AYINTABLI HAMDÎ BABA DİVANI’NDA ALEVÎ-BEKTÂŞÎ MOTİFLERİ

Öz

Halk arasında Kara Fakı olarak bilinen Muhammed Hamdî Baba, 19. yüzyıl Antep’inde yetişmiş ve Alevî-Bektâşî çizgisinde yaşamış bir tekke şairidir. Mensup olduğu mezhep ve içinde yaşadığı tarikatın da etkisiyle kaleme aldığı şiirlerde bolca Alevî-Bektâşî motifi kullanmış; Alevî-Bektâşî kültüründe çok önemli bir yere sahip olan isimlere, mekanlara, sembol ve motiflere şiirlerinde yer vermiştir. Özellikle Hz. Muhammed, ‘Âl-i ‘Abâ mensupları, Selman, Dört Halife, On İki İmamların isimleri; Kâbe, Kerbelâ, Kevser gibi mekânlar ve meskenler; Düldül, Arslan gibi hayvanlar; Zülfikâr gibi nesneler; şarap gibi içecekler; Ehl-i Beyt, on dört masum, sırat-ı müstakim, hel etâ, Gürûh-ı Nâcî gibi kavramlar Hamdî Baba’nın şiirlerinde sıklıkla tekrar etmektedir. Bu nedenle de Alevî-Bektâşî kültüründen gelmeyen veya en azından bu kültüre ve geleneklere aşina olmayanların Ayıntablı Hamdî Baba’nın şiirlerini bir çırpıda anlaması mümkün değildir. Bu durumdan dolayı Hamdî Baba’nın şiirlerinin daha net anlaşılması maksadıyla biz de bu derleme-sözlük çalışmasında Ayıntablı Hamdî Baba Divanı’nda yer alan Alevî-Bektâşî kültürüne ait unsurlar ve sembolleri beyit örnekleri ile birlikte vererek ayrıntılı bir şekilde inceleyeceğiz.

Anahtar Kelimeler

• Ayıntablı Hamî Baba
• Alevî-Bektâşî
• On İki İmam
• Hz. Ali
• Hz. Hüseyin

Destekleyen Kurum

Türk Dil Kurumu

ALEVİ-BEKTASHİ MOTİFS İN AYINTABLI HAMDÎ BABA DİVAN

Öz

Muhammed Hamdî Baba, popularly known as Kara Fakı, is a lodge poet who grew up in Antep in the 19th century and lived in the Alevi-Bektashi line. He used many Alevi-Bektashi motifs in the poems he wrote under the influence of the sect he belonged to and the sect he lived in; he included names, places, symbols and motifs that have a very important place in Alevi-Bektashi culture in his poems. Especially names of Muhammad, members of 'Al-i 'Abâ, Salman, four caliphs, twelve imams; places and dwellings such as Kaaba, Karbala, Kevser; animals such as Duldul and lion; objects such as Zülfikar; beverages such as wine; concepts such as Ehl-i Beyt, fourteen innocents, sırat-ı müstakim, hel etâ, Gürûh-ı Nâcî are frequently repeated in Hamdî Baba's poems. For this reason, it is not possible for those who do not come from the Alevi-Bektashi culture or at least are not familiar with this culture and traditions to understand Ayıntablı Hamdî Baba's poems at once. Due to this situation, in order to understand Hamdî Baba's poems more clearly, in this compilation-dictionary study, we will examine in detail the elements and symbols of the Alevi-Bektashi culture in Ayıntablı Hamdî Baba's Divan via giving examples of couplets.

