TÜRKİSTAN’DAN SELÇUKLU TÜRKİYE’SİNE İRFAN MİRASI (12.-13. YÜZYIL)

Öz

Anadolu’da devlet ve toplum hayatında önemli etkileri bulunan, kent ve kırsal insanının Türk-İslâm kimliği ile harmanlanması ve dini hayatın şekillenmesinde tartışılmaz rolü bulunan tasavvufi akımlar Türkistan ve Horasan’dan Anadolu’ya taşınmıştır. İslâm peygamberi Hz. Muhammed (s.a.v.) ve dört büyük halifeye aşırı sevgi ve saygı besleyen bu akımlar Anadolu’nun vatan kılınmasını sağladıkları gibi Anadolu irfanını şekillendirilen ve besleyen tasavvufi hareketlerdir. Fetih sonrası iskân politikasının ana unsurlarından birisi kentlerde tekkeler kırsalda zaviyeler olmuştur. Bu anlamda makalede özellikle Pir-i Türkistan Hâce Ahmed Yesevî, Mürşidi-i Hâcegân Yûsuf el-Hemedânî, Hâce Abdülhâlik Gücdüvânî, Hâce Bahâüddin Nakşibend ve Mevlânâ Celâleddin-i Rumî Belhî gibi Türkistanlı mutasavvıfların Anadolu irfanı üzerindeki etkileri üzerine durulmuştur. Türk-İslâm medeniyetinin beşiği, ilim ve irfanın membaı Türkistan’da yetişen erenlerin taşıdığı tasavvufî ve kültürel mirasın, XIII. asırdan itibaren Anadolu’da nasıl kök saldığı incelenmiş, Türkistan irfan mirasından sadece ferdi bir arınma ve ruhsal bir tasfiye anlamına değil aynı zamanda tasavvufî süreklilik ve kültürel aktarım hedeflenmiştir. Ahmed Yesevî, irşat ve irfan eğitimini Anadolu ruhu ve mizacına uygun “hikmetler” yoluyla halkın diline indirgemiştir. Onun yetiştirdiği dervişler (Türkistan Erenleri), Anadolu’da tekke ve zaviyeler kurmuş; Türkiye Selçuklu Devleti ve Beyliklerin fetih hareketlerine manevi güç kazandırmıştır. Anadolu irfanının temel ilkeleriyle yoğrulan Ahîlik, Bektaşîlik ve Evhâdîlik gibi tasavvufi zümrelerin şekillendirdiği Abdalân-ı Rum, Gâziyân-ı Rum ve Bacıyân-ı Rum gibi yapılar, doğrudan Yesevî etkisi taşımaktadır. Anadolu irfanını şekillendiren diğer bir ulu zat ise Yesevî’nin şeyhi olup Hâcegân irfan geleneğinin kurucusu Yusuf el- Hemedânî’dir. Hemedânî, tasavvufta melâmetîlik, zühd, mürşid-mürid disiplini ve ilim-irfan dengesini temsil etmektedir. Türkistan irfanının manevi önderlerinden bir diğeri ise şüphesiz Hâce Bahâüddin Nakşibend’dir. Şah Nakşibend-i Veli olarak şöhret kazanan mutasavvıf, Nakşibendîliğin kurucusu olup sessiz, sade ve disiplinli bir sûfî anlayışı geliştirmiştir. Anadolu’da saraya yakın çevrelerde, özellikle Halidî kolu üzerinde somut izler bırakırken Mevlânâ, sevgi, hoşgörü, ilahi aşk, musiki ve şiirlerle yoğrulmuş bir irfan medeniyeti inşa etmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türkistan
• Anadolu
• İrfan
• Mirası
• Selçuklu

HERITAGE OF WISDOM FROM TURKESTAN TO SELJUK TURKEY (12TH-13TH CENTURY)

