DÜĞÜN MEYDANINDA REKABET VE UZLAŞI: ESKİ İKAN ÖZBEK TÜRKLERİNDE KÜYAW TALADI RİTÜELİ

Öz

Evlilik, toplum tarafından meşru kabul edilen ve aile kurumunun temelini oluşturan bir düğün töreni ile kutlanmaktadır. Bu kutlamalarda gelin, damat ve aile farklı şekillerde sınanmakta; bu sınamalar ise düğün şenliklerine dönüşmektedir. Kazakistan’ın Türkistan bölgesinde yaşayan Eski İkan Özbek Türklerine ait küyaw taladı ritüeli de damat, damadın arkadaşları ve gelinin on iki yengesinin dâhil olduğu, kaotik nitelikteki öznel mücadelelerden oluşmaktadır. Bununla birlikte söz konusu ritüel, katılımcıların keyifle izlediği bir “düğün kavgası” niteliği taşımaktadır. Bu çalışmada küyaw taladı ritüeli; tarihsel süreç içerisindeki yeri, icra özellikleri, işlevleri, sembolik anlamları ve kültürel birikimleri temel alınarak, saha gözlemleri ve mülakatlar üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmada öncelikle bu ritüelin, geleneksel statüye dayalı bir toplumda rekabet ve uzlaşma için bir zemin oluşturduğu ortaya konulmuştur. Ardından damat, damadın arkadaşları ve gelinin on iki yengesi arasında gelişen eylemler öznel bir mücadele olarak değerlendirilmiştir. Son aşamada ise kemer sıkma ve uzlaşma sonucunda damada yeni kıyafetler giydirilmesi, bir güç gösterisi ve onay sembolü olarak ele alınmıştır. Araştırma sonucunda bu ritüelin Türk kültüründe damada yumruk atma veya onu dövme biçiminde gerçekleştirildiği; yalnızca eğlence işlevi taşımadığı, aynı zamanda damadın toplumsal hayattaki yeni rollerini pekiştirmeye hizmet ettiği tespit edilmiştir. Söz konusu ritüel aracılığıyla birey veya grupların yaşam dünyasını şekillendiren tabakalı anlam yapıları; rekabet – uzlaşma, rol geçişi – iddia ve onay eksenlerinde inşa edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Geçiş Töreni
• Düğün Kavgası
• Güvey Dalama
• Sınama
• Erginlenme

COMPETITION AND COMPROMISE in THE WEDDING SQUARE: THE RITUAL OF “KUYAW TALADI” in ESKI IKAN UZBEK TURKS

Öz

Marriage is celebrated with a wedding, recognized as legitimate by society while institutionally build-ing the foundation of the family. In these celebrations, the testing of the bride, groom, and family in various ways turns into wedding festivities. The küyaw taladı ritual of the Old Ikan Uzbeks of Turkestan, Kazakhstan, is also chaotic, with intersubjective struggles between the groom, the groom's friends, and the bride's twelve aunts. On the other hand, it draws attention as a wedding fight that the participants watch with amusement. This study analyzes the functions, symbolic meanings, and patterned cultural accumulations of the küyaw taladı ritual in social life based on concrete observations and interviews conducted in the field, starting from its status and performance characteristics in the historical process. For this purpose, the study first reveals that this ritual creates a space of competition and consensus within a society based on traditional status. The actions that then develop between the groom, the groom's friends, and the twelve aunts are considered an intersubjective struggle. Finally, as a result of belt-tightening and reconciliation, dressing the groom in new clothes was seen as a demonstration of power and a symbol of approval. As a result of the research, it was determined that this ritual is performed in Turkish culture in the form of punching and beating the groom. It has been determined that this ritual has the function of helping to reinforce the groom's new roles in society as well as entertainment. With the ritual in question, stratified meaning structures that shape the life world of individuals or groups are established on three main axes such as competition-compromise, role transition-assertion, and approval.

Anahtar Kelimeler

• Rite of Passage
• Wedding Ritualized Struggle
• Küyaw Taladı
• Testing
• Initiation

Kaynakça

1. Aça, M. “Kuşak ve Kuşak Bağlamaya Simge, Anlam ve İşlev Odaklı Bir Yaklaşım.” Geçmişten Geleceğe Köprü: Ahilik ve Ahi Evran Kitabı, edited by M. F. Köksal, E. A. Ayhün, E. Türkmen and S. A. Vardar197-208. Eskişehir: Türk Ocakları Eskişehir Şubesi Yayını, 2022.
2. Akın, E. “Bağlamda Anlam: Geleneksel Bağlamında Sultan Nevruz Cemi'ne Diyalojik Yakla-şım.” Ritüelleri ve Anlatılarıyla Kutsal Mekânlar (Güneydoğu Anadolu Bölgesi)-III, edited by H. K. Uygur, and E. Akın, 241-288.Çanakkale: Paradigma Akademi, 2023.
3. Ayaz, B. “Sağdıççılık ve Yengelik”. Aile Yazıları/8, edited by S. Sakaoğlu, 65-72. Ankara: T.C. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, 2015.
4. Bahtin, M. Rabelais ve Dünyası. Translated by Ç. Öztek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2005.
5. Bang, W., and R. R. Arat. Oğuz Kağan Destanı. İstanbul: Burhaneddin Basımevi, 1963.
6. Bascom, W. R. “Folklorun Dört İşlevi”. Translated by F. Çalış. Halk Biliminde Kuramlar ve Yaklaşımlar - 2. Edited by M. Ö. Oğuz and S. G. Teke). Ankara: Geleneksel Yayınları, 2019.
7. Bayram, P. “Nevşehir’in Avanos İlçesi, Uçhisar ve Göreme Beldelerinde Evlilik Merasimleri.” Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi 2: 17-37, 2013.
8. Çakır, E. “Gelin Kuşağı: Bekâret Kuşağı Mı Bereket Kuşağı Mı?” Milli Folklor 17 (134): 145-58, 2022.