Anahtar Kelimeler

• Ayıntablı Hamdî Baba
• Alevi-Bektashi
• Twelwe Imams
• Hz. Ali
• Hz. Hüseyin

Kaynakça

1. Albayrak, Nurettin. Ansiklopedik Halk Edebiyatı Terimleri Sözlüğü. İstanbul: L&M Yayınları, 2004.
2. Aycan, İrfan. “Ebû Süfyân”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 10/230-232. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
3. Aydın, Ayhan. Dedeler Aleviliği Anlatıyor. Ankara: Kripto Kitaplar, 2018.
4. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük 3 Cilt. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2005.
5. Bektaş, Hasan. “Divan Şiirinde Düldül’e Dair”. Edebiyat Bilimleri, 7 (2024), 45-58.
6. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2012.
7. Coşkun, Gamze. “Alevilikte Cem ve Semah’ın Kaynağı Olarak Görülen Miraç Hadisesi ve Kırklar Cemi”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103 (Eylül 2022), 187- 203.
8. Çağlayan, Alper. “Alevilikte Semah Olgusu”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 14 (2000), 31-33.

9. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Anahtarı. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2002.
10. Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara: Aydın Kitabevi, 2010.
11. Dilmen, Ömer. “Yûnus Emre’nin Dîvân’ında Perde Metaforu”. Bilim Armonisi, 4/2 (2021), 78- 91.
12. Fayda, Mustafa. “Hulefâ-yi Râşidîn”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 18/324-338. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
13. Fığlalı, Ethem Ruhi. Çağımızdaki İtikadî İslâm Mezhepleri. Ankara: Selçuk Yayınları, 1990.
14. Fığlalı, Ethem Ruhi. Türkiye’de Alevilik-Bektaşilik. Ankara: Selçuk Yayınları, 1996.
15. Fırat, Hacer. İmâmiyye Şîa’sında On İki İmamın Önemi. Malatya: İnönü Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
16. Gökbel, Ahmet. Ansiklopedik Alevi Bektaşi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, 2019
17. Gölpınarlı, Abdülbaki. On İki İmam (A.S.). İstanbul: Der Yayınları, 1989.
18. Gölpınarlı, Abdülbaki. Mü’minlerin Emiri Hz. Ali (A.M.). İstanbul: Der Yayınları, 1990.
19. Gölpınarlı, Abdülbaki. Alevî-Bektaşî Nefesleri. İstanbul: İnkılâp Kitabevi, 1992.
20. Gülmez, Mevlüt. “Âşık Ömer Divanı’nda Alevi Bektaşi İzleri”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 37 (2015), 285-307.
21. İyiyol, Fatih. “Alevî-Bektaşî Geleneğinde Düvâzlar-Düvâzimamlar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6/27 (2013), 228-250.
22. Kandemir, Yaşar. “Hatice”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 16/465/466. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
23. Kaya, Haydar. Alevi-Bektaşi Erkânı, Evrâd’ı ve Edebiyatı. İstanbul: Engin Yayınları, 1993.
24. Kaya, Doğan. Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları, 2014.
25. Kılavuz, Lokman - Şahin, Hanifi. “Erzurum’da Yaşayan Alevîlerin İbadet Hayatıyla İlgili Telakkileri ve Uygulamaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi. 111 (Eylül 2024) 41-72.
26. Kılıç, Ünal. “Bir Eş Olarak Hz. Hatice”. Hz. Hatice Sempozyumu Bildirileri. ed. Ali Aksu. Sivas: Sivas Belediyesi Yayınları, 2015, 39-71.
27. Korkmaz, Esat. Ansiklopedik Alevilik Bektaşilik Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Ant Yayınları, 1994.
28. Korkmaz, Esat. Dört Kapı Kırk Makam. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi, 2013.
29. Köksal, M. Fatih - Ayçiçeği, Bünyamin. İki Fütüvvetnôme Sabuncuoğlu Şerefeddfn Fütüvvetnômesi Bursalı Hoca Can Fütüvvetndmesi. Ankara: T.C. Ticaret Bakanlığı, 2020.
