YESEVÎ’NİN DOĞDUĞU TOPRAKLAR: ORTA ÇAĞDA SAYRAM

Öz

Türk tarihi ve medeniyetinde, Türk coğrafyasının neredeyse tamamında, tesirleri günümüze kadar ulaşan, Türk toplulukları arasında birleştirici bir köprü vazifesi gören mutasavvıf, şair, gönül ve düşünce adamı Hoca Ahmet Yesevî’yi tanımak, onun dini-felsefi düşüncesini, Dîvân-ı Hikmet adıyla toplanan sözlerini anlamak için mutlaka hayatını, doğduğu toprakları, içinde yetiştiği aile ve muhiti, yaşadığı kent ve kültür iklimini tanımak gerekir. Zira herhangi bir müellif veya eseri her şeyden önce içinde yetiştiği ortam ve muhitin mahsulüdür. Bu bağlamda Ahmet Yesevî’nin soyunun bulunduğu, hayata gözlerini açtığı ve çocukluğunun ilk dönemini geçirdiği Sayram’ın orta çağda, siyasî, tarihî, coğrafî vaziyetinin, şehrin ve bölgenin sosyo-kültürel ve inanç dokusunun ele alındığı bu makalede, Yesevî’nin nasıl bir şehirde yetiştiği, düşünce ve tasavvuf fikrinin nasıl bir toplumsal çevrede şekillendiği incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Sayram
• İsfîcâb
• Yesevî
• Argu
• Çimkent

THE LANDS WHERE YASAWI WAS BORN: SAYRAM IN THE MIDDLE AGES

Öz

Khoja Ahmed Yasawi, whose influence has spread across almost the entire Turkic geography and has endured to the present day, stands out in Turkish history and civilization as a Sufi, poet, and man of heart and thought, serving as a unifying bridge among Turkic communitie To understand him, his religious and philosophical thought, and the verses compiled under the title Diwan-i Ḥikmat, it is necessary to examine his life, the land of his birth, the family and social environment in which he was raised, as well as the city and cultural climate in which he lived. For any author and his work are, above all, products of the environment and milieu in which they were formed. In this context, the present study examines the medieval political, historical, and geographical conditions of Sayram where Yasawi’s lineage was rooted, where he was born, and where he spent the early years of his childhood alongside the socio-cultural and religious fabric of the city and its surrounding region. The article also explores the nature of the city in which Yasawī grew up and the social environment in which his thought and Sufi philosophy were shaped.

Anahtar Kelimeler

• Sayram
• Isfijab
• Yasawi
• Argu
• Shymkent

Kaynakça

1. Abdilhakim, B. (2019). Fethinden Moğol istilasına Kadar Orta Sırderya Havzası ve İslâm Tarihindeki Yeri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Bursa Uludağ Üniversitesi SBE, Bursa.
2. Barthold, V. V. (1990). Moğol İstilasına Kadar Türkistan. (haz. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara: TTK. (Orijinal eserin yayın tarihi 1900).
3. Baytanayev, B. A. (2008) Drevniy i Srednevekovıy İspidjab. Avtoreferat Dissertatsii Na Soiskanie Uçenoy Stepeni Doktora İstoriçeskih Nauk, Almatı.
4. Bernştam, A. N. (1941). Pamyatniki Starinı Talasskoy Dolinı İstoriko-Arheologiçeskiy Oçerk. Alma-Ata.
5. Chavannes, E. (2023). Çin kaynaklarına Göre Batı Türkleri. (çev. Mustafa Koç), İstanbul: Selenge Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1903).
6. Duğlat, M. H. (2006/1541-1547). Tarih-i Reşidî. Türkçe (çev. Osman Karatay), İstanbul: Selenge Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1541-1547).
7. İslâmoğlu, A. (2020). “Kırgızistan’da Ahmet Yesevî Çalışmaları”. Oş Mamlekettik Universiteti Teologiya Fakultetinin İlimiy Jurnalı, 28, 7-24.
8. Kadyrov, M. (2018). “Kırgızların İslâm’ı Kabulünde Yesevîliğin Rolü ve Kırgız Kültüründeki Yeri”. Oş Mamlekettik Universiteti Teologiya Fakultetinin İlimiy Jurnalı, 24, 35-44.

9. Kaşgarlı M. (2013). Divanü Lûgat-it Türk. (çev. Besim Atalay), Ankara: TDK. (Orijinal eserin yayın tarihi 1072-1073).
10. Köprülü, F. (1976). Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar. Ankara: TTK. Mirzabekov, K. (1986). “Çimkent v Seredine XIX. Veka”. Srednevekovıe Goroda Yujnogo Kazahstana, Alma-Ata, 138-151.
11. Özkan, İ. (2003). “XIX ve XX. Yüzyıl Uygur Tarihleri ve Ahmet Yesevî’nin Doğum Yeri Meselesi”. bilig, 26, 1-10.
12. Senigova, T. N. (1972). Sredne-Vekovıy Taraz. Akademiya Nauk Kazahskoy SSR, Alma-Ata. Sümer, F. (2006). Eski Türklerde Şehircilik. Ankara: TTK.
13. Şeşen, R. (2001). İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara: TTK. Taşdemir, H. D. (2020). “Kaşgarlı’nın Gözüyle Oğuz-Argu İlişkileri”. Uluslararası Dede Korkut Bilgi Şöleni ve Deli Dönmez’e Ad Verme Çalıştayı, Haz. Gökbey Uluç-Nil Didem Şimşek, Kutlu Yayınevi, İstanbul, 270-276.
14. Togan, A. Z. V. (1981). Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi. Usta, A. (2009). “Samaniler”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (c.36, 64-68) İstanbul. Yüksel, A. T. (2016). “Ahmet Yesevî: Hayatı, Eserleri, Fikir ve Tesirleri”. Yeni Türkiye, 82, 607-615.