NUMBERS IN TURKMEN AND KAZAKH PERSONAL NAMES IN TERMS OF LINGUISTICS

Öz

This study aims to analyze the use of number elements in person names in Turkmen Turkic, one of the South-Western (Oghuz) group Turkic dialects, and Kazakh Turkic, one of the North-Western (Kipchak) group Turkic dialects. The study establishes a link between the disciplines of nomology and folklore and examines the function of numbers in naming processes. By adopting a comparative method, person names containing numbers in Turkmen Turkish and Kazakh Turkish were compiled; the origins and usage areas of these names were evaluated from linguistic and cultural perspectives. The social, cultural and linguistic contexts of number names are presented in tables and graphs. The findings show that names with number elements are closely related to social values, familial expectations and cultural heritage, especially the day and order of the child's birth. In the names created with numbers, Turkish origin numbers are mostly preferred; however, it is seen that there are interactions from Arabic and Persian, especially with the acceptance of Islam, and from languages such as Mongolian due to geographical and historical factors. The results reveal that numbers are not only quantitative indicators; they play an important role in naming traditions as symbols of identity, social belonging, belief and cultural continuity. In this context, the study makes an important contribution to understanding the effects of numbers on the cultural memory and social structure of Turkish societies.

Anahtar Kelimeler

• Turkmen Turkish
• Kazakh Turkish
• Onomastics
• Linguistics
• Numbers
• Personal Names
• Anthroponym

DİL BİLİMİ AÇISINDAN TÜRKMEN VE KAZAK KİŞİ ADLARINDA SAYILAR

Öz

Bu çalışma, Türk dilinin Güney-Batı (Oğuz) grubu Türk lehçelerinden Türkmen Türkçesi ve Kuzey-Batı (Kıpçak) grubu Türk lehçelerinden Kazak Türkçesindeki kişi adlarında sayı unsurlarının kullanımını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada ad bilimi ile folklor disiplinleri arasında bir bağ kurularak, sayıların isimlendirme süreçlerindeki işlevi incelenmiştir. Karşılaştırmalı yöntem benimsenerek, Türkmen Türkçesi ve Kazak Türkçesinde sayı içeren kişi adları derlenmiş; bu adların kökenleri ile kullanım alanları dil bilimsel ve kültürel açılardan değerlendirilmiştir. Sayı adlarının toplumsal, kültürel ve dilsel bağlamları tablo ve grafikler eşliğinde sunulmuştur. Elde edilen bulgular, sayı unsurlu adların çocuğun doğum günü ve sırası başta olmak üzere, toplumsal değerler, ailevi beklentiler ve kültürel mirasla yakından ilişkili olduğunu göstermektedir. Sayılarla oluşturulan adlarda çoğunlukla Türkçe kökenli sayıların tercih edildiği; bununla birlikte özellikle İslamiyet’in kabulüyle Arapça ve Farsçadan, coğrafi ve tarihî faktörlerle ise Moğolca gibi dillerden etkileşimlerin söz konusu olduğu görülmüştür. Sonuçlar, sayıların yalnızca nicel göstergeler olmadığını; kimlik, toplumsal aidiyet, inanç ve kültürel sürekliliğin birer sembolü olarak adlandırma geleneklerinde önemli bir rol üstlendiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, sayıların Türk toplumlarının kültürel hafızası ve sosyal yapısı üzerindeki etkilerini anlamaya yönelik önemli bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türkmen Türkçesi
• Kazak Türkçesi
• Ad Bilimi
• Dil Bilimi
• Sayılar
• Kişi Adları
• Antroponim

