FIELD STUDY ANALYSES IN THE CONTEXT OF BELIEFS AND PRACTICES ABOUT THE HEAD AND THE LIMBS ON THE HEAD IN SIIRT AND ITS DISTRICTS

Öz

Many symbols, beliefs and practices have been placed on the limbs and of the body for centuries. Many thoughts have been expressed about the body and limbs, which are the basic building blocks of human formation, from mythology to belief systems and religions. It is seen that from ancient traditions to the present day, priority has been given to studies on the limbs of the body, the head and the limbs on the head. Folk science field studies play an important role in determining and recording the cultural values related to the body and limbs. Every year in the world, studies are being conducted on symbols and applications related to body limbs, and these studies “are referred to as” body folklore”. Studies on body folklore are recently emerging in Turkey. In this direction, the Siirt sample was selected because it provides the traditional texture of ancient cultures, the carriage and transmission of tangible and intangible cultural heritage through the body-head-culture relationship, faith and faith-related practices. Siirt, which has a rich cultural accumulation at the intersection of Anatolia and Mesopotamia, is home to different population communities, including Kurdish, Arab, Nomadic and Yazidi / Yazidi ones. In this context, fieldwork in Siirt was carried out in Siirt centre and six districts. The most efficient method to compile data about the folklore beliefs and practices regarding of the head and the limbs are the field study of the data collection strategy of the field of folk science. The Compilation capitalized upon the semi-structured interview and observation techniques (natural-artificial). Accordingly, at the beginning of the study, a brief focus will be given on the folklore beliefs and practices about of the body which is the subject of folk science fieldwork. Afterwards; the reasons for choosing Siirt as a sample and the field and the transmission of its analyses will be included. In study, while contributing to the revival of the belief and practice tradition of the head and other limbs about the folklore of the body, it is aimed to introduce fieldwork in the region with new questions and to support the topicality of the field of folk science. Accordingly, compiling and archiving these scattered values, which have been forgotten from folk beliefs and practices about Decadence or cannot be turned into written culture, through fieldwork in Siirt to provide communication between generations through publications and to serve as an example for future fieldwork is among the purposes.

Anahtar Kelimeler

• Folk science field work
• Siirt
• Body folklore
• Head and other limbs on the head
• Beliefs.

Proje Numarası

221K291

BAŞ VE BAŞTAKİ UZUVLARA DAİR İNANIŞLAR-UYGULAMALAR BAĞLAMINDA SİİRT-İLÇELERİ SAHA ÇALIŞMASI ANALİZLERİ

Öz

Beden ve uzuvları üzerine yüzyıllardır birçok sembol, inanış ve uygulama yer almaktadır. İnsan oluşumunun temel yapıtaşı olan beden ve uzuvlarına dair mitolojiden inanç sistemlerine, dinlere kadar birçok düşünce dile getirilmiştir. Kadim geleneklerden günümüze değin beden uzuvlarından baş ve baştaki uzuvlara yönelik çalışmalara ise öncelik verildiği görülmektedir. Beden ve uzuvlarına dair kültürel değerlerin tespit edilmesi ve kayda geçirilmesinde halk bilimi saha çalışmaları önemli rol oynamaktadır. Dünyada her geçen yıl beden uzuvlarıyla ilgili semboller ve uygulamalar üzerinde çalışmalar yapılmakta ve bu çalışmalar “beden folkloru” adıyla anılmaktadır. Beden folkloru hakkındaki çalışmalar ise Türkiye’de oldukça yenidir. Bu doğrultuda beden-baş-kültür ilişkisi, inanç ve inanca bağlı uygulamalar üzerinden kadim kültürlerin geleneksel dokusunu, somut ve somut olmayan kültürel mirasın taşıyıcılığını ve aktarımını sağlaması nedeniyle Siirt örneklemi seçilmiştir. Anadolu ve Mezopotamya kesişiminde zengin kültür birikimine sahip olan Siirt; Kürt, Arap, Göçer ve Yezîdî/Ezîdî olmak üzere farklı nüfuslara ev sahipliği yapmaktadır. Bu bağlamda Siirt’teki saha çalışması Siirt merkez ve altı ilçesinde gerçekleştirilmiştir. Baş ve baştaki uzuvlara dair inanış ve uygulama verilerini derleyebilmek için en verimli yöntem, halk bilimi alanının veri toplama stratejisi saha çalışmasıdır. Derlemede yarı yapılandırılmış mülakat ve gözlem tekniklerinden (doğal-yapay) faydalanılmıştır. Bu doğrultuda çalışmanın başlangıcında, halk bilimi saha çalışmasının konusu olan baş ve baştaki diğer uzuvlara dair inanış ve uygulamalar üzerinde kısaca durulacaktır. Devamında; örneklem olarak Siirt’in seçilme nedenleri ve saha analizlerinin aktarımları yer alacaktır. Çalışmada, beden folkloruna dair baş ve baştaki diğer uzuvların inanış ve uygulama geleneğinin yeniden gündeme getirilmesine katkı sunulurken yeni sorularla bölgedeki saha çalışmasının tanıtılması ve halk bilimi alanının güncelliğine destek verilmesi hedeflenmektedir. Bunlara bağlı olarak Siirt’teki somut olmayan kültürel miras içerisinde başa dair halk inanışı ve uygulamalarından unutulan veya yazılı kültür haline getirilemeyen, dağınık haldeki bu değerleri, yapılan saha çalışmasıyla derleyip arşivlemek, yayımlar yoluyla kuşaklar arasında iletişimi sağlamak ve ileriki saha çalışmalarına örnek teşkil etmek amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halk bilimi saha çalışması
• Siirt
• Beden folkloru
• Baş ve baştaki diğer uzuvlar
• İnanç.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

