ANADOLU’DA KÜBREVÎLİĞİN TESİRİ

Öz

Bu çalışma, XII. ve XIII. yüzyıllarda Anadolu’da yaşanan siyasî ve toplumsal dönüşümlerin şekillendirdiği tasavvufî ortam içerisinde Kübreviyye tarikatının rolünü ve bu rolün bölgedeki sûfî düşünce üzerindeki yansımalarını ele almaktadır. Necmeddîn-i Kübrâ ve halifeleri aracılığıyla gelişen bu etki, yalnızca tarikatın Anadolu’ya intikalini değil, aynı zamanda farklı tasavvufî geleneklerle kurduğu ilişkileri de kapsamaktadır. Necmeddîn-i Kübrâ tarafından Harezm merkezli olarak kurulan Kübreviyye tarikatı, ilmî derinliği ve manevî disiplin anlayışıyla İslam tasavvuf tarihinde önemli bir yere sahiptir. Tarikat, halifeleri vasıtasıyla Orta Asya, İran ve Hindistan gibi geniş bir coğrafyada yayılmış; XIII. yüzyıldaki Moğol istilalarının ardından bazı önemli halifelerinin Anadolu’ya yönelmesiyle birlikte tarikat, yeni bir bölgesel açılım kazanmıştır. Anadolu’da etkinlik gösteren halifeler arasında Necmeddîn Dâye, Saʿdeddîn Hamevî, Seyfeddîn Bâharzî ve dolaylı biçimde Bahâeddîn Veled gibi isimler öne çıkmaktadır. Necmeddîn Dâye’nin özellikle Malatya, Kayseri, Sivas ve Erzincan’da yürüttüğü faaliyetler, Kübreviyye tarikatının Anadolu’daki ilk kurumsal temellerinin atılmasını sağlamıştır. Onun kaleme aldığı Mirṣâdü’l-ʿIbâd, sadece klasik bir tasavvuf metni değil, aynı zamanda Selçuklu siyasal yapısına hitap eden bir nasihatnâme niteliği taşımaktadır. Bu eser, tasavvufun yalnızca bireysel bir arınma yolu olmadığını, aynı zamanda siyasal ve toplumsal yapı ile doğrudan ilişkilendirilebilecek bir düşünsel çerçeve sunduğunu ortaya koymaktadır Kübreviyye tarikatının zühd merkezli, ahlâkî vurgusu güçlü yapısı, Mevlevîlik ve Halvetîlik gibi sonraki dönem tarikatları üzerinde dolaylı ama kalıcı bir etki bırakmıştır. XIV. yüzyılın sonlarına doğru, Buhara kökenli mutasavvıf Emîr Sultan’ın faaliyetleriyle birlikte Kübreviyye Anadolu’da yeniden kurumsal bir temsil kazanmıştır. Bursa’ya yerleşen Emîr Sultan, burada bir dergâh inşa etmiş; halifeleri aracılığıyla da tarikatı geniş bir alana yaymayı başarmıştır. Ancak zamanla Celvetîlik ve Nakşibendîlik gibi tarikatların etkisiyle değişime uğramış ve Kübrevî kimlik büyük ölçüde dönüşmüştür. Bu anlamda çalışma, Kübreviyye tarikatının Anadolu’daki etkisini yalnızca doğrudan irşad faaliyetleriyle sınırlı görmemekte; aynı zamanda göç, kurumsallaşma ve fikri etkileşim süreçleri üzerinden tasavvufî hareketlerin genel gelişimine katkılarını değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu
• Kübrevîlik
• Tasavvuf
• Tarikat
• Kültürel Etkileşim.

