HACI BEKTAŞ VELİ’NİN MAKÂLÂT ADLI ESERİNDE AKIL-İMAN-AMEL İLİŞKİSİ

Öz

Bu makalede Hacı Bektaş Veli’nin iman anlayışı, akıl, kalp, dil ve amel ilişkisi çerçevesinde ele alınmaktadır. İslam düşünce geleneğinde iman, kalp ile tasdik, dil ile ikrar ve amel ile davranışa yansıma boyutlarıyla tanımlanırken Hacı Bektaş Veli, bu unsurların birbirini tamamlayan bütünlüğünü vurgular. Ona göre iman ne yalnızca bedensel ritüellere indirgenebilir ne de sadece duygusal bir teslimiyet olarak anlaşılabilir. İman, aklın idraki, kalbin tasdiki, dilin ikrarı ve davranışların bütünlüğü ile kemâle erer. Bu noktada Hacı Bektaş Veli, iman-amel ilişkisini de merkeze alarak ameli, imanın özü değil sonucu olarak değerlendirir; ancak amelsiz bir imanı da eksik görür. Diğer yandan makale, Hacı Bektaş Veli’nin düşüncelerinde aklın merkezi rolüne dikkat çekmektedir. Onun akıl vurgusu, Batı’daki aydınlanma sonrası ortaya çıkan katı akılcı anlayıştan farklıdır. Çünkü onun düşüncesinde iman, yalnızca aklî muhakemeyle değil, marifet, sezgi ve gönül tecrübesiyle tamamlanır. Bu bağlamda iman, şüpheden uzak, bilinçli bir teslimiyet ve iç huzur kaynağıdır. O, akıl-iman-amel ilişkisini bir bütünlük içinde yorumlayarak imanı, zihinsel ve duygusal boyutların ötesinde davranışlarla içselleşen, ahlaki sorumlulukları kuşatan bir varoluş hali olarak tanımlar. Bu yaklaşım, hem İslam kelam geleneğiyle hem de tasavvufi düşünceyle uyumlu olup dini epistemoloji ile paralellik göstermektedir. Çalışmada onun akıl-iman-amel ilişkisi konusundaki düşünceleri modern düşüncelerle birlikte yer yer karşılaştırmalı olarak ele alınıp değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Din Felsefesi
• Akıl
• İman
• Amel
• Hacı Bektaş Veli

THE RELATIONSHIP BETWEEN REASON-FAITH-DEED IN HACI BEKTASH VELÎ’S MAKÂLÂT

Öz

In this article, the understanding of faith (īmān) in the thought of Hacı Bektaş Veli is examined within the framework of the relationship between reason, heart, tongue, and action. In the Islamic intellectual tradition, faith is defined through three dimensions: affirmation with the heart (taṣdīq), verbal confession with the tongue (iqrār), and embodiment in deeds (ʿamal). Hacı Bektash Veli emphasizes the integrative unity of these dimensions. According to him, faith can neither be reduced solely to bodily rituals nor be confined merely to an emotional submission. Rather, faith reaches perfection through the discernment of reason, the confirmation of the heart, the confession of the tongue, and the totality of actions. At this point, Hacı Bektash Veli also highlights the relationship between faith and action, considering deeds not as the essence but as the consequence of faith; nevertheless, he regards a faith devoid of practice as deficient. On the other hand, the article draws attention to the central role of reason in Hacı Bektaş Veli’s thought. His emphasis on reason differs from the rigid rationalism that emerged in the West after the Enlightenment, for in his view faith is not constituted solely by rational deliberation but is completed by maʿrifa (gnosis), intuition, and the experiential knowledge of the heart. In this regard, faith is a conscious surrender free from doubt and a source of inner tranquility. By interpreting the relationship between reason, faith, and practice (ʿamal) as an integrated whole, he defines faith as a mode of existence internalized through action, transcending merely cognitive and affective dimensions and encompassing moral responsibility. This approach is consistent with both the Islamic kalām tradition and Sufi thought, and runs parallel to key concerns in religious epistemology. In the study, his views on the reason–faith–practice nexus are examined and evaluated, at points in a comparative manner, in dialogue with selected strands of modern thought.