221K291

Etik Beyan

Dosya olarak eklenmiştir.

Teşekkür

“Bu çalışma TÜBİTAK 1002-Hızlı Destek Programı kapsamında 221K291 Proje Kodu ile Desteklenmiştir.” (This work was supported by The Scientific and Technological Research Council of Turkey (TÜBİTAK) 1002- A Short Term Support Module with the Project Code 221K291.TÜBİTAK projesinin ürünü olan bu tez için destek veren TÜBİTAK’a teşekkürlerimi sunarım.

Kaynakça

1. Akın, Bülent. Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar (Güneydoğu Anadolu Bölgesi Örneği-1). Çanakkale: Paradigma Akademi, 2020.
2. Akın, Erdem. “Ritüelleri ve İnanç Anlatılarıyla Halk Dininin Özel Bir Görünüm Alanı: Kadın Dindarlığı (Siirt İli Örneği)”. Gaziantep Unıversity Journal of Social Sciences 20/2 (2021), 1012-1029.
3. Alkan, Adnan. “Siirt İlinin Nüfus Gelişimi, Yapısı ve Dağılışı”. Doğu Coğrafya Dergisi 37 (2017), 53-82.
4. Aydoğan, H. Aycan. Halk İnanış ve Uygulamalarında El Sembolü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
5. Altındağ, Neriman. Siirt’in Kurtalan İlçesinde Halk Hekimliği Uygulamaları. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
6. Çara, Can. Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Unsurlar. Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
7. Çelik, Ali. Siirt ve Çevresindeki Ziyaret Yerleri. Elâzığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
8. Durbilmez, Bayram. “Halk Bilimi Araştırmalarının 100. Yılında: "Halk Bilimi" ile "Edebiyat"ın Ortak Alanları ve "Halk Edebiyatı" Üzerine Bir Değerlendirme", Millî Folklor, 12 (99), 101-112, 2013.