Öz

Sufi movements, which played a decisive role in shaping both the state and social life in Anatolia, as well as in merging urban and rural populations with a Turkish-Islamic identity, were transferred from Turkestan and Khorasan to Anatolia. These movements, marked by profound love and reverence for the Prophet Muhammad (peace be upon him) and the four rightly guided caliphs, not only contributed to establishing Anatolia as a homeland for the Turks but also nourished and shaped Anatolian wisdom (irfan). After the conquest, one of the essential elements of settlement policy was the establishment of tekkes in urban centers and zawiyas in rural areas. In this regard, the article focuses particularly on the influence of Turkestani mystics—Khvāja Ahmad Yasawī, the Pīr of Turkestan; Yūsuf al-Hamadānī, the spiritual master of the Khwājagān; Khvāja ‘Abd al-Khāliq Ghijduwānī; Khvāja Bahāʾ al-Dīn Naqshband; and Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī al-Balkhī—on the formation of Anatolian irfan. It examines how the spiritual and cultural legacy carried by the saints of Turkestan—cradle of the Turkic-Islamic civilization and fountainhead of knowledge and wisdom—took root in Anatolia beginning in the 13th century. The Turkestan heritage aimed not only at personal purification and spiritual refinement but also at ensuring the continuity of the Sufi tradition and the transmission of culture. Ahmad Yasawī translated his spiritual training and teachings into the language of the people through his Hikmets, perfectly suited to the temperament and soul of Anatolian society. His disciples (known as the Saints of Turkestan) established tekkes and zawiyas throughout Anatolia, providing spiritual strength to the conquests of the Seljuk State and the Anatolian Beyliks. Elements such as Akhism, Bektashism, and Evhadiyya, which were shaped by Sufi groups grounded in Anatolian irfan, as well as organizations like the Abdalān-ı Rūm, Ghāziyān-ı Rūm, and Baciyān-ı Rūm, all bear direct traces of Yasawī’s influence. Another great figure who shaped Anatolian irfan was Yūsuf al-Hamadānī, the master of Yasawī and the founder of the Khwājagān tradition. Hamadānī represents malāmatī principles, asceticism, the discipline of the master-disciple relationship, and a balanced approach to knowledge and spiritual insight in Sufism. Among the spiritual leaders of the Turkestan tradition, Khvāja Bahāʾ al-Dīn Naqshband holds a distinguished place. Renowned as Shāh-i Naqshband, he founded the Naqshbandī Order and developed a quiet, simple, and highly disciplined Sufi path. Mawlānā Jalāl al-Dīn Rūmī, meanwhile, left a profound mark on Anatolia—especially within elite and courtly circles, and particularly on the Khalidī branch of the Naqshbandiyya. He built a civilization of wisdom infused with love, tolerance, divine passion, music and poetry.

Anahtar Kelimeler

• Turkestan
• Anatolia
• Spirituality
• Heritage
• Seljuqs

Kaynakça

1. Akkuş, Mustafa. Moğollara Dini Muhalefet: İlhanlıların Anadolu’daki Dini Siyasetleri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2022.
2. Aksarayî, Mahmud. Târîh-i Selâcıka Müsâmeretü’l-Ahbâr ve Müsâyere-tü’l-Ahyâr. Haz. Osman Turan. Tahran: İntişâratü’l-Asatir, 1983.
3. Aksu, Göngör. “İslam Coğrafyalarına Göre Türkistan.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (SEMA), Özel Sayı (2025): 173-186.
4. Algar, Hamid. “Nakşibendîlik.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 32 (2006): 335-352.
5. Algar, Hamid. Nakşibendilik: İslâmi Bir Yenilenme Hareketi. İstanbul: İnsan Yayınları, 2002.
6. Âşık Paşa. Garibnâme I. Haz. Kemal Yavuz. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2000.
7. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. Haz. Nihal Atsız. İstanbul: 1949.
8. Attâr, Ferîdüddîn. Kavâʿidü’l-Fütüvve. Çev. M. Fuat Sezgin. Frankfurt: 1986.

