin). Paradigma Yayınları, 2022.
• Valihanov, Ş. Tañdamalı Şığarmaları. Almatı: Jazuvşı Baspası, 1980.
• Valihanov, Ş. Täñiri. Jidebay:Halıḳaralıḳ Abay Klubı, 2013.
• Väliulı N. Frazeologiya jäne Tildik Norma. Almatı: Mektep Baspası, 2012.
• Xoja Ahmad Yassaviy. “Haqdin O’zgani Dema” Hikmatlar. Haz. Haqqul, İ. ve N. Hasan. Ankara: Akçağ 2021.
• Xoja Ahmad Yassaviy. Devoni Hikmat. Haz. Haqqul, İ. ve N. Hasan. Toşkent: Navruz 2018. Yeñsebaev, T. A. Kanjığalı Şejiresi. Pavlodar: Eko Baspası, 2004