DİVAN ŞAİRLERİNİN GÖZÜYLE ALEVİ BEKTAŞİ İNANÇ SİSTEMİNİN SİMGE İSİMLERİNDEN SELMÂN-I FÂRİSÎ

Yıl 2025, Sayı: 116, 171 - 198, 18.12.2025

Osman Kufacı

https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1681319

Öz

Divan şiirinin kaynakları arasında dinî şahsiyetler önemli bir yer tutmaktadır. Osmanlı
devlet ve toplum yapısının bunda etkisi vardır. Osmanlı şairleri İslam dininin önemli
şahsiyetlerini şiirlerine konu etmiş, telmih sanatının imkânlarından yararlanarak çağrışım
gücü zengin şiirler kaleme almışlardır. Bu şahsiyetler arasında değerlendirilebilecek Selmân-ı
Fârisî de Hz. Peygamber döneminde ve sonrasında etkili ve sözü geçen bir sahabedir. Züht
ve takvasıyla sahabeler arasında öne çıkmıştır. Zahitlerin temelini oluşturan Ashâb-ı Suffe
içerisinde yer alması dolayısıyla Hz. Peygamber’in yanında bulunmuş, ona hizmet etme
şerefine nail olmuştur. Hz. Peygamber’in saçını tıraş etmiş, bu yüzden berberlerin piri olarak
görülmüştür. Hendek gazvesinde Medine etrafına hendekler kazılması fikrini o ortaya atmıştır.
Hz. Ali’nin ihdas ettiği ve başkanlığını yaptığı kırklar meclisinin bir üyesidir. Ayin-i Cem
ritüellerinde süpürgecilik yapmıştır. Halifelik meselesinde Hz. Ali tarafını seçmiştir. Alevi-
Bektaşi inancına göre bu dünyada Hz. Ali’nin samimi bir dostu, ahirette ise onun hizmetçisidir.
Hz. Ali de onu halifesi olarak tayin etmiştir. Ehl-i Beyt’i sevenler ve samimiyetle bağlı olanlar
Selmân’ın da aralarında bulunduğu dört kişiyi çâr-yâr (dört dost) olarak adlandırırlar. Divan
şairleri Hz. Peygamber döneminde ve sonrasında icraatları ve görüşleriyle adından söz ettiren
Selmân-ı Fârisî’yi şiirlerinde ele alıp çeşitli imgeler kurgulamışlardır. Çalışmada 340 divanda
Selmân’a yönelik okumalar yapılmıştır. Şairlerin Selmân ile ilgili ön plana çıkan kullanımları
başlıklar hâlinde incelenmiştir. Böylelikle Selmân-ı Fârisî’nin Divan şiiri estetiğindeki yeri
tespit edilmeye çalışılmıştır

Anahtar Kelimeler

Eski Türk Edebiyatı , Selmân-ı Fârisî , Alevi Bektaşi Kültürü , Ehl-i Beyt , Divan Şiiri

SALMAN AL-FARSİ ONE OF THE SYMBOLİC NAMES OF THE ALAWİTE-BEKTASHİ FAİTH SYSTEM THROUGH THE EYES OF DİVAN POETS

Öz

Religious characters (personalities) have a place among sources of diwan poetry. Structure of
Ottoman state and society has an impact on this. Ottoman poets brought up important characters
of Islam religion to their poems, and they wrote poems that are rich in association (evocation)
power, by taking advantage of opportunities of telmih (allusion) art. Salman al-Fârisî, who can
be considered among these personalities, was an influential and influential Companion during
and after the Prophet’s time. He came to the forefront with his az-zuhd (ascetism) and taqwa
(piety). Due to the fact that he was within Ahl al-Suffa (Ashab as-Suffah) which underpins
Ascetics, he took sides with the Prophet Muhammad and had the honour of serving him. He cut the Prophet’s hair, and therefore, he was seen as shaikh (sage/pir) of barbers. He brought
forward the idea of digging ditches around Medinah at Ghazwa Khandaq (Battle of Trench).
He is a member of Council of the Forties which Hazrat (Saint) Ali created and at which he
(Saint Ali) presided. He performed the duty of sweeper (süpürgeci) in rituals of Ayin-i Cem
(Jam Ceremony). He was positioned among supporters of Hazrat Ali in the caliphate problem.
According to Bektashi belief, he is a sincere friend of Hz. Ali in this world and his servant in the
hereafter. Hazrat Ali appointed him as his caliph (successor /proxy). Those, who love and are
loyal (committed) to Ahl al-Bayt (People of the House), call four persons as Chaar Yaar (four
fellows) among those who Salman Al-Farsi is present, as well. Diwan poets have dealt with
Salmân al-Fârisî, who made a name for himself with his actions and views during and after the
Prophet’s reign, in their poems and constructed various images. In this study, we made readings
on Salman Al-Farsi in 340 diwans. We examined poets’ usages which came to the forefront for
Salman in (under) the headings. We tried to determine the place of Salman Al-Farsi in aesthetic
of diwan poetry.