Anahtar Kelimeler

• Philosophy of Religion
• Reason
• Faith
• Deed
• Haci Bektash Veli

Kaynakça

1. Altıntaş, Ramazan. “Matûrîdî Kelâm Sisteminde Akıl-Nakil İlişkisi”. Marife 5/3 (2005), 233-245.
2. Altıntaş, Ramazan. İslam Düşüncesinde İşlevsel Akıl. İstanbul: Pınar Yayınları, 2003.
3. Ay, Mahmut. “Kelamda Akıl-İman İlişkisi: Temel Teolojik Yaklaşımlar”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 52/1 (2011), 49-68.
4. Câbirî, Muhammed Âbid. Arap Aklının Oluşumu. çev. İbrahim, Akbaba. İstanbul: Mana Yayınları, 2. Basım, 2022. Cevizci, Ahmet. Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Say Yayınları, 2017.
5. Clifford, William. “The Ethics of Belief”. Comtemporary Review 29 (1876).
6. Coşan, Esat. Hacı Bektaş Velî ve Makâlât,. İstanbul: Seha Neşriyat, 1987.
7. Dalkılıç, Mehmet. İslam Mezheplerinde Ruh. İstanbul: İz Yayıncılık, 2004.
8. Demiray, Kemal. Temel Türkçe Sözlük. İstanbul: İnkılap Kitabevi, 1988.

9. Ebû Hanîfe, İmâm-ı Âzam. el- Fıkhu‟l Ekber. çev. Mustafa Öz. İstanbul: Kalem Yayınları, 1981.
10. Eğri, Osman. “Hacı Bektaş Velî ve Bektaşilik’te Akıl, İlim ve Îmân İlişkisi”. https://www.profdrosmanegri.com/ (blog), 05 Şubat 2021. https://www.profdrosmanegri.com/haci-bektas-veli-ve-bektasilikte-akil-ilim-ve-iman-iliskisi/
11. Hacı Bektaş Velî. Besmele Tefsiri. Haz. Hamide Duran. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
12. Hacı Bektaş Veli. Makalat. çev. Esat Coşan. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1990.
13. Hacı Bektaş Velî. Makâlât. ed. Osman Eğri. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2007.
14. Hacı Bektaş Velî, Velâyetnâme, Haz. Hamide Duran. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2011.
15. James, William. The Varieties of Religious Experience: A Study in Human Nature. New York, USA: Longmans Green&Co, 1908. http://www.gutenberg.org/ebooks/621
16. Karaman vd, Hayrettin. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. Ankara: Diyanet İşalri Başkanlığı Yayınları, 2007.
17. Kılıç, Sami. Akıl ile İlgili Hadislerin Tespit ve Tahlili. Adana: Çukurova Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
18. Özcan, Hanifi. Epistemolojik Açıdan İman. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fak. Vakfı, 2016.
19. Özuğurlu, Haydar (ed.). Hünkar Hacı Bektaş Veli’den özdeyişler. Ankara: TBMM Yayınları, 1995.
20. Pişkin, Yasin. “Kur’an'da Kalbin Akledişi: İman”. Kelam Araştırmaları Dergisi 11/2 (2013).
21. Savaşcı, Özgür. “Günümüzde Bektaşilik / Alevilik”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 55 (2010), 409-416.
22. Savaşçı, Özgür. “Alevi-Bektaşi İnancının Temel Kavramları”, Alevilik. Haz. İsmail Engin-Havva Engin. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2004.
23. Uludağ, Süleyman. “Ârif”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/361-362. İstanbul, 1991.
24. Ulukütük, Mehmet. “Hacı Bektaş Velî Makâlât’ında Akıl-İman İlişkisinin Din Felsefesi Açısından Tahlili”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 66 (2013).
25. Yazoğlu, Ruhattin. Gazali Düşüncesinde Ruh ve Ölüm. Ankara: Cedid Neşriyat, 2022.
26. Yeşilyurt, Temel. “Alevi-Bektaşi Düşüncesinde İman”, Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8 (2003), 17-25.
27. Yeşilyurt, Temel. “Alevi-Bektaşi Düşüncesinde İman” 8 (2003), 17-25.