9. Durbilmez, Bayram. “Atasözlerinde ve Deyimlerde İnsan: Gagavuz Söleyişlerinden ve Demeklerinden Örneklerle” Doğumunun 60. Yılında Nevzat Özkan Armağanı Ediyä Yazika, (Hzl. H. Tokyürek- B. Bekar), 67-94, Ankara: Nobel Akademik Yayınları, 2021.
10. Ege, S. Cengiz. Toplumsal Bellek ve Mekânsal Temsiller: Tillo (Siirt) Örneği. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
11. Ekici, Metin. “Somut Olmayan Kültürel Miras Neden ve Nasıl Korunmalı ve Nasıl Müzelenmeli: Sorunlar, Çözümler ve Ülkelerden Örnekler”. Somut Olmayan Kültürel Mirasın Müzelenmesi Sempozyumu. Gazi Üniversitesi Yayınları, 2004.
12. Gennep, Arnold Van. Geçiş Ritleri-Tabular-Batıl İnançlar, Büyüler, Ayinler ve Törenler. çev. Oylum Bülbül Beşler. İstanbul: Nora Yayıncılık, 2022.
13. Gürçayır, Selcan. Çağdaş Kentte Beden Folkloru. Ankara: Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
14. Kaderli, Zehra. Kültürel ve Bilimsel Söylemlerin İnşa Mekanizmaları Bağlamında Beden. Ankara: Nobel Yayınları, 2020.
15. Kalafat, Yaşar. “Siirt Yöresinde Yatırlar Etrafında Şekillenmiş Halk İnançları ve Kesik Baş Motifi”. Geçmişten Günümüze Uluslararası Siirt Sempozyumu. İzmir: Şarkiyat Araştırmaları Derneği, (2006), 1-6.
16. Karakaş, Rezan. “Siirt Halk Kültürünün Şifa Dağıtıcıları: Kutsal Sular”. Turkish Studies 7/4 (2012), 2149-2161.
17. Karakaş, Rezan. “Siirt halk kültüründe Kutsal Ağaçlar ve Türbeler”, Milli Folklor 26/102 (2014a),168-179.
18. Karakaş, Rezan. Siirt Menkıbeleri ve Türbe Ritüelleri. Ankara: Maya Akademi Yayınevi, 2014b.
19. Karakaş, Rezan. Güneydoğu Anadolu Halk İnanışları (Dicle Bölümü). Ankara: Gazi Kitabevi, 2020.
20. Koca, Kürşat. Türk Kültüründe Sembollerin Dili. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
21. Muhyiddin İbn’ül Arabî. Fütûhât-ı Mekkiyye VII. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2020.
22. Muhyiddin İbn’ül Arbî. Fütûhât-ı Mekkiyye III. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2021.
23. Naskali, Emine-Aylin Koç. Beden Kitabı. İstanbul: Kitabevi Yayınları. 2015.
24. Stutz, Nillson. “Body and Rituals”. Encyclopedia of Religious Rites, Rituals and Festivals. ed. Frank A. Salamone. New York-London: Routledge Publishing, 2004.
25. Taşpınar, İbrahim. Siirt İli ve Çevresi Yaygın Halk İnanışları. Elâzığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
26. Taşğın, Ahmet. “Yezîdiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/525-527, İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
27. Türkçe Sözlük II. “Baş”. Türk Dil Kurumu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1998.
28. Oğuz, Öcal. Somut Olmayan Kültürel Miras Nedir? Ankara: Geleneksel Yayınları, 2013.
29. Otyakmaz Aydın, Hilal-Aynur Koçak. “Yaşamın Özel Dönemlerinin Vazgeçilmezi Yumurta: Siirt ve İlçeleri Örneği”, Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 6/ 2, (2023), 204- 218.
30. Otyakmaz Aydın, Hilal. Türk Halk Kültüründe Baş ve Baştaki Uzuvlar: Siirt ve İlçeleri Örneği. İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
31. Otyakmaz Aydın, Hilal. Türk Halk Kültüründe Baş ve Baştaki Diğer Uzuvlar: Siirt ve İlçeleri Örneği-1. Konya: Kömen Yayınevi, 2025.
32. URL-1: https://www.dika.org.tr/assets/upload/dosyalar/istatisliklerle-siirt.pdf. DİKA, Dicle Kalkınma Ajansı. “İstatistiklerle Siirt”. Erişim 8 Kasım 2022.
33. Yılmaz, Bora. “Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı İçerisinde Yapılan Halkbilimi ve Halk Edebiyatı Konulu Doktora Tezleri Üzerine Genel Bir İnceleme”. Türk Dili ve Edebiyatı Alanında Hazırlanan Doktora Tezlerinin Dünü-Bugünü. İstanbul: Hiperlink Yayınları, 2019.
34. Young, Katharine. Bodylore. USA: Publications of the American Folklore Society, by The University of Tennessee Press, 1993