MELODIC MEMORY IN ALEVI RELIGIOUS MUSIC: MUSICAL ELEMENTS IN THE VELI BABA ANŞA BACI HEARTH

Öz

This study examines the function of Alevi religious music in forming and transmitting cultural memory, focusing on the Veli Baba–Anşa Bacı Lodge and the Beydili Turkmen communities living in Tokat and its surroundings. In the Alevi belief system, music is not only a means of worship but also a carrier of identity, historical memory, and values. The research is based on qualitative fieldwork conducted between 2019 and 2022, primarily in the Zile district and various other parts of Tokat. The data were collected through participant observation, in-depth interviews, and document analysis. The belief tradition of the tribe is transmitted through forms such as âyet, düvaz-ı imam, tevhid, miraçlama, and semah. The âyet form, which resembles the nefes, deyiş, or deme texts in the Alevi tradition, is categorized within the tribe into three subtypes: ritual, didactic, and supplicatory. The tevhid, performed without any musical instruments, symbolizes a direct connection with the Creator, while düvaz-ı imams represent the continuity of the belief in the Twelve Imams within oral memory. The recitation of miraçlama in accordance with Şah İsmail ’s text reflects a sense of belonging to the Ardabil lineage. The semah serves as a multilayered reflection of tribal identity. Alongside forms such as Kırklar Semahı and Hubyâr Semahı, which are performed only by individuals who have undergone an initiation process, the Gönüller Semahı fulfills an inclusive and dynamic function by enabling other members of the community to participate in the belief system. In conclusion, music within the Veli Baba–Anşa Bacı lodge assumes a central role in worship, identity construction, and cultural continuity, functioning as a medium through which memory is transmitted from generation to generation.

Anahtar Kelimeler

• Alevi Music
• Cultural Memory
• Veli Baba-Ansa Bacı
• Sırac
• Tribe

ALEVİ İNANÇ MÜZİĞİNDE EZGİSEL HAFIZA: VELİ BABA ANŞA BACI OCAĞINDA MÜZİK BİLEŞENLERİ

Öz

Bu çalışma, Tokat ve çevresinde yaşayan Veli Baba-Anşa Bacı Ocağı’na bağlı Beydili Türkmen toplulukları özelinde Alevi inanç müziğinin kültürel bellek oluşturma ve aktarma işlevini incelemektedir. Alevi inanç sisteminde müzik, yalnızca bir ibadet aracı değil; aynı zamanda kimlik, tarihsel hafıza ve değerlerin taşıyıcısı konumundadır. Araştırma, 2019-2022 yılları arasında Zile ilçesi merkez konumda olmak üzere Tokat ve ilçelerini kapsayan nitel alan araştırmasına dayanmaktadır. Araştırma verileri katılımcı gözlem, derinlemesine görüşme ve doküman analizi teknikleriyle elde edilmiştir. Aşiretin inanç geleneği, âyet, düvaz-ı imam, tevhid, miraçlama ve semah türleri üzerinden aktarım sağlamaktadır. Âyet türü, Alevi geleneğindeki nefes, deyiş veya deme olarak adlandırılan metinlerle benzerlik göstermekle birlikte aşirette üçlü (meydan, eğitici-öğretici, yalvarma) tasnife tabi tutulmaktadır. Tevhid, herhangi bir enstrüman olmadan sade icrasıyla yaratıcıyla doğrudan bağı simgelerken düvaz-ı imamlar On İki İmam inancının sözlü bellekteki sürekliliğini temsil etmektedir. Miraçlamada Şah İsmail’in metnine bağlılık, Erdebil süreğine aidiyetin bir göstergesidir. Semah ise aşiret kimliğinin bir yansımasıdır. Kırklar ve Hubyâr Semahı gibi yalnızca inisiyasyon sürecinden geçmiş belirli nitelikteki bireylerce icra edilen türlerin yanında, Gönüller Semahı katılıma açık, dinamik yapısıyla topluluğun diğer üyelerini inanç sistemine dahil eden bir işlev üstlenmektedir. Sonuç olarak müzik, Veli Baba-Anşa Bacı Ocağı’nda ibadet, kimlik inşası ve kültürel süreklilik açısından merkezi bir rol üstlenmekte, belleğin kuşaktan kuşağa taşınmasında araçsallık görevi görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Alevi Müziği
• Kültürel Bellek
• Veli Baba-Anşa Bacı
• Sıraç
• Aşiret

Etik Beyan

Bu çalışma için T.C. Erciyes Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu’nun 27.09.2022 tarihli uygunluk kararı ile etik kurul onayı alınmıştır. Bu çalışmadaki tüm bilgilerin, akademik ve etik kurallara uygun bir şekilde elde edildiğini beyan ederim. Aynı zamanda bu kural ve davranışların gerektirdiği gibi, bu çalışmanın özünde olmayan tüm materyal ve sonuçları tam olarak aktardığımı ve referans gösterdiğimi belirtirim.

