NAKKAŞ ŞAHKULU’NA DAİR YENİ BULGULAR: SEYYİDLİĞİ MESELESİ, HZ.ALİ SEVGİSİ, NEŞREDİLMEMİŞ ŞİİRLERİ

Öz

Kanunî Sultan Süleyman döneminde Topkapı Sarayı’nda nakkaş başı olan Şahkulu, Sazyolu isimli bezeme üslubunun ilk temsilcisi olan maharetli bir ressamdır. Yavuz Selim’in 1515’te Tebriz’den sürgün olarak getirttiği sanatkar yıllar içerisinde mesleğinde yükselmiş; Kanunî döneminde sernakkaş olmuştur. Kişisel hayatına dair bilgiler çok az olsa da resimleri, sanatı, üslubu hakkında mebzul miktarda çalışma vardır. Bu makalede Nakîbüleşraf Defterleri’nde rastlanılan bir siyadet kaydının Nakkaş Şahkulu’na ait olma ihtimali değerlendirilmektedir. Ayrıca şahsî mührünün deşifresinde bazı hatalar tespit edilmiş; mührün çözümü yeniden verilmiştir. Mühür üzerine Hz.Ali ve ailesine olan sevgisini hakkettiren sanatkarın muhabbetinin izleri ejderha-simurg-aslan mücedelesini tasvir ettiği bir resminde aranmış ve resim sembolik açıdan yeniden yorumlanmıştır. Hz. Ali Cenknâmeleri ve Hz.Ali’nin kötücül ejderhayı öldürmesini konu alan Destân-ı Ejderha gibi anlatıların görsel sanatlara etkisi; “Allah’ın arslanı” olarak isimlendirilen Hz.Ali’nin çeşitli sanatlarda arslan figürü ile sembolize edilmeye başlanması; Şahkulu’nun sanatında -bahsedilen resim özelinde- Hz.Ali sembolizmi gibi meseleler ele alınmıştır. Penâhî mahlası ile şiirler yazan sanatkarın yazma eser kütüphanelerindeki bazı şiir mecmualarında bugüne dek neşredilmemiş Türkçe ve Farsça şiirleri tespit edilmiş; transkripsiyonu yapılarak ilim camiası ile paylaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tasavvuf
• Sembolizm
• Hz.Ali
• Nakkaş Şahkulu
• Aslan
• Simurg
• Ejderha

NEW FINDINGS ON NAQQASH SHAHQULI: THE ISSUE OF SAYYID-NESS, LOVE FOR ALI , UNPUBLISHED POEMS OF HIM

Öz

Shahquli, who was the chief painter (naqqash bashi) of Topkapı Palace during the reign of Suleiman the Magnificent, was a skilled painter who was the first representative of the decorative style called Saz style. Brought from Tabriz as an exile by Selim I in 1515, he rose in his profession over the years and became the chief painter during the reign of Suleiman the Magnificent. Although there is very little information about his personal life, there is an abundance of studies on his paintings, art and style. This article discusses whether a sayyid-ness record found in the Naqib al-Ashraf record books belongs to Naqqash Shahquli. In addition the deciphering of the personal seal has revealed some errors; the solution to the seal has been revised. The traces of the artist's affection, which earned him love for Ali ibn Abi Talib and his family, were sought in a painting that depicted the struggle between the dragon, simurg, and lion, and the painting has been reinterpreted symbolically. The influence of narratives such as the Ali Cenknâmeleri and Destân-ı Ejderha, which tells the story of Ali killing the malevolent dragon, on visual arts has been explored. The figure of the lion, symbolizing Ali, often referred to as the “Asadullah/lion of God," began to be used in various artworks; the symbolism of Ali in the art of Shahquli, particularly in the aforementioned painting, has been examined. The artist, who wrote poems under the pen name Penāhī, had some previously unpublished Turkish and Persian poems discovered in manuscript collections. These poems have been transcribed and shared with the academic community.

Anahtar Kelimeler

• Sufism
• Symbolism
• Naqqash Shahquli
• Ali ibn Abi Talib
• Lion
• Phoenix
• Dragon

Kaynakça

1. Âşık Çelebi. Meşâʿirü’ş-Şuʿarâ. haz. Filiz Kılıç. 3 cilt. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2010.
2. Aksoy, Elif-Bülent, Eşref. “Anadolu Halılarında Yer Alan Zümrüdü Anka Ve Ejder Motifleri”, 2. Uluslararası İpek Yolu Akademik Çalışmalar Sempozyumu Tam Metin Bildiriler Kitabı. ed. Hakan Yalap. 111-124. Nevşehir, 2018.
3. Aksoyak, İsmail Hakkı. “Penâhî, Rumelili”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 2 Nisan 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/penahi-rumelili-penahi
4. Arslan, Hüseyin. Osmanlı Devletinde XVI. Yüzyılda Nüfus Hareketleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
5. Atila Kızıldağ, Oya. Şah Kulu'nun Motif ve Desen Üslubu; 16. Yüzyılda Saray Nakkaşhanesinin Sernakkaşı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Güzel Sanatlar Enstitüsü, 2003.
6. Bağdatlı Ahdî. Gülşen-i Şuʿarâ. haz. Süleyman Solmaz. PDF: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018.
7. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56733,ahdi-gulsen-i-suarapdf.pdf?0 Batislam, H. Dilek. “Divan Şiirinin Mitolojik Kuşları: HÜMÂ, ANKA VE SİMURG”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 7 (2002), 185-208.
8. Behram Mirza Albümü. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eser Kütüphanesi, TSK H 2154, 2a.

