SACRED AND PROFANE IN THE FUTUWWATTNĀMA TRADITION: AN EXAMINATION OF FÜTÜVVET-NÂME-İ KEBİR FROM THE PERSPECTIVES OF MALINOWSKI AND ELIADE

Öz

Futūwwa is a movement that originated in the Islamic world, with roots in Sufi thought, emphasizing moral and social values. Futūwwat-nāmas are among the primary sources for understanding the functioning, moral principles, and rituals of the Akhī organization and similar social structures that constituted an important part of social life in the Anatolian Seljuk and Ottoman periods. These texts illuminate the social, economic, and religious dynamics of the era, while also reflecting the influences of Sufi thought. Miftahü’d-Dekâ’ik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâ’ik, or Futūwwat-nāma-i Kabīr, penned by Sayyid Muhammad bin ʿAlāʾ al-Dīn al-Ḥusaynī al-Rāzavī, holds a significant place within the Turkish Futūwwat-nāma tradition and possesses rich content that enables a multifaceted analysis of the futūwwa phenomenon. This article aims to examine Futūwwat-nāma-i Kabīr, an important example of the futūwwa tradition, within the framework of the approaches of Bronisław Malinowski and Mircea Eliade, two prominent thinkers in the fields of anthropology and the history of religions. Malinowski's anthropological approach focuses on understanding how cultural elements meet social needs and support social structure. In this context, Futūwwat-nāma-i Kabīr can be considered an "institution" that maintains social order, supports economic solidarity, and guides the moral behavior of individuals. Eliade's approach to the history of religions seeks to discover the universal structures and symbolic meanings of religious phenomena. Accordingly, Futūwwat-nāma-i Kabīr can be viewed as a journey laden with symbolic meanings that enables individuals to directly contact the sacred. The study aims to offer a novel perspective on the phenomenon of futūwwa by examining Futūwwat-nāma-i Kabīr through two distinct theoretical lenses. First, by adopting Malinowski's functionalist anthropological approach, the social functions of the rituals, practices, and moral precepts contained within the Futūwwat-nāma are analyzed. In this context, emphasis is placed on the functions of futūwwa, such as strengthening social solidarity, regulating economic relations, transmitting moral values, and maintaining social order. Second, within the framework of Eliade's phenomenology of religion, the symbolism, mythological elements, and the sacred-profane dichotomy in the Futūwwat-nāma are examined. The integration of these two distinct approaches is essential for conveying the historical and universal context of the Futūwwat-nāma text. In conclusion, Futūwwat-nāma-i Kabīr is assessed as a text that guides individuals on their inner journeys, bestowing upon them meaning and purpose. The symbols and mythological narratives within the work demonstrate that futūwwa is not merely a collection of rules and rituals, but also a philosophy of life and a spiritual quest.

