FROM LOST SAINTS TO THE ASSEMBLY OF FORTY, FROM SALMAN AL-FÂRISÎ TO KÖROĞLU: THE HOLISTIC JOURNEY OF SPIRITUAL EVOLUTION IN TURKISH FOLK SUFISM
Öz
Throughout history, questions concerning the individual’s existence within the universe and the processes connecting life and the afterlife have been examined through diverse approaches in disciplines such as philosophy, sociology, theology, anthropology, literature, and folklore. The belief systems that emerge from humanity’s search for meaning—understood as the cumulative responses to these existential questions—have found extensive expression in cultural and literary texts, beginning with mythological narratives. Within Turkish culture, reflections on the individual’s awareness of existence and the path of spiritual perfection (tekâmül) are articulated through a remarkably diverse range of figures, genres, and performative traditions. Spanning from shamans to bards, minstrels to storytellers, myths to epics, folk romances to hagiographic narratives, and from belief systems to ritual practices, this tradition presents a rich and multilayered narrative field. One of the most striking manifestations of this spiritual trajectory, particularly with regard to communication with the sacred and access to sacred knowledge, is embodied in the metaphor of “joining the Forty” (kırklara karışmak). This metaphor is closely associated with a constellation of institutional concepts and figures such as the Abdals (Abdalan-ı Rum), Ashāb al-Ṣuffa, Gürûh-ı Nâci, Rijāl al-Ghayb, Hidden Saints (Kayberenler or Kayıp Erenler), the Corps of Forty, and Khidr. Despite their centrality in Turkish folk Sufism, the processes through which the concept of spiritual perfection becomes institutionalized, the terminological–ritual networks that structure it, and its functionalization within narrative traditions have not yet been sufficiently addressed in the literature from a holistic perspective. This study examines the institutional concepts of the Abdals, the Corps of Forty, Khidr, and Rijāl al-Ghayb—located at the core of the metaphor of “joining the Forty”—through a comparative textual analysis of their representations in pre-Islamic and post-Islamic sources. As case studies, the article focuses on the position of Salman al-Farisi within the Corps of Forty and the Köroğlu narratives, analyzing how the path of spiritual perfection is constructed through differing epistemological frameworks, namely Islamic doctrine and folk Sufi culture. The findings demonstrate that the concept of tekâmül in Turkish folk Sufism crystallizes into a tripartite structure consisting of (1) a numerical threshold (the motif of forty), (2) intermediary figures (Khidr and Salman al-Fârisî etc.), and (3) social reintegration through the hero’s return. The study further reveals that this conceptual network was systematized as a syncretic synthesis in Anatolian Sufi literature between the thirteenth and sixteenth centuries and argues for the need to deepen the subject through interdisciplinary and holistic approaches.
Anahtar Kelimeler
KAYIP ERENLERDEN KIRKLAR MECLİSİ'NE, SELMÂN-I FÂRİSÎ’DEN KÖROĞLU’NA: TÜRK HALK TASAVVUF KÜLTÜRÜNDE TEKÂMÜL YOLCULUĞUNUN BÜTÜNCÜL SERÜVENİ
Öz
Yaşam ve sonrasıyla bağlantılı süreçlerle ilgili olarak bireyin kâinat içindeki varlığı ve tekâmül yolculuğu tarih boyunca başta felsefe, sosyoloji, teoloji, antropoloji, edebiyat ve folklor olmak üzere pek çok disiplinin türlü yaklaşımlarla araştırdığı konular arasında yer almıştır. İnsanın kendisini ve evreni anlama arayışında karşısına çıkan soru(n)lara yönelik tecrübelerinin toplamı olarak değerlendirebileceğimiz söz konusu inanışların mitlerden başlamak üzere kültürel ve edebî metinlere de yoğun biçimde yansıdığı bilinmektedir. Bireyin kendi varlığının ve tekâmül yolculuğunun bilincine varmasına yönelik olguların Türk kültüründeki yansımalarının büyük bir çeşitlilikle yapılandığı görülmektedir. Şamandan ozana, âşıktan meddaha, mitten destana, halk hikâyesinden menkıbelere, inanışlardan ritüellere kadar oldukça geniş bir anlatıcı, tür ve icra çeşitliliğiyle beliren bu tekâmül yolculuğuyla bu yolculuk çerçevesinde kutsalla iletişim, kutsal bilgiye erişim kavrayışının ilginç örneklerinden birini de “Kırklara karışmak” metaforu ile bağlantılı kurum, kavram ve terimler olarak “Abdal/Abdalan-ı Rum”, “Ashâb-ı Suffe”, “Gürûh-ı Nâci”, “Ricâlü’l-gayb”, “Kayberenler”, “Kırklar Meclisi/Kırklar”, “Hızır” vb. inanış ve anlayışları oluşturmaktadır. Türk halk tasavvufunda “tekâmül yolculuğu” kavramının kurumsallaşması ve metinsel yansımaları konusunda, bu kavramın hangi terimsel-ritüel ağlar üzerinden yapılandığı ve anlatı geleneğinde nasıl işlevselleştiği sorularının literatürde bütüncül bakış açısıyla henüz yeterince cevaplanmamış olduğu görülmektedir. Bu çalışma, “kırklara karışmak” metaforunun merkezinde konumlanan Abdal, Kırklar Meclisi, Hızır ve Ricalü’l-gayb gibi kurumsal kavramların İslamiyet öncesi ve İslami çevre kaynaklardaki görünümlerini karşılaştırmalı metin analizi yöntemiyle incelemektedir. Çalışmada Kırklar Meclisi içinde özellikle Selmân-ı Fârisî’nin konumu ve Köroğlu anlatıları vaka analizi olarak seçilmiş, bu iki figürde tekâmül yolculuğunun farklı epistemolojik kodlarla (İslamiyet ve halk tasavvufu kültürü) nasıl yapılandığı analiz edilmiştir. Çalışmanın bulguları; Türk halk tasavvufunda tekâmül kavramının (1) sayısal eşik (kırk motifi), (2) aracı figürler (Hızır/Selmân vb.) ve (3) toplumsal yeniden entegrasyon (kahramanın dönüşü) şeklinde üçlü bir yapıda belirginleştiğini göstermektedir. Çalışma, bu kavramsal ağın senkretik bir sentez olarak özellikle 13-16. yüzyıllar Anadolu tasavvuf literatüründe sistematikleştiğini ortaya koyarak konunun disiplinlerarası ve daha bütüncül yaklaşımlarla derinleştirilmesini önermektedir.
Anahtar Kelimeler