Kaynakça

1. Akın, B. (2016). Zâkirlik Geleneğinin Değişen Yaratım ve İcra Ortamı Zâkirlikten Âşıklığa Âşık Niyazi. Ankara: Barış Kitapevi.
2. Akın, B. (2017). Alevilikte “Ocak”: Kavramsal çerçeveye ve tarihî arka plana yeni bir bakış. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, 17(2), 239–264.
3. Akın, B. (2018). Kültürel Bellek ve Müzik. Eurasian Journal of Music and Dance, 13, 101-117. https://doi.org/10.31722/konservatuvardergisi.496835
4. Arslan, P. D. M. (2015). Kültürel Belleğin Uzman Taşıyıcıları Olarak Âşıklar. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 15(1), 1-6. https://izlik.org/JA85LK96XB
5. Artun, E. (2013). Çukurova Âşıklık Geleneğinde Atışma. Folklor/Edebiyat, 19(75), 73-116.
6. Assmann, J. (2015). Kültürel Bellek Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
7. Bozkurt, F. (2018). Buyruk, İstanbul: Salon Yayınları.
8. Baharlu, İ. (2020). Tasavvuf Klasikleri Eşliğinde Safevîler Öncesinde Sema (Semah), Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi Sayı.22, 179-198.

9. Boratav,P., N.(1968), Âşık Edebiyatı, Türk Dili Dergisi, Aralık / 1968, Cilt: 19, Sayı: 207, Sayfa Aralığı: 340-357.
10. Creswell, J. W. (2017). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.) (3. Baskı, s. 17-18). Siyasal Kitabevi.
11. Dedekargınoğlu, H., (2011), Alevilikteki Tanım ve Terimler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 60 (Aralık2011), 379-394.
12. Devellioğlu, F. (2007). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları.
13. Doğan, E., Çelik, H. (2014). Alevi Sünni Bütünleşmesinin Önündeki Engeller: Tarihsel Yanlış Algılamalar, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl 7, Sayı 1, s. 121-138.
14. Douglas, M. (2007). Saflık ve Tehlike Kirlilik ve Tabu Kavramlarının Bir Çözümlenmesi. İstanbul: Metis Yayınları. Duygulu, M. (1997). Alevi Müziğinde Deyişler, İstanbul: Sistem Ofset.
15. Elçi, A. Ç. (2011). Duvazlar/Duvazimamlar Üzerine Müzikâl Bir Çerçeve, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 57 (Mart2011), 131-174.
16. Eliade, M. (1963). The Sacred and the Profane: The Nature of Religion (Trans. W. R. Trask). New York: Harcourt, Brace & World.
17. Ersal, M. (2019). Alevi Cem Zâkirliği. Ankara: Barış Kitabevi.
18. Geertz, C. (2015), Kültürlerin Yorumlanması. Çvr. Hakan Gür, Ankara: Dost kitabevi Yayınları.
19. Güneş, D. (2013), Tokat Yöresi Alevi-Bektâşi İnancında Zâkirlik Geleneği. İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
20. Güray, C. (2012). Anadolu’daki İnanç Ve Müzik İlişkisinin Semȃ-Semah Kavramları Çerçevesinde İncelenmesi. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
21. Hall, S. (2017). Temsil Kültürel Temsiller ve Anlamlandırma Uygulamaları. Çvr. İdil Dündar, İstanbul: Pirhan Yayıncılık.
22. Kaptan, M. N. (2024). Kültürel Bellek Aktarıcısı Olarak Semah. Folklor Akademi Dergisi, 7(2), 766-781. https://doi.org/10.55666/folklor.1415767
23. Kalenderoğlu, S., Güray, C. (2020), Miraç Kavramının Alevi Sözlü Kültürü Açısından İncelenmesi: Çubuk-Şabanözü Örneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 92 143-170.
24. Karamustafa, A. (2015). Anadolu’nun İslamlaşması Bağlamında Aleviliğin Oluşumu, Kızılbaşlık, Alevilik, Bektaşilik Tarih-Kimlik-İnanç-Ritüel, drl. Yalçın Çakmak- İmran Gürtaş, İstanbul: İletişim, 43-54.
25. Kenanoğlu, A., Onarlı, İ. (2002). Hubyâr Sultan Ocağı ve Beydili Sıraç Toplulukları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi 0/23.
26. Kızal, F. (2019). Adana Merkez İlçelerindeki Cemevlerinde Zâkirlik Geleneği, Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Niğde.
