HAREZM TÜRKÇESİYLE YAZILMIŞ YESEVİLİK REHBERİ: TENZÎLÜ’S-SÂLİHÎN

Öz

Bu çalışma, Harezm Türkçesiyle yazılmış ve Yesevîlik geleneği içerisinde önemli bir yere sahip olan Tenzîlü’s-Sâlihîn adlı eseri özellikle tasavvufî içeriği, tematik yapısı ve Yesevîlik öğretisiyle ilişkisi açısından incelemektedir. Eser, Ahmed Yesevî ve onun yolunu takip eden müridler için bir rehber kitap olarak kaleme alınmış ve Yesevîlik öğretisinin temel kavramlarını sistematik bir şekilde açıklamıştır. Çalışmada eserin tasavvuf anlayışı, münacat geleneği içindeki yeri, Ahmed Yesevî’ye atfedilen hikmetlerle kurduğu bağ, bölümler arasındaki tematik bütünlük ve tasavvufî kavramların dilsel ifadesi üzerinde durulmuştur. Bu çerçevede tevhid, marifet, aşk, zikir, fakr, şeyh-mürid ilişkisi, şeriat-tarikat-hakikat, riyazet ve sema gibi konuların eserde nasıl işlendiği incelenmiştir. Ayrıca eserin mevcut Taşkent ve Hokand nüshaları hakkında bilgi verilmiş, nüshalar arasındaki farklılıklar karşılaştırılmış ve eserin yazılış amacı ile dil özellikleriyle ilgili tespitlere yer verilmiştir. Çalışmada eserin Ahmed Yesevî’ye nispet edilmesi meselesi tartışılmış, bu bağlamda metnin Yesevî’nin doğrudan kaleminden çıkmış olmasa da onun düşünce çevresi içinde şekillendiği sonucuna varılmıştır. Eserde her bölüm Allah’a yönelen münacatlarla başlamakta, dervişlere yönelik nasihatlerle devam etmekte ve Ahmed Yesevî’ye ait olduğu belirtilen hikmetlerle tamamlanmaktadır. Bu yapı, metne hem öğretici hem de manevî bir bütünlük kazandırmaktadır. Tenzîlü’s-Sâlihîn’de secili anlatım ve tasavvufî terimlerin başarılı kullanımı eserin hem edebî hem de manevi değerini artırmıştır. Çalışmada elde edilen sonuçlara göre Tenzîlü’s-Sâlihîn, yalnızca Yesevîlik tarihi için değil, Türk dili ve edebiyatı ile tasavvuf düşüncesi açısından da oldukça önemli bir kaynaktır. Eserin içerdiği tasavvufî kavramlar, edebî dil özellikleri, tasavvuf yolunu izleyenler için hem teorik hem de pratik bir rehber sunduğunu göstermektedir. Bu yönüyle eser hem dönemin dil yapısını hem de Yesevîlik anlayışını yansıtan temel metinlerden biridir

Anahtar Kelimeler

• Tenzîlü’s-Sâlihîn
• Yesevîlik
• Ahmed Yesevî
• Tasavvuf
• Harezm Türkçesi

A YASAWISM GUIDE WRITTEN IN KHAREZMIAN TURKISH: TANZIL AL-SALIHIN

Öz

This study examines Tanzīl al-Ṣālihīn, a work written in Khwarezm Turkish that holds an important place within the Yasawi tradition, particularly in terms of its Sufi content, thematic structure, and relationship to Yasawi doctrine. The work was written as a guidebook for Ahmed Yasawi and his disciples, systematically explaining the fundamental concepts of Yasawi doctrine. The study examines the work’s understanding of Sufism, its place within the tradition of supplication, its connection to the wisdom attributed to Ahmed Yasawi, the thematic unity between the chapters, and the linguistic expression of Sufi concepts. Within this framework, we examine how the work addresses topics such as tawhid (monotheism), ma’rifa (gnosis), love, dhikr (remembrance of God), faqr (spiritual poverty), the relationship between the sheikh and disciple, shari‘a-ṭarīqa-ḥaqīqa, asceticism (riyāda), and the sama (spiritual audition). Additionally, information is provided on the existing Tashkent and Kokand copies of the work, differences between the copies are compared, and observations are made regarding the work’s purpose and linguistic features. The study discusses the attribution of the work to Ahmed Yasawi, concluding that while the text may not have originated directly from Yasawi’s pen, it was shaped within his intellectual sphere. Each chapter in the work begins with supplications directed to God, continues with advice for dervishes, and concludes with wisdom attributed to Ahmed Yasawi. This structure provides the text with both didactic and spiritual integrity. The distinctive narrative style and successful use of Sufi terminology in Tanzil al-Salihīn enhance both the work’s literary and spiritual value. According to the study’s findings, Tanzil al-Salihīn is a significant source not only for the history of Yasawism but also for Turkish language and literature and Sufi thought. The work’s Sufi concepts and literary language demonstrate that it offers both a theoretical and practical guide for those following the Sufi path. In this respect, it is one of the foundational texts reflecting both the linguistic structure of the period and the understanding of Yasawism

