THE WORLD OF FAITH OF GHAZI ZAHIREDDIN MUHAMMED BABUR

Öz

This article examines the socio-political, literary, and cultural dynamics of the regions of Maverannahr and Khorasan during the 15th and 16th centuries, focusing on the conflicts among the Timurids as reflected in the perspectives and the world of faith of Zahiriddin Muhammad Babur. Particular attention is given to the role of the Naqshbandi order and its representatives in addressing societal disarray and mitigating chaos. The study highlights the Naqshbandi order’s contributions to the spiritual fabric of society, its influence across various spheres, and its pivotal role in advancing universal ideals such as fostering peace and stability, promoting societal and state prosperity, and upholding justice and the rule of law. Since the dawn of creation, the perpetual struggle between two opposing forces good and evil, virtue and vice has shaped the course of existence. These battles ebb and flow, with one side sometimes gaining dominance, the other occasionally prevailing, and moments when equilibrium is observed between the two. In this material world, absolute goodness is as elusive as eternal evil; their conflict is an enduring reality. Viewed from this perspective, the notions of victory and defeat have been inseparable companions in human history since the emergence of our species. However, these concepts extend beyond their external manifestations in conflicts and battles. They also resonate deeply within the inner, spiritual life of individuals. Literature, with its fundamental purpose of illuminating both the external and internal dimensions of human experience, serves as a mirror to these dualities. This article delves into the interplay of victory and defeat as it unfolds within the depths of the human soul. A person's ability to overcome the lower self, achieving victory over it, reflects their steadfastness in faith. Conversely, when the self dominates a person, they become subjugated to its desires, giving rise to all manner of evils, calamities, and misfortunes. Notably, the narrative of Adam's descent from heaven to earth, attributed to the influence of his own self, serves as a profound lesson for his descendants. This article examines these themes, emphasizing their moral and spiritual implications.

Anahtar Kelimeler

• Zahiriddin Muhammad Babur
• “Baburnama”
• issue of faith
• Sufi sheikhs
• pir (mentor) and murid (apprentice)
• victory and defeat
• dream imagery.

GAZİ ZAHÎREDDÎN MUHAMMED BÂBÜR’ÜN İNANÇ DÜNYASI

Öz

Bu çalışmada 15-16. yüzyıllarda Mâverâünnehir ve Horasan bölgelerindeki içtimai, siyasi, edebî-kültürel hayat ve Timurlular arasındaki karşılıklı çatışmalar Zahîreddîn Muhammed Bâbür’ün görüşleri ve inanç dünyası üzerinden incelemiştir. Sözkonusu süreçte Nakşibendi mezhebi ve temsilcilerinin mevcut düzensizliklerin giderilmesi ve kaosun düzenlenmesi yönündeki faaliyetlerine de değinilmiştir. Özellikle Nakşibendi tarikatının toplumun manevi hayatındaki rolü, etki alanı, halk arasında barış ve huzurun sağlanması, devletin ve toplumun refahının sağlanması gibi evrensel konuların teşvik edilmesinin önemi, adalet ve hukukun üstünlüğü örnekler üzerinden tetkik edilmiştir. Dünyanın yaratılışından bu yana birbirine zıt iki kavram (iyilik-kötülük) üzerinden mücadelenin devam ettiği malumdur. Bu mücadelelerde bazen bir taraf galip gelir, bazen diğer taraf galip gelir, bazen de bu güçler arasında eşitlik sağlanır. Bu maddi dünyada mutlak iyilik olmadığı gibi, sonsuz kötülük de yoktur ve aralarındaki mücadele devam etmektedir. Konuya bu açıdan bakacak olursak zafer ve yenilgi, insanlığın başlangıcından bu yana hayatın içinde olan kavramlardır. Elbette burada zafer ve yenilgi kavramları dış dünyaya dönük mücadele ve savaş açısından değil, aynı zamanda batıni ve manevi yönüyle ele alınmıştır. Edebiyatın asıl görevi insanın iç ve dış niteliklerini anlatmak olduğundan bu makalede, insanın içinde oluşan zafer ve yenilgi kavramları üzerinde durulmuştur. Ayrıca insanın nefsini yenmesi, yani nefsine galip gelmesi, imanındaki sebatını göstermesi bakımından mühimdir. Eğer nefis bir insanı mağlup ederse, o zaman kişi nefsine tabi olur ve bütün kötülükler de bundan kaynaklanır. Özellikle Hz. Adem’in nefis dolayısıyla cennetten yeryüzüne indirilmesi hadisesine ve bu durumun insanlığa ibret arz eden taraflarına da değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Zahîreddîn Muhammed Bâbür
• “Bâbürname”
• itikat meselesi
• tasavvuf şeyhleri
• pir ve mürid
• zafer ve yenilgi
• rüya imgesi.

Etik Beyan

Etik beyan kurallarına uyulmuştur.

Kaynakça

1. Abdullayev, V.A. O’zbek Adabiyoti Tarixi. Ikkinchi kitob. Toshkent: O’qituvchi, 1980.
2. Akun, Ömer Faruk. “Babür’ün Sanatkâr ve Fikir Adamı Yönü”, TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
3. Alan, Hayrünnisa. Sultan Ebu Said Devri Timurlu Tarihi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları, 1996.
4. Alisher Navoiy. Asarlar (15 tomlik, 13-tom). Toshkent: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1966.
5. Alparslan, Ali. “Babür’ün İcad Ettiği Babürî Yazısı ve Onunla Yazılmış Kur’an”, Türkiyat Mecmuası (XVIII). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 1976.
6. Arat, Reşit Rahmeti. Baburnâme. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1985.
7. Arat, Reşit Rahmeti. Vekâyî: Bâbür’ün Hâtırâtı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1987.
8. Arat, Reşit Rahmeti. Bâbürnâme. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005.