9. Çoruhlu, Y. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
10. Derbisäli, Ä. K. Kavam ad-din äl-İtkani äl-Farabi ät-Türkistani. Almatı: Dävir Baspası, 2013.
11. Durrani, A., Khan, R. N. A. “Women Roles in Weddings: Ethnography of Wedding Rituals Among Rajput in Punjab, Pakistan”. Eurasian Journal of Anthropology 5: 32-45, 2014.
12. Eliade, M. Şamanizm: İlkel Esrime Teknikleri. (Çev. İsmet Birkan). Ankara: İmge Kitabevi, 1999.
13. Eltazarov, J. “Ob Oguzskikh govorah s ugrozoy ischeznoveniya v Yuzhnom Kazakhstane” (On An Endangered Oghuz Dıalect in Southern Kazakhs). Journal of Endangered Languages 3: 274-307, 2013.
14. Ergun, M. “Düğün Kavgalarının Mitolojik Kökenleri.” Milli Folklor 101: 60-72, 2014.
15. Hartley, P. Kişilerarası İletişim. Translated by B. Şimşek. Ankara: İmge Yayınları, 2010.
16. Harva, U. Altay Panteonu: Mitler, Ritüeller, İnançlar ve Tanrılar. Translated by Ömer Serüven. İstanbul: Doğu Kütüphanesi, 2014.
17. Hyde, L. Armağan: Sanatsal Yaratıcılık Dünyayı Nasıl Değiştirir? Translated by E. Ayhan. İs-tanbul: Metis Yayınları, 2007.
18. Kalmijn, M. “Marriage Rituals as Reinforcers of Role Transitions: An Analysis of Weddings in the Netherlands”. Journal of Marriage and Family 66 (3): 582-594, 2004.
19. Kaya, D. “Düğünlerimizle İlgili Terimler ve Bunların Fonksiyonel Özellikleri”. Milli Folklor 29-30: 23-29, 1996.
20. Klassen, P. E. “Practicing Conflict: Weddings as Sites of Contest and Compromise”. The Men-nonite Quarterly Review 72 (2): 225-241, 1998.
21. Koç, A. “Eşikteki Mücadele: Anadolu Düğünlerinde Kaynana-Kaynata Güreşi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 42 (9): 252-274. http://doi.org/10.17719/jisr.20164216144, 2016.
22. Korkmaz, K. M. “Elli Yıl Önceki Gaziantep’te Gelin ve Damat”. Milli Folklor 43: 92-95, 1999.
23. Leeds-Hurwitz, W. Wedding as Text: Communicating Cultural Identities Through Ritual. Lond-ra: Lawrence Erlbaum Associates, 2002.
24. Mamayev, T. İkan ve İkanliklar. Taşkent: Uzinkomsentr, 2003.
25. Muhamadcanov, Q. Canubiy Qozoğiston’dagi Özbek Şevalari Morfologiyasi. Taşkent: Özbekis-tan Fen Neşriyatı, 1983.
26. O’zbek Tilining izoxli Luğati. Toşkent: O’zbekiston Respubliqasi Fanlar Akademiyasi Alişer Na-voiy Nomidagi Til va Adabiyot İnstituti, 2021.
27. Osmanova, O. “Özbek Düğünlerindeki Örf-Adetler.” Translated by Y. Musahanov. Türk Dünya-sı Dil ve Edebiyat Dergisi 20: 111-117, 2005.
28. Ögel, B. Türk Kültür Tarihine Giriş (Türklerde Giyecek ve Süslenme). C. 5. Ankara: Kültür Bakanlığı, 1978.
29. Öğüt Eker, G. “Türk Düğün Geleneği İçinde Karakeçili Türk Düğününün Ritüel Açıdan İncelenmesi”. Millî Folklor 46: 92-100, 2000.
30. Ölçer Özünel, E. “Halk Anlatılarında Armağan-Erginleme İlişkisi”. Gazi Türkiyat 12: 59-65, 2013.
31. Özarslan, M. and Karataş, H. “Anadolu Türk Kültüründe Kadınlar Tarafından Tesis Edilen Tasavvurî Akrabalıklar”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 23: 255-270, 2015.
32. Özsöz, C. “Simgesel Şiddet, Eğitim, İktidar”. Cogito 76: 290-311, 2014.
33. Polivanov, Y. D. “Obraztsı ne-İranizovannıh Govorov Uzbekskogo Yazıka”. İzvestiya Akademii Nauk SSSR 7: 526-537, 1929.
34. Sennett, R. Beraber. Translated by İlkay Özküralpli. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2012.
35. Turner, V. Ritüeller: Yapı ve Anti-Yapı. Translated by Nur Küçük. İthaki Yayınları: İstanbul, 2018.
36. URL-1: https://sozluk.gov.tr/ (Date accessed: 24.03.2024).
37. Van Gennep, A. The Rite of Passage. Şikago, IL: The University of Chicago Press, 2009.
38. Veli, H. “Uygur Geleneksel Erkek Giyim Kuşamında Kuşak”. Milli Folklor 18 (141): 145-153. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1093961, 2024.
39. Yeşil, Y. Türk Dünyasında Geçiş Dönemi Ritüelleri (Doğum-Evlenme-Ölüm Gelenekleri). Ankara: Grafiker Yayınları, 2014.
40. Yolcu, M. A. Türk Kültüründe Evliliğe Bağlı Tabu ve Kaçınmalar. Konya: Kömen Yayınları, 2014.