Anahtar Kelimeler

Old Turkish literature , Salman Al-Farsi , Alawite-Bektashi culture , Ah al-Bayt , diwan poetry

Kaynakça

• Arslan, Mehmet. Bursalı İffet Divanı. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2005.
• Avçin, Mehmet. İbrahim Gülşenî Divanı. Eskişehir: Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2021.
• Aydın, Abdullah. Hanyalı Nûrî Osmân ve Dîvânı. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2009.
• Aydınlı, Abdullah. “Ebû Zer el-Gıfârî”, DİA. 10/266-269. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Aykanat, Timuçin. Sâfî Baba ve Divanı (İnceleme-Karşılaştırmalı Metin-Sadeleştirme-Sözlük- Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2015.
• Aytekin, Arif. “Delâilü’n-nübüvve’ ye Konu Teşkil Eden İki Sahâbî: (Selmân-ı Farisî ve Abdullah b. Selâm)”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. I (2017), 27-40.
• Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı, Asırlar Boyu Tarihi Seyri İçinde Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı İktisadi İşletmesi, 2020.
• Balbaba, Sefa. Kemal Ümmî Divanı. Kahramanmaraş: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2009.
• Bar-Asher, Meir M. ve Kofsky, Aryeh. “Ali b. Ebî Tâlib’in İlâhî Vasıflarına Dair Nusayrî Öğretisi ve VII./XIII. Yüzyıldan Kalma Yayımlanmamış Bir Risâleye Göre Nusayrî Üçlemesi”. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. Haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 137-172. 2005.
• Bayram, Sibel. Azbi Baba Hayatı- Eserleri-Sanatı ve Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin). Edirne: Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2006.
• Bıyık Yapa, Melek. Aşkî Mustafa Dîvânı Edisyon Kritik. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi. 2007.
• Bilge, Murat. Günahkâr Dîvânı Tenkitli Metin. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2008.
• Bilgi, Betül Kevser. Giritli Hilâlî Dîvânı (İnceleme-Metin). Malatya: İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2019.
• Bilgin, A. Azmi. Mîr Hamza Seyyid Nigârî, Dîvân-ı Seyyid Nigârî. İstanbul: Kule İletişim Yayınları, 2003.
• Bolat, Ali. “Tasavvufun Doğuşu”, Tasavvuf El Kitabı. Ed. Kadir Özköse, Ankara: Grafiker Yayınları. 105-130. 2021.
• Boz, Erdoğan. Yusuf Hakîkî Baba Dîvânı. Ankara: Aksaray İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları, 2009.
• Canım, Rıdvan. Divan Edebiyatının Kaynakları. İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2016.
• Cansever, Sıddık. Eğribozlu Mehmed Emin Sırrî Hayatı, Eserleri, Dîvânının Edisyon Kritik Metni ve Değerlendirmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2005.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
• Cergibozan, İbrahim Halil. Cerrâh Ömer Lutfî Divanı (İnceleme-Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2023.
• Coşkun, Vildan. “Molla Yusuf’un Fütüvvet Risalesi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 27 (2021), 75-126.
• Çelik, Aysun. “Müelli̇fi̇ Meçhul İki̇ Fütüvvet-Nâme”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 104 (Aralık 2022), 91-107.
• De Jong, Frederick. “Bektaşilik’te İkonografi: Dini Kıyafetlerde, Ayinlerde Kullanılan Eşyalarda ve Resim Sanatında Sembolizm ve Temalar Üzerinde Bir İnceleme”. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. Haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 251-276. 2005.
• Demir, Mahmut. Hz. Selmân-ı Fârisî. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2023.
• Dural, Hasan Fahri. Ednâyî Dîvânçesi (İnceleme – Metin). Tokat: Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2007.
• Ece, Abdurrahman. “Câbir b. Abdullah’ın Hayatı ve Hadis Rivayeti”. FSM İlmî Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. 9 (2017), 145-194.
• Ersoy, Ersen. II. Bayezit Devri Şairlerinden Münîrî Hayatı, Eserleri ve Dîvânı (İnceleme- Tenkitli Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi. 2010.
• Gökçe, Emrah. Mislî İsmâ’îl Hakkı ve Divanı. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2011.
• Gölpınarlı, Abdülbâki. Tasavvuftan Dilimize Geçen Deyimler ve Atasözleri. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 2015.
• Gözün, Abdulvehhab. “Aşere-i Mübeşşere Dışında Cennetle Müjdelenen Bazı Sahâbîler”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 7/1, Haziran/ June 2020, 243-275.
• Gülten, Sadullah. Türklerin Hz. Ali’si Destanlar, Efsaneler, Menkıbeler. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2023.