9. Beveridge, Annette Susannah. The Bâbur-náma. London, 1905.
10. Bertels, Y. E. Sufizm I Sufiyskaya Literatura. Moskova: Nauka, 1965.
11. Bilâl. Babür Dîvânı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 1995.
12. Bilkan, Ali Fuat. Babür’ün Risâle-i Vâlidiyye Tercümesi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2001.
13. Bilkan, Ali Fuat. “Babür Divanı ve Babürname’de Hindistan Hayatı”, Bilig. Ankara: Ahmet Yesevi Üniversitesi, 2002.
14. Bîrûnî, Ebû Reyhân. Tahkîku mâ li’l-Hind. (Çev. Günay Tümer). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1963.
15. Gölpınarlı, Abdülbaki. “Fütüvvetnâme-i Sultânî”, İFM (XVII/1-4). İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, 1956.
16. Gulbadanbegim. Humoyunnoma. Toshkent: Fan, 1959.
17. Hasanxoja Nisoriy. Muzakkiri Ahbob. (Çev. Ismol Bekjon). Toshkent: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 1993.
18. Is’hoqov, Yo. Naqshbandiya Ta’limoti va o’zbek Adabiyoti. Toshkent: Xalq merosi, 2002. Islom Tasavvufi Manbalari. (Haz. H. Boltaboyev). Toshkent: O’qituvchi, 2005.
19. Jalilov, S. Bobir va Yuliy Sezar. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2001.
20. Kâşifî, Hüseyin Vâiz. Futuvvatnomai Sultoniy. Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyesi Davlat ilmiy nashriyoti, 2011.
21. Komilov, N. Tasavvuf. Toshkent: Movarounnahr – O’zbekiston, 2009.
22. Köprülü, M. Fuad. “Babür Şahin Şiirlеri”, Millî Tetebbular Mecmuası (MTM). İstanbul: 1915.
23. Köprülü, M. Fuad. “Arûz”, İslâm Ansiklopedisi (I). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1942.
24. Köprülü, M. Fuad. “Tahran Kutubhanalarinde Hindistan’dan gelеn Eserlerde Çig’atayça dil ve Temurlu sanat abideleri”, Belleten (XXIV/95). Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1960.
25. Mahdumi A’zam Dahbediy. Risolai Boburiya. (Çev. Komilxon Kattaev). Samarqand: 2015.
26. Muhammad Haydar Mirzo. Tarixi Rashidiy. (Çev. V. Rahmonov ve Y. Egamova). Toshkent: Sharq, 2010.
27. Muhiddinov, M. Komil İnson – Adabiyot İdeali. Toshkent: Ma’naviyat, 2005.
28. Mukhiddinov, M. ve Mukhitdinova, B. “Hüsrev-i Dehlevî ve Nevâyî’nin Hamselerinde Yer Alan Naatların Mukayeseli Analizi”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi (117). Ankara: 2026, 489-502.
29. Nizomiddinov, N. Buyuk Boburiylar Tarixi (XVI-XIX asr). Toshkent: Fan va Texnologiya, 2012.
30. Nizomiddinov, N. Qadimgi Hindiston Tarixi, Diniy E’tiqodi va Madaniyati. Toshkent: Fan va Texnologiya, 2014.
31. Oral Seyhan, Tanju. “Zahuriddin Muhammed Babür’ün Mübeyyen Adlı Eseri”. İlmî Araştırmalar, S. 15, 2003, 91-112.
32. Pırlanta, İsmail. “Life of Babur Shah and His Personality”, Journal of Faculty of Theology of Bozok University (10/10). Yozgat: 2016.
33. Qayumov, A. Zahiriddin Muhammad Bobur Ijodiyoti (Asarlar, 5. jild). Toshkent: Mumtoz so’z, 2009.
34. Qudratullayev, H. Bobur Armoni. Toshkent: Sharq, 2005.
35. Qudratullayev, H. Boburning Adabiy-Estetik Olami. Toshkent: Ma’naviyat, 2018.
36. Sultonov, X. Boburiynoma (Ma’rifiy Roman). Toshkent: Ma’naviyat, 2019.
37. Temur Tuzuklari. Toshkent: O’zbekiston, 2019.
38. Tosun, Necdet. Tasavvufta Hacegân Ekolü (XII-XVII Asırlar). İstanbul: Marmara Üniversitesi Yayınları (Doktora Tezi), 2002.
39. Tuğ, Kadir. “Babürnâme’ye Göre Ömer Şeyh Mirza’nın Ailesi ve Emirleri”. Dicle İlahiyat Dergisi. Cilt: 26, Sayı: 2023/2, 453-468.
40. Valixo’jayev, B. “Zahiriddin Muhammad Bobur”, O’Zbek Adabiyoti Tarixi (3. cilt). Toshkent: 1978.
41. Valixo’jayev, B. Xoja Ahror Tarixi. Toshkent: Yozuvchi, 1993.
42. Yılmaz, Emrah. “Özbekistan’ın Küresel Başarılarına Sosyokültürel Bir Yaklaşım ve 2024
43. Yılının Analizi”, Turkologik Tadqiqotlar Xalqaro Ilmiy Jurnali, 2025, Sayı 1 (6), 8-21.
44. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy
45. Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro Ilmiy Konferans Materiallari). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.
46. Yazıcı, Tahsin. “Fergana”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, Cilt: 12, 1995, 375-377.
47. Zahiriddin Muhammad Bobur Ensiklopediyasi. Toshkent: Sharq, 2014.
48. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. (Haz. S. Hasanov). Toshkent: Sharq, 2002.
49. Zahiriddin Muhammad Bobur. Mubayyin. Toshkent: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2000.