XVI. YÜZYILIN SONLARINDA BİR KÂDİRÎ ŞEYHİ: SEYYİD İSMAİL EFENDİ VE VAKFI

Öz

İctimâî, iktisadî ve hukukî boyutları ile Osmanlı Devleti’nde hayatın her boyutuna sirayet etmiş, toplumun bütün kesimlerinden insanlar tarafından oluşturulmuş olan vakıf kurumu, sosyal hayat üzerinde derin izler bırakmıştır. Vakıflar, padişahlar, hanedan üyeleri, üst düzey devlet adamları, zengin ve elit kişiler tarafından kurulmuştur. Abdülkadir Geylânî Hazretlerinin torunlarından Şeyh Seyyid İsmail Efendi, Osmanlı padişahı III. Mehmed (1595-1603) zamanında, İstanbul ve civarında yaşamış ve buralarda vakıf kurmuştur. Babası Yorgânî Gâzî Emir ismi ile de anılan Seyyid Mehmed Nurullah’tır. İsmail Efendi, babasından kalan servetin yanı sıra kendi girişimleri ile elde ettiği paralar ve mülkleri ile vakıf kurmuştur. Seyyid İsmail Efendi, babasının kurduğu zaviye ve vakfa da mütevelli olmasına ilaveten İstanbul’da bulunan tekkede de şeyh olarak hizmette bulunmaktadır. Ev ve dükkân kiraları, padişahların verdiği ihsanlar ve çeşitli gelirler ile vakfın finansmanını sağlanmaktadır. Kurulan vakıf; cami, bîmarhane, aşevi, zaviye ve tekke olmak üzere farklı yapı gruplarından oluşan külliye formundadır. Çalışma, Başkanlık Osmanlı ile Tapu Kadastro ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivleri’nde tespit edilen vakfiye kayıtları ve konuyla ilgili bilgi ve belgelerden hareketle hazırlanmıştır. Şeyh Seyyid İsmail Efendi’nin kısaca hayatı, kurduğu vakfın yapı öğeleri, vakfın gelirleri ve şartları hakkında bilgiler verilmiştir. Şeyh İsmail Efendi Vakfı özelinden hareketle Osmanlı Devleti’nin vakıf kurumunu açıklama gayreti dahilinde vakıfların nasıl işlediğini, gelir ve gider dengelerini ortaya koyarak sonraki vakıf çalışması yapacaklara da katkı sunması beklenmektir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı
• Vakıf
• III.Mehmed
• Şeyh İsmail Efendi
• Abdülkadir Geylânî

A KÂDİRÎ SHEIKH IN THE LATE 16TH CENTURY: SAYYID ISMAIL EFENDI AND HIS WAQF

Öz

The institution of foundation, which was extended to each dimension of the life in the Ottoman State with its conventional, financial and judicial dimensions, left deep traces on social life by penetrating to the deep into life thanks to the foundations settled by the people from all sides of the community. The waqfs were founded by the members of the dynasty - especially the sultans -, high ranking dignitaries, rich and respected people. Sheikh Sayyid Ismail Efendi, one of the descendants of Abdulkadir Geylânî Hazretleri, lived in and around Istanbul during the reign of Ottoman Sultan Mehmed III and established a foundation there. His father was Sayyid Mehmed Nurullah, also known as Yorgânî Ghazi Emir. Ismail Efendi consecrated his property inherited from his father, his money, that he earned with his struggles, and his possessions Ismail Efendi was the sheikh in the dervish lodge in Istanbul as his main duty in addition to being the trustee of his father's lodge and foundation.The foundation is in the form of a complex, comprising various building groups, including a mosque, bîmarhane, soup kitchen, zawiye and tekke. The study was prepared by scanning the foundation records and related information and documents found in the Archives of the Presidency of the Ottoman Empire, Land Registry Cadastre and General Directorate of Foundations. The study provides information about the life of Sheikh Seyyid İsmail Efendi, the foundation's structural elements, the revenues and conditions of the foundation. It attempts to explain the institution of waqf in the Ottoman Empire with a special focus on the Sheikh Ismail Efendi Foundation. It is expected to contribute to future foundation studies by revealing how the foundations functioned and their income and expenditure balances.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman
• Waqf
• Mehmed III
• Kâdirî
• Sheikh Ismail Efendi
• Abdülkadir Geylânî

Kaynakça

1. Arşiv Kayıtları Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA) BOA, TK.GM.d., (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Defterleri), 2179. BOA, C.EV., (Cevdet Evkaf), 614/30993, 586/29589. BOA, HAT, (Hatt-ı Hümayun), 207/10871. BOA, AE. SSLM.III, (Ali Emiri, Selim III), 189/11368. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü (TKGM) TKG. KK. VKF. Cd.43-2184/2230/15
2. Barkan, Ömer Lûtfi. “Osmanlı İmpratorluğunda Bir İskân ve Kolonizatör Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I, İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”. Vakıflar Dergisi, 2, (1942), 299-354.
3. ------, Ömer Lûtfi. “XV ve XVI ıncı asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Toprak İşçiliğinin Organizasyonu Şekillleri”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, Sayı 1, (1939), 29-74.
4. Berki, Ali Himmet. “İslamda Vakıf, Zağanus Paşa ve Zevcesi Nefise Hatun Vakfiyeleri”. Vakıflar Dergisi, (IV), (Tıpkı Basım PYS Vakıf Sistem Matbaası-Ankara 2006), (1958), 19-36.
5. ------, Ali Himmet. “Hukukî ve İçtimaî Bakımdan Vakıf”. Vakıflar Dergisi, (V), (Tıpkı Basım PYS vakıf Sistem Matbaası-Ankara 2006), (1962), 9-13.
6. Çakır, Adalet. Mehmet Rifat Efendi’nin Nefhatü’r-Riyâzi’l-Âliye’sinde Abdülkâdir-i Geylânî ve Kâdirîlik-1. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı İsam Yayınları, 2021.
7. ------, “Kâdiriyye”. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür, ed.Semih Ceyhan. 159-220. İstanbul: İsam Yayınları, 2015.
8. Diclehan, Şakir. “Asırlarca Süren Bir Vakıf Örneği: Diyarbakır Örfioğlu Vakfı.” Vakıf ve Yoksullukla Mücadele, ed. Mehmet Bulut-Cem Korkut-Safa Yıldıran. 175-185, İstanbul: Sabahattin Zaim Üniversitesi Yay., 2019.