Anahtar Kelimeler

• Futuwwattnāma
• Razavî
• Malinowski
• Eliade
• ritual

FÜTÜVVET-NÂME GELENEĞİNDE KUTSAL VE PROFAN: MALİNOWSKI VE ELİADE’NİN PERSPEKTİFİNDEN FÜTÜVVETNÂME-İ KEBİR İNCELEMESİ

Öz

Fütüvvet, İslam dünyasında ortaya çıkan ve kökleri tasavvufi düşünceye dayanan, ahlâkî ve toplumsal değerleri merkeze alan bir harekettir. Fütüvvvet-nâmeler, Anadolu Selçuklu ve Osmanlı döneminde toplumsal hayatın önemli bir parçasını oluşturan Ahilik teşkilatı ve benzeri sosyal yapıların işleyişini, ahlâkî prensiplerini ve ritüellerini anlamak için temel kaynaklar arasında yer alır. Bu metinler, dönemin sosyal, ekonomik ve dinî dinamiklerine ışık tutarak tasavvufi düşüncenin etkilerini de yansıtır. Seyyid Muhammed bin Alâaddin el-Hüseyni er-Razavî tarafından kaleme alınan Miftahü’d-Dekâ’ik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâ’ik veya bilinen adıyla Fütüvvet-nâme-i Kebir, Türk Fütüvvvet-nâme geleneği içinde önemli bir yere sahip olup fütüvvet olgusunun çok yönlü bir analizini mümkün kılan zengin bir içeriğe sahiptir. Bu makale, fütüvvet geleneğinin önemli bir örneği olan Fütüvvet-nâme-i Kebir’i, antropoloji ve dinler tarihi alanlarının iki önemli düşünürü Bronislaw Malinowski ve Mircea Eliade'nin yaklaşımları çerçevesinde incelemeyi amaçlamıştır. Malinowski'nin antropolojik yaklaşımı, kültürel unsurların toplumsal ihtiyaçları nasıl karşıladığını ve sosyal yapıyı nasıl desteklediğini anlamaya odaklanır. Bu bağlamda Fütüvvet-nâme-i Kebir; toplumsal düzeni sağlayan, ekonomik dayanışmayı destekleyen ve bireylerin ahlaki davranışlarını yönlendiren bir "kurum" olarak ele alınabilir. Eliade'nin dinler tarihi yaklaşımı ise dinî fenomenlerin evrensel yapılarını ve sembolik anlamlarını keşfetmeye çalışır. Bu doğrultuda Fütüvvet-nâme-i Kebir; bireyin kutsalla doğrudan temas kurmasını sağlayan, sembolik anlamlarla yüklü bir yolculuk olarak görülebilir. Çalışmada Fütüvvet-nâme-i Kebir'in iki farklı teorik perspektif üzerinden incelenerek fütüvvet olgusuna yeni bir bakış açısı getirilmesi amaçlanmıştır. İlk olarak Bronislaw Malinowski'nin işlevselci antropolojik yaklaşımı esas alınarak Fütüvvvet-nâmede yer alan ritüellerin, pratiklerin ve ahlâkî öğütlerin toplumsal işlevleri analiz edilmiştir. Bu bağlamda fütüvvetin sosyal dayanışmayı güçlendirme, ekonomik ilişkileri düzenleme, ahlâkî değerleri aktarma ve toplumsal düzeni sağlama gibi işlevleri üzerinde durulmuştur. İkincil olarak Mircea Eliade'nin din fenomenolojisi çerçevesinde, Fütüvvvet-nâmedeki sembolizm, mitolojik unsurlar ve kutsal-profan ayrımı incelenmiştir. Bu iki farklı yaklaşımın birlikte kullanılması, Fütüvvvet-nâme metninin tarihsel ve evrensel bağlamının aktarılmasında oldukça elzemdir. Çalışma neticesinde Fütüvvet-nâme-i Kebir, bireylerin içsel yolculuklarına rehberlik eden, onlara anlam ve amaç kazandıran bir metin olarak değerlendirilmektedir. Eserdeki semboller ve mitolojik anlatılar, fütüvvetin sadece kurallar ve ritüellerden ibaret olmadığını, bir yaşam felsefesi ve manevi bir arayış olduğunu da göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Fütüvvet-nâme
• Razavî
• Malinowski
• Eliade
• Ritüel

Kaynakça

1. Aça, Mehmet- Çapoğlu Buket. "Mitolojilerin Kültür Kahramanlarından Antik Uzaylılar Teorisinin Uygarlaştırıcı Dünya Dışı Varlıklarına." Folklor/Edebiyat 31.121 (2025), 1-22.
2. Akın, Erdem. "Kültürel İhtiyaçlar ve Tepkiler Bağlamında Malinowski’nin İşlev Teorisine Göre Siirt Menkıbelerinin İncelenmesi." Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 8.16 (2020), 334-355.
3. Albayrak, Ali. “Mitolojinin Dinî Hayattaki Yeri ve Önemi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 54 (2017), 952-958.
4. Alıcı, Mustafa. "Kutsal’a giden yol: Dinler Tarihi’nde bir metodolojik yaklaşım veya bir bilim olarak din fenomenolojisi." Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 5.2 (2005), 73-120.
5. Anadol, Cemal. Türk-İslâm Medeniyetinde Ahilik Kültürü ve Fütüvvvet-nâmeler, Ankara: Halk Kültürünü Araştırma Dairesi Yayınları, 1991.
6. Arpaguş, Hatice K. "Geleneksel Dinî Kültür Kaynaklarının Değerlendirilmesi ‘Hurafe Kültürü ve Mitoloji (Mitoloji ve Geleneksel Kültür Kaynaklarımız)." Türkiye I. Dinî yayınlar Kongresi Tebliğler-Müzâkereler 31 (2004), 191-206.
7. Aydemir, Abdullah. Tefsirde İsrailiyyat (Hicri 6. Asrın Başına Kadar), Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1979.
8. Bayat, Fuzuli. "Türk mitolojisinde dağ kültü." Folklor Edebiyat 12.46 (2006): 48-57.