30. Kuşca, Sibel. Şah İsmail Hatai’nin ve Pir Sultan Abdal’ın Nefes ve Deyilerinde Mitik Unsurlar. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
31. Küçük, Abdurrahman - Küçük, M. Alparslan. Türkistan’dan Türkiye’ye Alevîlik-Bektaşîlik (Dinler Tarihi Açısından Bir Yaklaşım). Ankara: Berikan Yayınevi, 2009.
32. Melikoff, Irene. “Gelin Canlar Bir Olalım: Türkiye'de Alevi-Bektaşi Ortak Bilincinde Bağlayıcı Güç Olarak Müzik ve Şiir”. Geçmişten Günümüze Alevi-Bektaşi Kültürü. ed. Ahmet Yaşar Ocak. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2009.
33. Noyan, Bedri. Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevîlik VI. Cilt. Ankara: Ardıç Yayınları, 2003. Ocak, Ahmet Yaşar. “Âb-ı Hayât”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/1-3, İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
34. Onay, Ahmet Talat. Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü. haz. Cemal Kurnaz. İstanbul: H Yayınları, 2009.
35. Öz, Mustafa. “Ehl‑i Beyt”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 10/498/501. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
36. Özdemir, Ali Rıza. “Alevi-Bektaşi Yolunda İkrar Kavramının Kuramsal Çerçevesi”. Kültür Araştırmaları Dergisi, 12 (2022), 174-200.
37. Sarıkaya, M. Saffet. “Şah İsmail’in Şiirlerinde Hz. Ali”. Uluslararası Şah İsmail Hatayî Sempozyumu. ed. Gülağ Öz. 264-276. Ankara: Hüseyin Gazi Vakfı, 2003.
38. Sarıkaya, M. Saffet. “Alevilik-Bektaşiliğin Tasavvufi Boyutu Üzerine”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 82 (Haziran 2017), 9-23.
39. Solmaz, Bilal. Türk Dili ve Edebiyatı Eğitiminde Dil İçi Çeviri: Ayıntablı Hamdi Baba Divanı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
40. Soyyer, A. Yılmaz. Hünkâr Ansiklopedik Bektaşîlik Sözlüğü. İstanbul: Post Yayın Dağıtım, 2019.
41. Tek, Recep. “Kul Himmet’in Şiirlerinde Alevî-Bektaşî İnanç Sisteminin Temellerine Dair Bazı Yansımalar”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi. 77 (Mart 2016), 271- 290.
42. Turgut, Ahmet. Güzelliğin Efendisi Hz. Hasan. İstanbul: Kapı Yayınları, 2023.
43. Uğur, Ahmet. Klasik Türk Edebiyatında Bektaşilik. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
44. Uludağ, Süleyman. “Abdal”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 1/59-61, İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
45. Uludağ, Süleyman. “Âl-i Abâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 2/306-307, İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
46. Uzunpostalcı, Mustafa. “Ebû Hanîfe”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 10/131-138, İstanbul, TDV Yayınları, 1994.
47. Üçer, Cenksu. “Alevî Telakkîde Hz. Muhammed”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14/1 (2010), 321-343.
48. Ünver, İsmail. “Mesnevi”. Türk Dili Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri), LI/415-416-417 (1986), 430-563.
49. Yakar, Halil İbrahim. “Son Dönem Bektâşî Şairlerinden Gaziantepli Hamdî Baba”. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 28 (2003), 175-191.
50. Yakar, Halil İbrahim. “Hamdî, Muhammed Hamdî Baba”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 14 Eylül 2025. https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/hamdi-muhammedhamdi- baba
51. Yakar, Halil İbrahim. Ayıntablı Hamdi Baba Divanı. Konya: Palet Yayınları, 2012.
52. Yardımcı, Mehmet. “Âşıkların Dilinde ve Telinde Pir-Mürşid-Rehber Kavramları”. Folklor/Edebiyat, VIII/30 (2002), 215-223.
53. Yeşilyurt, Temel – Oral, Osman. “İman’da İkrar Kavramı”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi, 10/1 (2012), 31-44.