9. Dumlu, Emrullah. “XVI. Yüzyıl Osmanlı Uleması Arasında Para Vakıfları Etrafında Cereyan Eden Tartışmalar Ebussuûd, İbn Kemal-Çivizâde, Birgivî”. İLTED, 44, (2015), 303-337.
10. Ertem, Adnan. “Osmanlıdan Günümüze Vakıflar”. Vakıflar Dergisi, 36, (1999), 25-65.
11. Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi: İstanbul 1.Cilt 1.Kitap. Hazırlayanlar: Seyit Ali Kahraman-Yücel Dağlı. İstanbul:YKY, 2003.
12. Işık, Ayhan. Meşîhat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakîbü’l-Eşrâflık Müessesesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
13. Kallek, Cengiz. “Okka”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 33/338-339. İstanbul:TDV Yayınları, 2007.
14. Keskin, Yusuf Ziya. “İslamda Vakıf ve Toplum Açısından Önemi” . Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2, (1996), 181-192.
15. Köç, Ahmet. “Sicillere Göre Hacı Bayram-ı Velî Vakfı’nın Ekonomik Yapısı Üzerine Bir Değerlendirme”. Vakıflar Dergisi, 55, (2021), 139-155.
16. ------, “Osmanlı Devleti’nde Devlet-Tekke İlişkisinin Önemli Bir Tanığı: Halveti Şeyhi Sofyalı Bâlî Efendi ve Vakıfları”. Belleten, 80, (2016), 797-822.
17. ------, “Free Food Distribution in Ottoman Imarets or the Social Aspects of Nutrition”. Turkey at the Beginning of 21st Century: Past and Present, ed. R. Efe-M. Ayışığı, Ö.Düzbakar-M. Arslan. 11-30. Sofia:St.Klıment Ohrıdskı University Press, 2015.
18. ------, “Mevleviler ve Devlet: Ankara Mevlevîhanesi Örneği (Ekonomik Statü, Vakıflar ve Yönetim)”. Belleten, 76 (276), (2012), 527-552.
19. Köprülü, Fuad. “Vakıf müessesesinin hukukî mahiyetî ve tarihî tekâmülü”. Vakıflar Dergisi, (II), (Tıpkı Basım PYS vakıf Sistem Matbaası-Ankara 2006), (1942), 1-36.
20. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Seyyid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 37/40-43, İstanbul:TDV Yayınları, 2009.
21. Küçükkurt, Ülkü. “Seydiler (Afyonkarahisar) Düz Dokuma Yastıkları”. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, (2024), 1520-1529.
22. Orbay, Kayhan. “Edirne II.Bayezid Vakfı’nın Mali Tarihi (1597-1640)”. GAMER, I, (2012), 113-141.
23. Öztürk, Nazif. Menşei ve Tarihi Gelişimi Açısından Vakıflar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 1983.
24. Selçuk, Furuzan. “Vakıflar (Başlangıçtan 18. Yüzyılına Kadar) Islamic Society and the West”. Vakıflar Dergisi/VI, (1965), 21-29.
25. Şemseddin Sami Bey, Kamus-ı Türkî, İstanbul İkdam Matbaası, 1317-1318.
26. Samsakçı, Mehmet- Karavelioğlu, Murat Ali. Kitabelerin Kitabı Fatih-Fatih İlçesi Türk-İslam Devri Kitabeler Envanteri. İstanbul: Bayem Ajans, 2016.
27. Tanrıkulu, Ebubekir. Batmayan Güneş Gavs’ul-Azam Abdulkadir Geylani (K.S). Ankara:Semih Ofset, 2016.
28. Uludağ, Süleyman. “Abdülkâdir-i Geylânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/234-239, İstanbul:TDV Yayınları, 1988.
29. Usta, Sebahittin. Trabzon’da Vakıflar (1550-1650). Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Trabzon, 2015.
30. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Gazi Orhan Bey Vakfiyesi”. Belleten, V/19, (1941), 277-288.
31. ------, Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilatı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.
32. ------, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
33. Yediyıldız, Bahaeddin. XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi Bir Sosyal Tarih İncelemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2003.
34. ------, “Türk Vakıf Kurucularının Sosyal Tabakalaşmadaki Yeri 1700-1800.” Osmanlı Araştırmaları, III, (1982), 143-164.
35. Yenice, Sedat-Yenisu, Ersin, “Genel Olarak Para Vakıfları.” Düşünce Dünyasında Türkiz, 8/44, (2017), 69-80.