Anahtar Kelimeler

• Tanzil al-Salihin
• Yasawism
• Ahmed Yasawi
• Sufism
• Khwarezm Turkish

Kaynakça

1. Babadjanov, Bakhtiyar vd. Kratkii Katalog Sufiiskikh Proizvedenii XVIII - XX vv. İz Sobraniia Instituta Vostokovedeniia Akademii Nauk Respubliki Uzbekistan İm. al-Biruni. Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2002.
2. Boltabayev, Saidbek. “Harezm Türkçesiyle Yazılmış Yeni Bir Eser: Tenzîlü’s-Sâlihîn”. IX. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bilge Tonyukuk Anısına. 1/507-515. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2021.
3. Boltabayev, Saidbek. “Harezm Türkçesiyle Yazılmış Tenzîlü’s-Sâlihîn Üzerine Tespitler”. Prof. Dr. Ceval Kaya Armağanı. ed. Osman Fikri Sertkaya vd. 135-151. Ankara: Akçağ Yayınları, 2022.
4. Eckman, Janos. “Harezm Türkçesi”. Tarîhî Türk Şiveleri. ed. Mehmet Akalın. 183-223. Ankara: Sevinç Matbaası, 1979.
5. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 17. Baskı, 2016.
6. Gedik, Ümit. Fażlullâh b. Rûzbihân-i Ḫuncî’nin Mihmân-nâme-i Buḫârâ’sı (İnceleme-Çeviri). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
7. Hasan, Nadirhan. “Yesevîlikle İlgili Yeni Bir Kaynak: Tenzilü’s-Salihin”. II. Uluslararası Hoca Ahmed Yesevî Sempozyumu Bildirileri. 555-567. Ankara: Ahmet Yesevî Üniversitesi Yayınları, 2018.
8. Macit, Muhsin. “Münâcât”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 31. 562-564. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

9. Onur, Samet. “Harezm Türkçesinin İdil Boyunda Devamı ve Nasîhatü’s-Sâlihîn”. Orta Türkçe Döneminin İlk Evresi: Sorunları ve Çözüm Önerileriyle Harezm Türkçesi. ed. Yaşar Şimşek. 373-404. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
10. Öztürk, Abdülkadir. “Harezm Türkçesi Bir Geçiş Dönemi Türkçesi midir?”. Orta Türkçe Döneminin İlk Evresi: Sorunları ve Çözüm Önerileriyle Harezm Türkçesi. ed. Yaşar Şimşek. 167-176. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
11. Samoyloviç, A.N. (1928). “K istorii literaturnogo sredneaziatskogo turetskogo yazika”. Mir Ali-Shir. Sbornik k pyatisotletiyu so dnya rojdeniya. Leningrad, 1-23.
12. Toker, Mustafa – Uygun, Muhsin. “Cümcümenâme’nin Çağatay Türkçesiyle Yapılmış Bir Çevirisi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 42 (2017), 23-35.
13. Şimşek, Yaşar. “Tarihî Diyalektoloji Araştırmalarında Yöntem Sorunları: Harezm Türkçesi ve ‘Kıpçakça’”. Orta Türkçe Döneminin İlk Evresi: Sorunları ve Çözüm Önerileriyle Harezm Türkçesi. ed. Yaşar Şimşek. 177-203. Ankara: Akçağ Yayınları, 2021.
14. Tenzîlü’s-Sâlihîn. Taşkent: Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Ebu Reyhan Biruni adlı Şarkşinaslık Enstitüsü Elyazmaları Kütüphanesi, 10171, 124b-134a.
15. Tenzîlü’s-Sâlihîn. Hokand: Gafur Gulam adlı Edebiyat Müzesi, 698, 1b-21b.
16. Turdialiev, Abdulatif. “Tanzil us-solihin Oshiq Ko’ngillarga Tasalli. Tasavvufga oid noyob turkiy qo’lyozma risola haqida.” Cihan Edebiyatı Dergisi Şubat (2017), 162-176.
17. Uludağ, Süleyman. Hucvirî. Keşfü’l-Mahcûb. Hakikat Bilgisi. İstanbul: Dergah Yayınları, 1996.
18. Uzuntaş, Hülya. “A Text Written in Khwarezmian Turkic of 14th Century”. Journal of Old Turkic Studies 2/1 (2018), 84-93.
19. Yılmaz, Hasan Kâmil. “Sühreverdî, Şehâbeddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/40-42. Ankara: TDV Yayınları, 2010.