THE INFLUENCE OF KUBRAWİYYA İN ANATOLİA

Öz

This study explores the influence of the Kubrawiyya Sufi order in Anatolia during the 12th and 13th centuries, shaped by political and social transformations of the period. It examines how the teachings of Najm al-Dīn al-Kubrā and his successors impacted the spiritual landscape of the region. Founded in Khwarazm, the Kubrawiyya order became a major intellectual and mystical force in the Islamic world. Al-Kubrā’s martyrdom during the Mongol invasions further elevated his spiritual authority. Following the Mongol conquests, several of his prominent followers, including Najm al-Dīn al-Dāya, Saʿd al-Dīn Ḥamawī, Sayf al-Dīn Bāharzī, and Bahāʾ al-Dīn Walad, migrated to Anatolia. These figures established Sufi centers and expanded Kubrawī influence through preaching and institution-building. Al-Dāya’s activities in cities like Malatya, Kayseri, Sivas, and Erzincan formed the early foundations of the Kubrawiyya in Anatolia. His treatise Mirṣād al-ʿIbādnot only became a classical Sufi text but also served as a political guide for Seljuk rulers, reflecting the broader social and political role of Sufism. Despite its intellectual depth, Kubrawiyya's influence in Anatolia was limited compared to more popular movements like Yeseviyya, Qalandariyya, and Bektashiyya, which appealed more directly to the public. However, its ethical and ascetic orientation influenced later orders such as the Mevleviyya and Halvetiyya. By the late 14th century, Emîr Sultan, a Kubrawī figure from Bukhara, settled in Bursa and institutionalized the order in Anatolia. Over time, however, Kubrawī identity blended with other traditions such as the Naqshbandiyya and Celvetiyya. This study analyzes the spread, institutionalization, and legacy of the Kubrawiyya order in Anatolia, while also addressing its indirect influence on subsequent Sufi movements.

Anahtar Kelimeler

• Anatolia
• Kubrawiyya
• Sufism
• Sufi Order
• Intercultural Interaction.

Kaynakça

1. Açıkgöz, Ramazan. XI.-XIII. Yüzyıl Anadolu Tasavvuf Hayatının Teşekkülünde Horasan Tesiri. Sakarya: Sakarya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
2. Algar, Hamid. “Necmeddîn-i Kübrâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/498-499. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2006.
3. Algar, Hamid. Nakşibendîlik. haz. A. Cüneyd Köksal. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
4. Algül-Azamat, Hüseyin-Nihat. “Emir Sultan.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 11/146–148. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 1995.
5. Algül, Hüseyin, “Emir Sultan Hazretleri ve Geleneksel Ergüvan Bayramı”, “Emir Sultan ve Erguvan” Toplumsal Bir Çağrı içerisinde. Bursa: Uludağ Yayınları, 2008.
6. Arğun, Şaban. Sa‘Deddîn Hammûyî, Ankara: Fecr Yayınları, 2023.
7. Atâyî, Nev’îzâde. Ḥadâiḳu’l-ḥaḳāiḳ. haz. Abdülkadir Özcan. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
8. Ateş, Süleyman. İşâri Tefsir Okulu, Ankara: Ankara Ünıversıtesı Basımev, 1974.