27. Kurt, N. (2016). Alevi-Bektaşi cemlerinde “deste bağlama” geleneği ve “bağlama” adının kaynağı. Ege Üniversitesi Devlet Türk Musikisi Konservatuvarı Dergisi, 8, 43-62.
28. Kuzu, F. P. (2018). Pir Sultan Abdal’ın Şiirlerinde Turna Motifi, Türk Kültürü ve Hacı Bektaşı Veli Araştırma Dergisi, Sayı 88, 111-122.
29. Lofland, J., L. Lofland (1995). Analyzing Social Settings: A Guide to Qualitative Observation and Analysis. Belmont, CA: Wadsworth.
30. Mangion, C., Mutluer, E. Y., Bal, M. (2015). Gelenek, İletişim ve Toplumsal Yeniden Üretim Üzerine. Kaygı. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 0(25),153-167.
31. Mustan Dönmez. B. (2019). Etnomüzikolojinin Temel Kavramları. İstanbul: Bağlam Yayınları.
32. Ocak Y. A. (2012). Alevi ve Bektaşi İnanclarının İslam Öncesi Temelleri, İstanbul: İletişim Yayınları.
33. O’Reilly, D., Doherty, K., Carnegie, E. & Larsen, G. (2017). Cultural memory and the heritagisation of a music consumption community. Arts and the Market, 7/2, 174-190.
34. Özbudun S. (2015). Hermes’ten İdris’e Bir Dinsel Geleneğin Dönüşüm Dinamikleri. Ankara: Ütopya Yayınevi.
35. Özdemir, U.U. (2015), İstanbul Cemevlerinde Yürütülen Zâkirlik Hizmetinin, Ritüel, Müzik İcrası ve Alevi Kimliği Bağlamında İncelenmesi. Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul.
36. Rice, T. (1987). Toward The Remodeling Of Ethnomusicology, Society For Ethnomusicology, Vol. 31, No. 3, Pp. 469-488.
37. Satır, Ö. C. (2016), Çorum ve Çevresinde Yaşatılan Zâkirlik Geleneği, Rast Müzikoloji Dergisi, Cilt Iv, Sayı 3, (2016), S.1338-1356
38. Selçuk, A. (2017). Anşa Bacılı Ocağı. Konya: Çizgi Kitabevi.
39. Selçuk, H. (2021). Osmanlı Devleti’nin Kızılbaş (Alevi)-Bektaşileri sünnileştirme siyaseti takip ettiği 19. ve 20. yüzyılda Hacı Bektaş Veli Tekkesi. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11, 26-36.
40. Shankland, D. (2003). The Alevis in Turkey: The emergence of a secular Islamic tradition. RoutledgeCurzon.
41. Slobin, M., Titon, T. J. (2007). Bir Müzik Dünyası Olarak Müzik Kültürü. Çvr. Okan Murat Öztürk, Folklor Edebiyat Dergisi, Cilt 13 Sayı 19, s. 225-238.
42. Şahin, İ. (2019). Sıraç Sosyopolitik Hareketi ve Anşa Bacılı Ocağı. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 91, 65-88.
43. Tan, B. (2012). Cem Zâkirliği ve Âşık Murtaza Şirin. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, 2012, Ankara.
44. Tanrıverdi, A., D. (2025). Dinî Kurumsallaşma ve Şah İsmail’in Karizmatik Otoritesi. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 113, 227-246. https://doi.org/10.60163/tkhcbva.1532438.
45. Taşğın, A. (2003). Âyetten Nefese: Alevi Bektaşi Edebiyatının Dönüşümü. Alevi Bektaşi Edebiyatı Sempozyumu, s. 28-43.
46. Taşğın, A. (2018). Şeyh Safi Buyrukları ve Aleviler Arasında Okunması , Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi (SBArD), cilt: XVI, sayı: 32, s. 207-236.
47. Temel H., Andrews, P. (2010). Hubyâr. British Journal Of Middle Eastern Studies, Vol. 37, No. 3 pp. 287-334. http://dx.doi.org/10.1080/13530194.2010.524439.
48. Wells, C. (1972). Sosyal Antropoloji Açısından İnsan ve Dünyası. İstanbul: Remzi Kitabevi.
49. Yaman, A. (2011). Alevilikte Ocak Kavramı: Anlam ve Tarihsel Arka Plan. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, Sayı 60, 43-64
50. Yıldız, B. (2012). Cultural memory, ıdentity and music: Armenians of Turkey. (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi.
51. Özler, M., Tevhid, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/tevhid#1 (23.10.2025).
52. Yavuz, S., S., Mi‘rac, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mirac (24.10.2025).