9. Campbell, Joseph. Yaratıcı Mitolojisi-Tanrının Maskeleri.çev. Kudret Emiroğlu. Ankara: İmge Kitabevi, 1994.
10. Campbell, Joseph. İlkel Mitoloji, çev. Kudret Emiroğlu, Ankara: İmge Kitabevi, 1995.
11. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü, İstanbul: Paradigma, 2005.
12. Çağatay, Neşet. Bir Türk Kurumu Olan Ahilik, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1997.
13. Çapoğlu, Buket. Türk Kültür Mitleri ve Kahramanları Üzerine Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, 2024.
14. Çobanoğlu, Özkul. Halkbilimi Kuramları ve Araştırma Yöntemleri Tarihine Giriş, Ankara: Akçağ Yayınları, 2015.
15. Çopur, Emel Nalçacıgil. "Yunus Emre’nin Şiirlerinde Deniz." Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22.1 (2022), 65-82.
16. Çubukçu, İsa. İslam Mezhepleri Tarihi Açısından İbn Mâce’nin Mukaddime’si. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
17. Eliade, Mircea. Kutsal ve Din Dışı. çev. Mehmet Ali Kılıçbay. Ankara: Gece Yayınları, 1991.
18. Eliade, Mircae. Ebedi Dönüş Mitosu. çev. Ümit Altuğ. Ankara: İmge Kitabevi, 1994.
19. Eliade, Mircae. Mitlerin Özellikleri. çev. Sema Rıfat. İstanbul: Om Yayınları, 2001.
20. Eliade, Mircae. Dinler Tarihi İnançlar ve İbadetlerin Morfolojisi. Çev. Mustafa Ünal.Konya: Serhat Kitabevi, 2005.
21. Erdem, Ekrem. "Fütüvvet ve Ahilik Çalışmalarının Kaynakları." Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi 16.2 (2021), 173-198.
22. Erdem, Ekrem. Ahilik: Ahlakla Kalitenin Buluştuğu Bir Esnaf Teşkilatlanma Modeli, Ankara: Detay Yayınları, 2008. Erhat, Azra. Mitoloji Sözlüğü, İstanbul: Remzi Kitabevi, 1996.
23. Erkilet, Alev. Toplumsal yapı ve değişme kuramları: Sorokin, Parsons, Dahrendorf, Merton. Hece yayınları, 2007.
24. Fıske, John. Mitler ve Mitleri Yapanlar, Çev. Şebnem Duran, İzmir: İlya Yayınları, 2007.
25. Gölpınarlı, Abdülbaki. İslâm ve Türk İllerinde Fütüvvet Teşkilâtı, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Akademik Yayınları, 2011.
26. Gündüz, Şinasi. "Kutsal hakkında konuşmak: Dinsel söylemde mitos." Milel ve Nihal 6.1 (2009), 9-26.
27. Güngör, Haydar. "Hz. Peygamber döneminde kullanılan kıyafetler." Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4.8 (2016): 48-68.
28. Gürel, Rahşan. Razavî’nin Fütüvvet-nâmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1992.
29. Hacıgökmen, Mehmet Ali. “Anadolu’da Ahiliğin Esnaf Teşkilatı Hâline Dönüşmesi ve Tımar Sistemine Yansımaları (Ankara Örneği)”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi 32 (Güz 2012), 263-291.
30. Hooke, Samuel Henry, Ortadoğu Mitolojisi, çev. Alaeddin Şenel, Ankara: İmge Kitabevi, 2002.
31. Kalenderoğlu, Sadettin, and Cenk Güray. "Miraç Kavramının Alevi Sözlü Kültürü Açısından İncelenmesi: Çubuk-Şabanözü Örneği." Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 92 (2019), 143-170.
32. Koçak, Aynur-Harmancı. "Meriç “Fütüvvetnamelerin Tanıklığında Geçiş Dönemlerinin Simgesel Yiyeceği Helva”." Mehmet Aça vd: 629-643.
33. Işık, Neşe. Türk Masallarının Sembolik Açıdan Çözümlenmesi, Doktora Tezi, Elâzığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.
34. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd Mâce el-Kazvînî (ö. 273/887). Muhammed Fuâd Abdulbâkî. (Beyrut: Dâru İhyâ-i’l-Kütübi’l-Arabî).
35. Laroche, Lionel, Managing Cultural Diversity in Technical Profossions. Butterworth Heinemann, USA, 2003.
36. Malinowski, Bronislaw. Büyü Bilim ve Din, çev. Saadet Özkal, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1990.
37. Malinowski, Bronislaw. Bilimsel bir kültür teorisi. Ankara: Doğu-Batı Yayınları, 2016.
38. Moore, Jerry D. Kültür Teorileri, Antropolojideki Başlıca Teori ve Teorisyenler, çev A. E Koca, Ankara: Atıf Yayınları, 2015.
39. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sûfilik: Kalenderîler, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
40. Ocak, Ahmet Yaşar. "Fütüvvet." Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi 13 (1996), 261-263.
41. Razavî, S.M.A. el-Hüseyin. Fütüvvet-name-i Kebir: Miftahü’d-Dekâik fî Beyâni’l-Fütüvve ve’l-Hakâik, Yayına Haz. S. Gülten ve H. Yılmaz, Ed. A. Yalçın ve G. Aytaş. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları,2014.
42. Schimmel, Annemarie. Tanrı'nın Yeryüzündeki İşaretleri: İslama Görüngübilimsel Yaklaşım. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2004.
43. Sülemî. Tasavvufta Fütüvvet. Ateş, Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1977.
44. Sühreverdi, Risâletü’l-Fütüvve. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 2023, 106: 447-467.
45. Şeker, Mehmet. Türk-İslâm medeniyetinde Ahîlik ve fütüvvet-nâmelerin yeri: Seyyid Hüseyin el-Gaybî'nin" Muhtasar fütüvvet-nâme" si.İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2011.
46. Vâhîdî. Hâce-i Cihân ve Netîce-i Cân, Yayına Haz. Turgut Karabey, Bülent Şığva, Yusuf Babür. Ankara: Akçağ Yayınları. 2015.
47. Yazır, Elmalılı Hamdi. Kur'an-ı Kerim Türkçe Meali, İstanbul: Kardelen Yayınevi, 2012