AVRUPALI SEYYAHLARIN GÖZÜNDEN XVI. YÜZYILDA OSMANLI YEMEK KÜLTÜRÜ

Öz

On altıncı yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’nun en güçlü dönemlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu siyasal ve askerî güç, imparatorluğa yönelik büyük bir merak uyandırmış ve pek çok Avrupalı seyyahın çeşitli amaçlarla Osmanlı topraklarını ziyaret etmesine yol açmıştır. Saray mensupları ve elit kesime ilişkin tarihsel kaynaklara görece daha kolay ulaşılabilirken, sıradan insanların gündelik yaşamlarına dair bilgilere ulaşmak oldukça güçtür. Bunun temel nedeni, halkın günlük yaşantısının tarih boyunca sistematik biçimde kayda geçirilmemiş ya da tarihsel açıdan önemli görülmemiş olmasıdır. Bu bağlamda seyahatnameler, sıradan insanların sosyal ve kültürel yaşamlarına ilişkin ayrıntılı gözlemler sunmaları bakımından önemli kaynaklar oluşturmaktadır. Her ne kadar bu yolculukların temel motivasyonları dinî, siyasî veya askerî nitelikte olsa da, seyyahların neredeyse tamamı dönemin mutfak kültürüne dair değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu çalışma, bir literatür taramasına dayanmaktadır ve Dernschwam’ın İstanbul ve Anadolu Seyahatnamesi, Nicolay’ın Muhteşem Süleyman Döneminde İmparatorlukta Seyahatleri, Schweigger’in Sultanlar Şehrine Yolculuğu, Stephan Gerlach’ın Türkiye Günlüğü, Ogier Ghislain de Busbecq’in Türk Mektupları, Giovan Antonio Menavino’nun Türklerin Yaşamı ve Gelenekleri Üzerine İncelemesi, Jean Chesneau’nun D’Aramon Seyahatnamesi, Baron Vratislav’ın Anıları, Reinhold Lubenau’nun Seyahatnamesi, Pierre Belon’un Seyahatnamesi, Breuning’in Seyahatnamesi ve Türkiye’de Dört Yıl adlı eserler başta olmak üzere çeşitli seyahat anlatılarını incelemektedir. Elde edilen bulgular, bu seyyahların büyük çoğunluğunun yolculuklarına Türkler ve Müslümanlara yönelik güçlü olumsuz önyargılarla başladıklarını ve bu önyargıları yazılarına yansıtmaktan çekinmediklerini göstermektedir. Onlara göre Türk mutfağı başlangıçta yalnızca çorba ve kuzu etinden ibarettir. Ancak ilerleyen bölümlerde—birçoğunu oldukça lezzetli buldukları—çok sayıda farklı yemeği ayrıntılı biçimde tasvir etmelerine rağmen, bu ilk yargı kolaylıkla terk edilmemiştir

Anahtar Kelimeler

• Gastronomi
• Osmanlı İmparatorluğu
• Onaltıncı yüzyıl
• Avrupalı seyyahlar
• seyahatname

OTTOMAN CULINARY CULTURE IN THE SIXTEENTH CENTURY THROUGH THE EYES OF EUROPEAN TRAVELERS

Öz

The sixteenth century is considered one of the most powerful periods of the Ottoman Empire. This political and military strength generated significant curiosity about the empire, leading many European travelers to visit Ottoman territories for various purposes. While historical records concerning palace members and the elite are relatively accessible, information about the everyday lives of ordinary people is considerably more difficult to obtain. This is largely because the daily experiences of common people were not systematically documented or regarded as historically significant. In this context, travelogues constitute valuable sources, as they provide detailed observations of the social and cultural lives of ordinary people. Although these journeys were primarily motivated by religious, political, or military concerns, nearly all travelers also commented on contemporary culinary culture. This study is based on a literature review and analyzes several travel accounts, including Dernschwam’s Travel Diary of Istanbul and Anatolia, Nicolay’s Navigations in the Empire of Suleyman the Magnificent, Schweigger’s Journey to the City of the Sultans, Stephan Gerlach’s Turkey Diary, Ogier Ghislain de Busbecq’s Turkish Letters, Giovan Antonio Menavino’s Treatise on the Life and Customs of the Turks, Jean Chesneau’s D’Aramon Travelogue, Memoirs of Baron Vratislav, Reinhold Lubenau’s Travelogue, Pierre Belon’s Travelogue, Breuning’s Travelogue, and Four Years in Turkey. The findings indicate that most of these travelers undertook their journeys with strong negative prejudices against Turks and Muslims, and they did not hesitate to reflect these biases in their writings. According to their initial assessments, Turkish cuisine consisted solely of soup and lamb. However, despite later describing dozens of different dishes—many of which they found to be quite flavorful and appealing—this early judgment was not easily abandoned.