9. Attâr, Ferîdüddîn. Tezkiretü’l-Evliyâ. Çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2012.
10. Baldick, Julian. Mystical Islam: An Introduction to Sûfîsm. New York: I.B. Tauris, 2012.
11. Çimen, Rahim, Akkuş, Mustafa ve Zeki, Muhammed. “Türkistan’ın Anadolu Sosyo- Kültürel Dünyasına Tesirleri.” Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (SEMA), Özel Sayı (2025): 33-45.
12. DeWeese, Devin. Islamization and Native Religion in the Golden Horde. Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 1994.
13. Eröz, Mehmet. Türkiye’de Alevîlik ve Bektaşîlik. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
14. Gölpınarlı, Abdülbaki. Melâmîlik ve Melâmîler. İstanbul: Der Yayınları, 1995.
15. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlânâ Celâleddîn. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 1990.
16. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mevlânâ’dan Sonra Mevlevilik. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 1983.
17. Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Der Yayınları, 1996.
18. Gölpınarlı, Abdülbaki. Tasavvuf. İstanbul: İnkılâp Yayınları, 2000.
19. Gölpınarlı, Abdülbaki. Vilayetnâme. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1992.
20. Hacı Bektaş Velî. Makalât. Haz. Esad Coşan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
21. Hacı Bektaş-ı Velî. Vilayetnâme. Çev. Esra Doğan ve Meryem Sultani. Erbil: İntişârât-ı Aras, 2011.
22. Hemedânî, Hâce Yûsuf el- ve Nâsırüddîn Râzî. Rütbetü’l-Hayat ve Risâletü’t-Tuyûr. Haz. Muhammed Emin Riyahî. Tus: İntişârât-ı Tus, 1983.
23. Hucvîrî, Ali b. Osman Cüllâbî. Keşfü’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
24. İbn Bibi, N. Ahbâr-ı Selâcıka-i Rûm. Neşr. Muhammed Said Cemaleddin. Kahire: el- Merkezü’l-Kavmî li’t-Tercüme, 1993.
25. Kadri, Abdullah. Tarikat-ı Nakşıbendiyye Prensipleri: Risâle-i Behâiyye. İstanbul: Pamuk Yayınları, 1994.
26. Kafesoğlu, İbrahim. Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları, 1992.
27. Kara, Mustafa. Metinlerle Osmanlı’da Tasavvuf. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
28. Kara, Mustafa. Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2019.
29. Kardaş, Salim. Ali Nihanî’nin Hacı Bektaş-ı Veli Vilayetnâmesi. Ankara: Grafiker Yayınları, 2018.
30. Kâşifî Sebzevârî, Mevlânâ Hüseyin Vâiz. Fütüvvetnâme-i Sultanî. Nşr. Muhammed Cafer Mahcub. Tahran: İntişârât-ı Bünyâd-ı Ferheng-i İran, 1971.
31. Kaya, Ahmet. “Başlangıcından 1071’e Kadar Türklerin Anadolu’ya Akınları Hakkında Bir Değerlendirme.” EKEV Akademi Dergisi 18/59 (2014): 211-232.
32. Kiel, Maciel. “Sarı Saltuk.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 36 (2009): 147-150.
33. Knysh, Alexander. Islamic Mysticism: A Short History. Leiden: Brill, 2000.
34. Köprülü, Fuat Oktay. “Bacıyan-ı Rum.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 4 (1991): 415.
35. Köprülü, Mehmet Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: Akçağ Yayınları, 2003.
36. Köymen, Mehmet Altay. Büyük Selçuklu İmparatorluğu: Alp Arslan ve Zamanı III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2016.
37. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî. Mesnevî-i Ma‘nevî, C. III, Beyit 1894. Haz. Veled İzbudak. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1991.
38. Müstevfî, Hamdullah. Târîh-i Güzîde. Neşr. Abdülhüseyin Nevâî. Tahran: Müessese-i İntişârâtı Emîr Kebîr, 2015.
39. Nesîmî. Divân. Haz. Hüseyin Ayan. Ankara: Akçağ Yayınları, 1990.
40. Nicholson, Reynold A. The Mathnawi of Jalaluddin Rumi, C. 1. London: Luzac, 1926.
41. Nicholson, Reynold A. The Mystics of Islam. Paper Books, 2023.
42. Nölle, Wilfried. “Türkistan Tarihinin Yazımında Karşılaşılan Sorunlar.” Çev. Gültekin Oransay. Belleten 44/174 (1980): 348.
43. Ocak, Ahmet Yaşar. Bektaşî Menâkıbnâmelerinde İslâm Öncesi İnanç Motifleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.
44. Ocak, Ahmet Yaşar. Ortaçağ Anadolusunda İki Büyük Yerleşimci/Kolonizatör Derviş: Dede Garkın ve Emîrci Sultan (Vefâiyye ve Yeseviyye Gerçeği). İstanbul: Dergâh Yayınları, 2014.
45. Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları, 1998.
46. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sûfîliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 2011.
47. Ocak, Ahmet Yaşar. Türkler, Türkiye ve İslâm. İstanbul: İletişim Yayınları, 2004
48. Ocak, Ahmet Yaşar. “Battal Gazi.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 1992: 204-205.
49. Ocak, Ahmet Yaşar. “Geyikli Baba.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 14 (1996): 45-46.
50. Ocak, Ahmet Yaşar. “Hacı Bektâş-ı Velî.” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), C. 14 (1996): 455-458.
51. Ögel, Bahaeddin. İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi: Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2014.
52. Salim, M. S. ve Soofizade, A. “Selçuklu Devrinin Sonuna Kadar Horasandan Anadolu’ya Tasavvufun Gelişimi.” Selçuklu Devrinin Sonuna Kadar Horasandan Anadolu’ya Tasavvufun Gelişimi Sempozyumu. Ed. Mehmet Sami Yıldız, Ayşegül Can ve Mehmet Özkaya. Aksaray: Aksaray Üniversitesi Somuncu Baba Tarih ve Kültür Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Yayınları, 2019, 148-152.
53. Taşğın, Abdullah. Dediği Sultan ve Menakıbı: Konya ve Çevresinde Ahmet Yesevî ve Halifelerinin İzleri. Konya: Çizgi Kitabevi, 2013.
54. Tatçı, Mustafa. Niyazî-i Mısrî. Ankara: H Yayınları, 2012.
55. Togan, Zeki Velidi. Umumî Türk Tarihine Giriş. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1981.
56. Yâkût el-Hamevî, Ebü’l-Abbas Şihâbeddîn. Mu‘cemü’l-Büldân. Beyrut: 1977.
57. Yesevî, Ahmed. Divân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
58. Yesevî, Ahmed. Divân-ı Hikmet. Haz. Hayati Bice. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2025.
59. Yesevî, Ahmed. Divân-ı Hikmet. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983.
60. Yesevî, Ahmed. Divân-ı Hikmet. Haz. Kemal Eraslan. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1991.
61. Yunus Emre. Divân. Haz. Abdülbaki Gölpınarlı. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1990.
62. Zeki, İzzetullah. “Mevlânâ’nın Selçuklu Devleti Erkânı ile Münasebetleri.” I. Uluslararası Mevlânâ Düşüncesinde Beşeri Münasebetler Sempozyumu. Ed. Hüsameddin Erdem vd. Konya: Karatay Üniversitesi Yayınları, 2020, 154-158.
63. Zeki, İzzetullah. Cend’den Cihana Selçuklu Sultanları. Konya: Çizgi Kitabevi, 2025