Kaynakça

1. Ataniyazov, Soltanşa. Tolkovıy Slovar’ Turkmenskih Luçnıh İmyon. Aşhabad: Ripo “Turkmenistan”, 1992.
2. Bayat, Fuzuli. Türk Mitolojik Sistemi: Ontolojik ve Epistemolojik Bağlamda Türk Mitolojisi Cilt 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2007.
3. Bayat, Fuzuli ve Çama, Çağla. Türk İnanç Paradigmasında Kültler. Ankara: Paradigma Akademi, 2023.
4. Bentley, Peter J. Sayılar Kitabı: Sayıların Sırları ve Dünyamızı Nasıl Meydana Getirdiklerinin Hikâyesi. (Çev.: Cem Duran). İstanbul: NTV Yayınları, 2011.
5. Boratav, Pertev Naili. Türk Mitolojisi: Oğuzların-Anadolu, Azerbaycan ve Türkmenistan Türklerinin Mitolojisi. Ankara: BilgeSu Yayınları, 2012.
6. Crystal, Davit. A Dictionary of Linguistics and Phonetics. USA: Blackwell Publishing, 2008.
7. Durbilmez, Bayram. Gelenekli Türk Anlatıları. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
8. Esin, Emel. Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2001.

9. İmer, Kamile, Kocaman Ahmet ve Özsoy A. Sumru. Dilbilim Sözlüğü. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi, 2011.
10. İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1998.
11. Januzaq, Telğoja. Esimder Sırı. Almatı: Parasat jurnalı, 2004.
12. Januzaq, Telğoja. Qazaq onomastikası. T 1. Astana: “1S-Servis” JŞS, 2006.
13. Januzaqov, Telqoja. Qazaq tilindegi jalqı esimder. Almatı: Metodiçeskoe posobie dlya studentov-zaoçnikov universiteta i pedagogiçeskih institutov, 1965.
14. Januzaqov, Telqoja. Qazaq Esimderiniñ Tariyxı. Almatı: Ğılım Baspası, 1971.
15. Jung, Carl G. Man and his Symbols.US: j. G. Ferguson Publishing. 1964.
16. Karadavut, Arda, “Eski Türk Yazıtlarında Sayılar: Anlamsal Bir Yaklaşım”, Türkbilig, 2021/41, 71-81, 2021.
17. Karin, Ğaniy. Atıñız qanday ädemi: Qazaq esimderiniñ sırı. Almatı: Zerde Baspası, 2017.
18. Korkut, Gizem. “Türkçe Sözlük’teki Türkçe Kökenli Kuş Adlarının Ad Bilimi Açısından İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (SUTAD), (50), 205-227, 2020. https://doi.org/10.21563/sutad.860828
19. Lubicz, R. A. Schwaller de. Mısır Mucizesi: Bilgelik, Ezoterizm ve Sayılar. (Çev. Özcan Doğan). Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2023.
20. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi I. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2010.
21. Örnek, Sedat Veyis. Türk Halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı, 2000.
22. Roux, Jean Paul. Eski Türk Mitolojisi. (Çev. Musa Yaşar Sağlam). Ankara: BilgeSu Yayınları, 2011.
23. QR UAK. Kazahskiye imena. Almatı: İzdatel’skiy Dom “Koçevniki”, 2004.
24. Schimmel, Annemarie. Sayıların Gizemi (Çev. Mustafa Küpüşoğlu). İstanbul: Kabalcı Yayınları, 1996.
25. Sümer, Faruk. Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları I. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 1999.
26. Şahin, İbrahim. Adbilim. Ankara: Pegem Akademi, 2019.
27. Torebekkyzy, Lazzat. “Türk Halk Kültüründe ve Edebiyatında Yedi Sayısı”. Çeşm-i Cihan: Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları E-Dergisi, 8(1), 82-91, 2021.
28. Uca, Alaattin. “Türk Toplumunda Ad Verme Geleneği”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (23), 145-150, 2004.
29. Vardar, Berke. Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Sevinç Basımevi, 1980.
30. Yardımcı, Mehmet. “Geleneksel Kültürümüzde ve Âşıkların Dilinde Sayılar”. ÇÜ Türkoloji Araştırmaları, 636-647, 2009.
31. Yılmaz, Gülşah. “Kazan Tatarlarında kadın adları”, Turkish Studies, 15(1), 669-679, 2020. https://dx.doi.org/10.29228/TurkishStudies.39842.