9. Ay, Resul. Anadolu’da Derviş ve Toplum. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2012.
10. Baltacı, Halil. Necmeddîn Dâye Razî: Hayatı, Eserleri ve Tasavvufî Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
11. Barthold, W. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. İstanbul: Kervan Yayınları, 1981.
12. Barthold, W. Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, Ankara: Kültür Bakanlığı Yay.,1975.
13. Battûta, Ebû Abdullah Muhammed Tancî. Seyahatnâme. çev. A. Sait Aykut. 1 Cilt. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2010.
14. Bayram, Mikâil. Şeyh Evhâdüddîn Hâmid El-Kirmânî ve Menâkıb-Nâmesi. Konya: Kardelen Yayınları, 2008.
15. Baysun, M. Cavid. “Emir Sultan”. İslâm Ansiklopedisi. 4/261-263. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1977.
16. Burslan, Kıvameddin. Irak ve Horasan Selçukluları Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1999.
17. Cahen, Claude. Osmanlılardan Önce Anadolu. çev. Erol Üyepazarcı. 4. Baskı. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2012.
18. Câmî, Abdurrahman. Nefehâtü’l-Üns min Hadarâti’l-Kuds. çev. ve şerh. Lamî Çelebi. İstanbul: Huzur Yayınları, 2006.
19. Cebecioğlu, Ethem. “Seyyid Burhaneddin Muhakkık-ı Tirmizî’nin Bazı Tasavvufî Kavramlara Getirdiği Metaforik Yaklaşımlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38/ 1-4 (1998): 123-54.
20. Ceylan, Semih. Türkiye’de Tarikatlar: Tarih ve Kültür. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2018.
21. Dâye, Necmeddîn, Sûfî Diliyle Siyaset. çev. Kâsım b. Mahmûd Karahisârî. İstanbul: Klasik Yayınları, 2010.
22. Gökbulut, Süleyman. “Emir Sultan’ın Nurbahşîliği Hakkında Kaynakların Tenkidi” İlahiyat Tetkikleri Dergisi 61/1 (2024), 1-10 .
23. Gökbulut, Süleyman. “Sünni Bir Tarikatın Şiileşen Kolları: Kübreviyye-Şiilik İlişkisi”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 3 (2008): 285–308.
24. Gökbulut, Süleyman. Necmeddîn Kübrâ ve Kübrevîlik. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2009.
25. Gökbulut, Süleyman. Necmeddin-i Kübrâ: Hayatı, Eserleri, Görüşleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 2010.
26. Gölpınarlı, Abdülbaki. Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatlar. İstanbul: İnkılap Yayınevi, 1997.
27. İbn Bîbî, El-Hüseyin B. Muhammed B. Ali El-Ca›feri Er-Rugadi, el-Evâmirü’l-‘Alâ’iyye fi’l- Umûri’l-‘Alâ’iyye (Selçuknâme)I-II, çev. Mürsel Öztürk, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2014.
28. Kafesoğlu, İbrahim. Harzemşahlar Devleti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2000.
29. Kafesoğlu, İbrahim. Selçuklu Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1972.
30. Kaplan, Mehmet. Emir Sultan-Mehmed Şemseddin Buhari, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, 1938-1939.
31. Kara, Mustafa. Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları: Tarikatlar-Tekkeler-Şeyhler. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2010.
32. Kara, Seyfullah. Anadolu Selçukluları’nda Din ve Medeniyet. İstanbul: Deneme Yayınları, 2018.
33. Kartal, Ahmet, Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi Uygarlığı I içinde “Tercüme Edebiyatı” Ankara: 2006.
34. Kemikli, Bilal. “Emir Sultan ve Edebi Muhiti.” Emir Sultan ve Erguvan Toplumsal Bir Çağrı içinde, 38–39. Bursa: Uludağ Yayınları, 2008.
35. Kılıç, Mahmud Erol. “Adını Uşşak Şehrinden Alan Bir Osmanlı Tasavvuf Okulu: Pir Hüsâmûddîn Hasan-ı Uşşâkî {V.lOOl/1592) ve Uşşâkîlik” 21. Yüzyılın Eşiğinde Uşak Sempozyumu (25-27 Ekim 2001) 1 Cilt. Uşak: Uşaklılar Eğitim ve Kültür Vakfı Yayınları, 2001.
36. Köprülü, Fuad. Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. İstanbul: Alfa Yayınları, 2020.
37. Köprülü, M. Fuat, “Anadolu Selçukluları Tarıfının Yerlı Kaynaklar”, Belleten 7/27 (1943): 379-522.
38. Kübra, Necmeddin. Tasavvufî Hayat: Usûlü’l-Aşere, Risâle ile’l-Hâim, Fevâihu’l-Cemâl. haz. Mustafa Kara. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1996.
39. Kübra, Necmeddin. Tasavvufta On Esas-Usulü’l Aşere çev. Süleyman Gökbulut. İstanbul: İnsan Yayınları, 2018.