• Harmancı, Meriç. “Seher Abdal’ın Kaleminden Bir Hz. Ali Velâyetnâmesi: Deşt-i Erzene”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 102 (2008), 95-118.
• Hatiboğlu, İbrahim. “Selmân-ı Fârisî”, DİA, 36 (2009), 441-443.
• İbn Şâzân Kummî. Hz. Ali’nin 100 Menkıbesi. çev. Özgür Arapoğlu. İstanbul: Kevser Yayınları, 2023.
• İlgürel, Mücteba. “Ahmed I”, DİA. 2/30-33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989. İlhan, Enes. Kâşif Es´ad Efendi Divanı İnceleme-Metin. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2015.
• İnan, Ömer Suat. Hacı Muhammed Şehrî Ve Dîvân’ı (İnceleme-Metin). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2022.
• Kandemir, M. Yaşar. “Câbir b. Abdullah”, DİA, 6/530-532. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1992.
• Karakuş, Esra. Seyyid Ahmed Cemâlî Divanı (İnceleme-Metin). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2019.
• Kaya, Haydar. “Açılış Paneli Günümüzde Hazreti Ali’yi Tanıma ve Anlama”. İzmir: Hz. Ali Sempozyumu Bildirileri. 2009, 13-26.
• Kılınç, Abdülhakim. Fuzûlî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Koro, Hüsniye (2015). Abdülmâlik Hilmi Divanı ve Dil Özellikleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2015.
• Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Seyyid”, DİA. 37/40-43. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
• Macit, Muhsin. Hatâyî Dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2017.
• Melikoff, İrene. “Bektaşi-Aleviler’de Ali’nin Tanrılaştırılması”. Tarihten Teolojiye: İslam İnançlarında Hz. Ali. Haz. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 79-101. 2005.
• Mermer, Ahmet. Karamanlı Aynî ve Dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 1997.
• Ocak, Ahmet Yaşar. “Kutb ve İsyan: Osmanlı Mehdici (Mesiyanik) Hareketlerinin İdeolojik Arkaplanı Üzerine Bazı Düşünceler”, Toplum ve Bilim. Kış/83 (1999-2000), 48-56. Ortakcı, Halil. Hz. Selmân-ı Farisî. İstanbul: Beyan Yayınları, 2021.
• Öz, Mustafa. “Ehl-i Beyt”. DİA. 10/498-501. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
• Öz, Mustafa. “Sekaleyn”. DİA. 36/325-326. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009
• Özdil, Kevser Nehir. Himmetî Engurânî Dîvânı (Metin – İnceleme). Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2019.
• Parlatır, İsmail vd. Türkçe Sözlük I-II. Ankara: TDK Yayınları, 1998.
• Sabit, Muhammed Halid. Hazreti Selmân-ı Farisi (r.a). İstanbul: Beka Yayıncılık, 2018.
• Saraçbaşı, M. Ertuğrul. Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü I-II. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
• Sarıkaya, Erdem. Ebubekir Celalî Divanı: Karşılaştırmalı Metin-İnceleme. İstanbul: Kültür Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2008.
• Sertkaya, Osman Fikri (1996). “Nehcü’l-Ferâdis’te ve Ahmed-i Yesevî Hikmetlerinde Selmân-ı Fârisî (Arslan Baba) Menkıbeleri”, İlmî Araştırmalar. 3 (1996), 101-112.
• Şahin, Gülay. Muhîtî Divanı (İnceleme- Tenkitli Metin). Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi. 2022.
• Tanrıbuyurdu, Gülçin. Eşref Paşa Dîvânı (İnceleme, Transkripsiyonlu Metin, Nesre Çeviri). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2006.
• Tari, Benal. Re’fet Mehmed (1198-1238/ 1784-1823) Dîvânı (İnceleme-Metin). İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2011.
• Tatlı, Bekir. “Pîr-i Türkistan Ahmet Yesevî’nin (ö. 562/1166) Hocası Arslan Baba Bir Sahabî Olabilir mi?” VI. Uluslararası Şeyh Şa’ban-ı Velî Sempozyumu -Yesevîlik-. 24-28, 23-25 Kasım 2018.
• Tızlak, Mustafa. Necmi Ali Hayatı, Eserleri ve Divançesi (İnceleme-Metin). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2020.
• Uğurlu, Aydan. Baba Hüsnî ve Dîvânı (İnceleme-Metin). Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2020.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1999.
• Ünlüsoy, Kamile. Anadolu’da Hz. Ali Tasavvurları (XIII.-XVI. Yüzyıllar). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2015.
• Yalçınkaya, Mehmet Akif. Bandırmalızâde Hâşim Baba Dîvânı (Metin-İnceleme). Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2008.
• Yanbal, Semra. Şâkir Mehmed Efendi Divânı (Metin-İnceleme). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi. 2009.
• Yılmaz, Mehmet. Kültürümüzde Âyet ve Hadîsler (Ansiklopedik Sözlük). İstanbul: Kesit Yayınları, 2013.