Anahtar Kelimeler

• Gastronomy
• Ottoman Empire
• sixteenth century
• European travelers
• travelogue

Kaynakça

1. Asiltürk, B. (2000). Türk Edebiyatında Gezi Kitapları Bibliyografisi 201-232. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 2, 228.
2. Belon, P. (2022). Pierre Belon Seyahatnamesi: İstanbul ve Anadolu Gözlemleri (1546-1549). Antakya, Adana, Konya, Afyon, Kütahya, Bursa. İstanbul: Kitap Yayınevi.
3. Breuning, H. J. (2022). Breuning Seyahatnamesi: Doğu Ülkelerine Yolculuk; İstanbul 1579. İstanbul: Kitap Yayınevi.
4. Busbecq, O. G. (2005). Türk Mektupları, Kanuni Döneminde Avrupalı Bir Elçinin Gözlemleri (1555-1560). İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
5. Chesneau, J. (2012). D'Aramon Seyahatnamesi, Kanuni Devrinde İstanbul-Anadolu Mezapotamya. İstanbul: Dergah Yayınları.
6. Dernschwam, H. (1992). İstanbul ve Anadolu'ya Seyahat Günlüğü. (Y. Önen, Trans.) Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
7. Eyice, S. (1991). Aramon, Gabriel de Luetz, Baron d’. Retrieved 03 17, 2024, from TDV İslam Ansiklopedisi: https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/3/C03001185.pdf
8. Eyice, S. (1992). Busbeke, Ootgeer Giselijn van. Retrieved 03 14, 2024, from TDV İslâm Ansiklopedisi: https://cdn2.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/6/C06002458.pdf

9. Gerlach, S. (2017). Türkiye Günlüğü. İstanbul: Kitap Yayınevi.
10. Goffman D. (2022) The Ottoman Empire and early modern Europe, Cambridge University Press.
11. Gökçen, M. A. (2013). G. A. Menavino’nun Trattato de costvmi et vita de Turchi unvanlı risalesinin Türklerin Hayatı ve Adetleri Üzerine Bir İnceleme başlıklı Harun Mutluay çevirisinin eleştirisi. Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies, 361
12. Gürcan, F. (9(2)2021). Osmanlı-Avusturya Rekabetinde Çasarlık İmgesi ve Zitvatorok Antlaşması. Mavi Atlas, 183.
13. Lubenau, R. (2016). Osmanlı Ülkesinde, 1587-1589 (Vol. 1). (T. Noyan, Trans.) İstanbul: Kitap Yayınevi.
14. Menavino, G. A. (2011). Türklerin Hayatı ve Âdetleri Üzerine Bir İnceleme. (H. Mutluay, Trans.) İstanbul: Dergâh Yayınları.
15. Nicolay, N. d. (2014). Muhteşem Süleyman'ın İmparatorluğunda. (M.-C. Gomez-Géraud, S. Yerasimos, Eds., Ş. Tekeli, & M. Tokyay, Trans.) İstanbul: Kitap Yayınevi.
16. Özbaş, M. (2020). Seyahatnamelerin Aynasında Orta Asya ve Sibirya: 19. Yüzyıl İngiliz Seyahatnamelerinde Türk Boylarının İnanç Unsurları.
17. Özsoy, N. (2014, Kasım 21-22). Tarihte Düzce’den Geçen Seyyahlar ve Kaynak Eserleri. 1. Uluslararası Düzce Tarihi ve Kültür Sempozyumunda sunulmuş bildiri. Düzce: Düzce Belediyesi Kültür Yayınları.
18. Schweigger, S. (2004). Sultanlar Kentine Yolculuk. İstanbul: Kitap Yayınevi.
19. Severi, B. (2015). Representation and self-consciousness in 16th-century Habsburg diplomacy in the Ottoman Empire. In T. Nicklas & M. Müller (Eds.), Early Modern diplomacy, representation and communication (pp. 281–294). Brill.
20. Soy, İ. (2023). Seyahatnamelerin Sosyal Bilgiler Dersi Öğretiminde Kullanımı. Yükseklisans Tezi. Mersin: Mersin Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
21. Şimşek, E., & Elatuntaş, Ö. F. (2018). Osmanlı Devleti'nde Uygulanan İçki Yasağının Fıkralara Yansıması. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 6(16), 21-38.
22. Türkiye Diyanet Vakfı. (2009). Seyahatnâme. In H. Yazıcı, İslam Ansiklopedisi (Vol. 37, p. 9). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
23. Türkiye'nin Dört Yılı 1552-1556. (n.d.). Kervan Kitapçılık.
24. Vratislav, B. V. (1998). Baron Vratislav'ın Anıları, XVI. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'ndan Çizgiler. (M. S. Dilmen, Trans.) İstanbul: Milliyet Yayınları.