9. Boydak, Fatma Şeyma. “Şah Kulu’ya Atfedilen Minyatürdeki Ejder ve Anka Tasvirlerinin İncelenmesi”. Sosyal Bilimlerde Güncel Tartışmalar 10. ed. Zeynep Karacagil. 334-347.
10. Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları, 2022.
11. Buzpınar, Ş. Tufan. “Nakîbüleşraf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA). 32/322- 324. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
12. Cantürü, Esra Rumeysa. Milli Kütüphanedeki 2519 Nolu Şiir Mecmuası (İnceleme-Metin-Nesre Çeviri). İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
13. Cappellari, Francesco Stermotich. The Spiritual in Islamic Calligraphy: A Phenomenological Approach To The Contemporary Turkish Calligraphic Tradition. Edinburgh: University of Edinburgh, Doktora Tezi, 2017.
14. Çetin, İsmet. Türk Edebiyatında Hz. Ali Cenknâmeleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1997.
15. _________. “Türk Halk Edebiyatında Hz. Ali”. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. haz. Ahmet Yaşar Ocak. 193-216. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2005.
16. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. 2 cilt. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2019.
17. Demir, Necati. “Türk Düşünce Dünyasında Hazret-i Ali”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 60 (2011), 85-104.
18. Derman, Çiçek-Duran, Gülnur. “Şahkulu”. DİA. 38/283-284. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
19. Doğan, Belkıs. Antik Devirden İslamiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller. İstanbul: Kapı Yayınları, 2024.
20. Doğanay, Aziz. “Yüzyıllar Sonra Ortaya Çıkarılan Ejder-Sîmurg Karşılaşması Üzerine”. Millî Saraylar 21 (2021), 4-25.
21. Ebû İsâ Muhammed bin İsâ et-Tirmizî. Sünen-i Tirmizî, thk. Ahmed Muhammed Şakir vd. Mısır: Şirketü Mektebetü ve Matbaatu Mustafa el-Bâbi el-Halebi ve Evladuhu, 1975.
22. Edirneli Nazmi. Mecmaʿun-Nezâʾir. haz. M.Fatih Köksal. PDF: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/56057,mecmaun-nezair-edirneli-nazmipdf. pdf?0
23. Erdal, Tuğçe. “Halife Hz. Ali ile Cenknâme Kahramanı Hz. Ali Arasında Mitik Dönüşüm”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 5/3 (2021), 62-84.
24. Esin, Emel. Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2004.
25. Falnâme. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eser Kütüphanesi, TSK H 1702, 11b. Fığlalı, Ethem Ruhi. “Ali”. DİA. 2/371-374. İstanbul: TDV Yayınları,1989.
26. Gökçek, Gökhan vd. “Sezai Karakoç’un Çocukluğumuz Şiirinde Cenknamelerin İzleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 105 (2023), 347-358.
27. Gülten, Sadullah. Türklerin Hz. Ali'si, Destanlar, Efsaneler, Menkıbeler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023.
28. “Haydar”. DİA. 17/24. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
29. Işık, Ayhan. “Osmanlı’da Nakîbul-Eşrâflık Müessesesi ve Nakîbu’l-Eşrâf Defterleri”. Din ve Hayat: İstanbul Müftülüğü Dergisi 1 (2007), 86-87.
30. Kahraman, Yunus Şafak. “Saz Yolu Üslubunda Kullanılan Doğaüstü Mitolojik Motiflerin İkonografik İncelemesi”. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi 13 (2024), 1-30.
31. Kalkandelenli Muʿîdî. Kalkandelenli Muʿîdî Dîvânı. haz. Gülçin Tanrıbuyurdu. PDF: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2018. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/59883,kalkandelenlimu39idi- divanipdf.pdf?0
32. Kartal, Semiha-Alp, Kafiye Özlem. “Mitolojik Kuşlardan Simurg’un Minyatürler Üzerinden Sembolik Anlam Kodları”. Folklor Akademi Dergisi 4/3 (2021), 439-451.
33. Kaşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâtit-Türk Türk Dilinin İlk Sözlüğü. haz. Mustafa Kaçalin, Mehmet Ölmez. İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları, 2023.
34. Kayabaşı, Bekir. Kâfzâde Fâizînin Zübdetül-Eşârı. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1997.
35. Kayaokay, İlyas. Hz. Ali Cenk-nâmeleri. İstanbul: DBY Yayınları, 2021.
36. Kazan, Hilal. XVI. Asırda Sarayın Sanatı Himayesi. İstanbul: İSAR Vakfı Yayınları, 2010.