40. Küçükkaya, M. Askerî. Evliya Çelebi’nin Seyahatnâmesinde Tasavvufî Kültür. Urfa: Harran Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
41. Mecdî, Mehmed Efendi. Hadâiku’ş-Şekâik. haz. Bilal Alpaydın-.Fatih Odunkıran. İstanbul: Matsis Matbaa, 2022.
42. Müstevfî-yi Kazvinî, Hamdullah. Tarih-i Güzide. çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2018.
43. Nasr, S. Hüseyin. Makaleler II. çev. Şehabeddin Yalçın. İstanbul: İnsan Yayınları, 1997.
44. Necmeddin-i Dâye. İrşâdü’l-Mürid ile’l-Murâd fî Tercemeti Mirsâdü’l-‘İbâd (Sûfî Diliyle Siyaset). çev. Kasım B. Mahmûd Karahisârî. İstanbul: İslam Medeniyeti Araştırmaları, 2010.
45. Ocak, Ahmet Yaşar, Yeniçağlar Anadolu’sunda İslam’ın Aya İzleri: Osmanlı Dönemi Makaleler- Araştırmalar, İstanbul: Kitap Yayınevi, 2011.
46. Ocak, Ahmet Yaşar. Ortaçağlar Anadolu’sunda İslam’ın Ayak İzleri: Selçuklular Dönemi. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2016.
47. Ocak, Ahmet Yaşar. Türk Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: İletişim Yayınları, 1996.
48. Okuyan, Mehmet. “Bahru’l-Hakaık - Tefsiri ve Müellifi Üzerine”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/13 (2001):97-129.
49. Öngören, Reşat. “Osmanlı Türkiye’sinde Tarikatler.” Türkiye’de Tarikatlar Tarih ve Kültür içinde, ed. Semih Ceylan, 70–71. İstanbul: İSAM Yayınları, 2015.
50. Öngören, Reşat. “Sühreverdiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 38/42-45. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2010.
51. Öngören, Reşat. Osmanlılarda Tasavvuf: Anadolu’da Sufiler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl). İstanbul: İz Yayıncılık, 2000.
52. Özdemir, Hacı Ahmet. “Ahilerin Büyük Şeyhi Şihabeddîn-i Sühreverdi (1145–1234), Anadolu ve Konya Ziyareti, Türkiye Selçuklu Devlet Adamlarıyla ve Kanaat Önderleriyle İlişkileri.” Konya Kitabı XIV içinde, 1–30. Konya: Ofset Matbaa, 2013.
53. Özköse, Kadir. “Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında Tasavvufî Zümre ve Akımların Rolü.” Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. 7/1 (2003): 249–279.
54. Özköse, Kadir. Anadolu Tasavvuf Önderleri. İstanbul: Ensar Yayıncılık, 2008.
55. Sümer, Faruk. “Mengücüklüler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 29/140. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
56. Şahin, Haşim. Dervişler, Fakihler, Gaziler: Erken Osmanlı Döneminde Dinî Zümreler (1300- 1400). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
57. Şemseddin, Mehmed. Yâdigâr-ı Şemsî (Bursa Dergahları). haz. Mustafa Kara ve Kadir Atlansoy. Bursa: Uludağ Yayınları, 1997.
58. Taneri, Aydın. “Hârizmşahlar.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 16/230-231. İstanbul: Diyanet Vakfı Yayınları,1997.
59. Taşköprülüzâde. eş-Şekâiku’n-Nu‘mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye. çev. Muharrem Tan. İstanbul, 2007.
60. Tek, Abdurrezzak. “Emîr Sultan’ın Hayatı, Tasavvufî Kişiliği ve Etkileri.” Emir Sultan Sempozyumu Bildirileri içinde, ed. Osman Çetin, 81–88. Bursa: Akmat Akınoğlu Matbaacılık, 2012.
61. Tosun, Necdet. “Nurbahşiyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/248– 249. İstanbul: Türkiye. Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
62. Ulu, Mahmut. “X/XV. Asır Osmanlı Anadolusu’nda Öne Çıkan Tarîkatlar ve Temsilcileri”. Journal of Islamic Research 32/3 (2021): 798–815.
63. Ürkmez, Rauf Kahraman. Selçuklular Zamanında Anadolu’da Tasavvufî Zümreler. İstanbul: Çizgi Yayınevi, 2020.
64. Vassaf, Hüseyin. Sefîne-i Evliyâ. haz. Mehmet Akkuş ve A. Yılmaz. 1 Cilt. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2006.
65. Yaylımov, Guvanch. Necmeddîn Kübrâ ve Anadolu’da Kübrevîlik. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2012.
66. Yılmaz, Eyyüp. “Moğol İstilâsı Sürecinde Kübrevî Bir Derviş: Necmeddîn-i Dâye’nin Gözüyle Ortaçağ Anadolu’suna Dair Bazı Değerlendirmeler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 54 (2022): 45–62.
67. Yılmaz, Ömer. “14. Asır Padişah-Sûfî İlişkileri.” Osmanlı Devleti’nde Padişah-Sûfî İlişkileri içinde, ed. Ömer Yılmaz, Ankara: Akçağ Yayınları, 2019