37. Koçak, Aynur-Gürçay, Serdar. “Alevî-Bektaşî Velâyetnâmelerinde ‘Ejderha’ Motifi”. Journal of Analytic Divinity 1/1(2017), 34-64.
38. Kozan, Ali- Bilgili, Rümeysa. “Hz. Ali’nin Menkıbevî Hayatına Dair Bir Destan: Dâstân-ı Ejderhâ ve İslamî Dönem Anadolu Türk Kültürüne Yansımaları”. Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 8/5 (2013), 465-490.
39. Kubbealtı Lugatı. Erişim 5 Mart 2025. https://lugatim.com/s/NAKÎBÜLEŞRAF Kuehn, Sara. The Dragon in Medieval East Christian and Islamic Art. Leiden: E.J. Brill Publishing, 2011.
40. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Seyyid”. DİA. 37/41. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
41. Mahir, Banu. “Saray Nakkaşhanesinin Ünlü Ressamı Şahkulu ve Eserleri”. Topkapı Sarayı Müzesi: Yıllık 1. 113-130. İstanbul: Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü, 1986.
42. _________. “Osmanlı Bezeme Sanatında Saz Üslubu”. Hat ve Tezhip Sanatı. ed. Ali Rıza Özcan. 379-395. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
43. _________. Osmanlı Resim Sanatında Saz Üslubu. İstanbul: Hayalperest Yayınevi, 2022. Mattei, Jean-Louis. Hz. Ali Cenknameleri. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004.
44. Mecmûʿa-i Eşʿâr. İstanbul: Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, AEMnz590, 77b.
45. Mecmûʿa-i Eşʿâr. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Nihat Tarlan, 00082, 3a.
46. Mecmûʿa-i Eşʿâr. İstanbul: Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Nihat Tarlan, 00116, 78a-b.
47. Milasi, Alireza Mohammadi. “Motifs on the Laver at the Shrine of Shah Seyed Ali in Isfahan with Emphasis on Concepts and Structure in Iranian Art”. Journal of Art & Civilization of the Orient 26 (2020), 73-88.
48. Mustafa Âlî. Menâkıb-ı Hünerverân. İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1926.
49. Nakîbüleşraf Defteri. İstanbul Müftülüğü Meşihat Arşivi, Genel no. 068, Özel no.1. Ocak, Ahmet Yaşar. Alevî ve Bektaşî İnançlarının İslâm Öncesi Temelleri. İstanbul: İletişim Yayınları, 2020.
50. Öney, Gönül. “Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri”. Belleten 33/130 (1969), 130-171.
51. Önkaş Açık, Nilgün. “Penâhî, Mustafa”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 2 Nisan 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/penahi-mustafa Özkafa, Fatih. “Hayvan Tasvirli Hat eserleri”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 6/5 (2017), 2299-2322.
52. Pervâne bin Abdullah. Pervâne Bey Mecmuası. haz. Kamil Ali Gıynaş. PDF: Kültür Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55832,pervane-bey-mecmuasipdf. pdf?0
53. Saklavcı, Fatmagül. Alevî-Bektaşî İnançlarında Sembol ve Motifler. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
54. Sarıkaya, M. Saffet. “Bektâşî-Alevîlerde Bir Dua: Nâdı Ali”. Süleyman Demirel İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (1998), 17-31.
55. Schimmel, Annemarie. “Calligraphy and Sufism in Ottoman Turkey”. The Dervish Lodge: Architecture, Art, and Sufism in Ottoman Turkey. ed. Raymond Lifchez. 242-252. Berkeley: University of California Press, 1992.
56. Skjærvø, P.O vd. “Aždahā”. Ecyclopaedia Iranica. 6 Mart 2025.
57. https://www.iranicaonline.org/articles/azdaha-dragon-various-kinds Şah İsmail. Hatâyî Dîvânı. haz. Muhsin Macit. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
58. Şentürk, Ahmet Atilla. Osmanlı Şiiri Kılavuzu. 4/69. İstanbul: DBY Yayınları, 2020. Şeyh Ferîdüddin Muhammed Attâr Nişâburî. Dîvân-ı Attâr. Tahran: Sâzmân-i Çap ve İntişarâti Câvidân, 1359.
59. Toprak, İsmail. Hazret-i Ali Cenkleri. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2016.
60. Turan, Hayrunnisa. “Şîr ü Hûrşîd Tasvirinin Kökeni ve İçeriğine Dair Düşünceler”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/51 (2017), 445-475.
61. Türk, Hüseyin-Bahadır, Serdar. Türk ve Dünya Mitolojisinde Ejderhayı Öldürme Motifi. Ankara: Sonçağ Akademi Yayıncılık, 2022.
62. Türk, Osman. “Orhon Yazıtlarında Kişi Adı ve Unvan Üzerine”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 48 (2020), 261-273.
63. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2016