THE GERMANY COPY OF THE FATIHA COMMENTARY ATTRIBUTED TO HAJI BEKTASH VELI

Öz

Sufis who continued the Yesevi tradition emerged in Anatolia. One of them was Haji Bektash Veli. His fame spread throughout both Anatolia and the Balkans. Despite Haji Bektash Veli's widespread fame, our knowledge about his life is extremely limited. Most of the historical information provided about his life is also mixed with legends. There are various works attributed to Haji Bektash Veli, primarily Makalat. One of these works is the Fatiha Commentary. The Fatiha surah is considered the greatest surah in the Quran. Due to the importance of the sura, many commentary have been made. One of these commentaries is the Fatiha Commentary attributed to Haji Bektash Veli. Three copies of this commentary have been identified as a result of previous research. These are the British Museum Library copy, the Süleymaniye Library Serez copy, and the copy held at the Istanbul Metropolitan Municipality Atatürk Library. The Fatiha Commentary attributed to Haji Bektash Veli, which is the subject of the research, is contained in a collection registered as Ma.VII.11 at the Eberhard Karls University Library in Tübingen, Germany. The commentary is located between 54b and 66b. The text is provided within a frame, with 11 lines on each page. In the study, the identified manuscript was first transcribed into Latin script. Subsequently, it was compared with previously identified and studied copies. At the end of the study, the vocabulary in the copy was given in the form of a grammatical index. This study aimed to identify the differences and deficiencies between the copies in order to produce a complete copy. As a result, the presence of some language features and archaic elements specific to Old Anatolian Turkish and the presence of sections not found in other copies revealed the importance of the copy.

Anahtar Kelimeler

• Turkish Language
• Haji Bektash Veli
• Commentary
• Fatiha Commentary
• Tübingen Eberhard Karls University Copy

HACI BEKTAŞ VELİ’YE ATFEDİLEN FATİHA TEFSİRİNİN ALMANYA NÜSHASI

Öz

Türkistan’da Yesevi ile başlayan tasavvuf hareketi zamanla Anadolu coğrafyasına ulaşmış ve Anadolu’da da aynı geleneği devam ettiren ünlü mutasavvıflar yetişmiştir. Bu mutasavvıflardan biri de Hacı Bektaş Veli’dir. Onun şöhreti sadece Anadolu coğrafyasıyla sınırlı kalmamış Balkanlar başta olmak üzere pek çok coğrafyaya yayılmıştır. Hacı Bektaş Veli’nin yaygın şöhretine rağmen hayatı hakkındaki bilgilerimiz son derece sınırlıdır. Hayatı hakkında verilen tarihî bilgilerin çoğu da menkıbelerle karışmıştır. Başta Makalat olmak üzere Hacı Bektaş Veli’ye atfedilen çeşitli eserler vardır. Bu eserlerden biri de Fatiha Tefsiri’dir. Fatiha suresi, Kuran’daki en büyük sure olarak kabul edilmektedir. Surenin öneminden dolayı da pek çok tefsiri yapılmıştır. Bu tefsirlerden biri de Hacı Bektaş Veli’ye atfedilen Fatiha Tefsiri’dir. Bu tefsirin daha önce yapılan araştırmalar sonucu üç nüshası tespit edilmiştir. Bunlar, British Museum Library Nüshası, Süleymaniye Kütüphanesi Serez Nüshası ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı nüshadır. Araştırmaya konu olan ve Hacı Bektaş Veli’ye atfedilen Fatiha Tefsiri ise Almanya’da Tübingen Eberhard Karls Üniversitesi Kütüphanesinde Ma.VII.11’de kayıtlı mecmua içindedir. Mecmuada, farklı konularda metin parçaları yer alır. Tefsir ise 54b-66b arasında yer almaktadır. Metin, çerçeve içinde verilmiş olup her bir sayfada 11 satır yer alır. Son sayfadaki temmet kaydına göre ise eserin müstensihi, el-Mısrî’nin talebelerinden İbrahim Sami’dir. Eserde 1800 yılında istinsahının tamamlandığı kaydı düşülmüştür. Öncelikle tespit edilen nüsha, çeviri yazıyla Latin harflerine aktarılmıştır. Devamında daha önce tespit edilen ve çalışılan nüshalarla karşılaştırması yapılmıştır. Çalışmanın sonunda ise nüshada geçen söz varlığı, gramatikal dizin şeklinde verilmiştir. Yapılan bu çalışmayla tam bir nüshanın ortaya çıkarılabilmesi için nüshalar arasındaki farklılıkların ve eksikliklerin ortaya konması amaçlanmıştır. Sonuç olarak Eski Anadolu Türkçesine özgü bazı dil özelliklerinin ve arkaik unsurların bulunması, diğer nüshalarda olmayan bölümlerin varlığı nüshanın önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dili
• Hacı Bektaş Veli
• Tefsir
• Fatiha Tefsiri
• Tübingen Eberhard Karls Üniversitesi Kütüphanesi Nüshası

Destekleyen Kurum

Yoktur

Etik Beyan

Yoktur

Teşekkür

Yoktur

Kaynakça

1. Altınok, Baki Yaşa. Fatiha Suresi Tefsiri Hacı Bektaş Veli Külliyatı. Ankara: Gazi Universitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi, 2010.
2. Aydar, Hidayet. “Anadolu Coğrafyasında Türkçe Yazılmış İlk Fatiha Suresi Tefsiri”. Osmanlıda İlm-i Tefsir. ed. Mehmet Taha Boyalık, Harun Abacı. 111-180. İstanbul: İsar Yayınları, 1. Basım, 2019.
3. Babinger, Franz - Köprülü, Fuad. Anadolu’da İslamiyet. çev. Ragıp Hulusi, İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2000.
4. Baharlu, İlgar. “Safavi Dönemi Kızılbaş Türkmen Toplumunda Kadın (Bir Kızılbaş Kadın Örneği Taçlı Begüm)”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 61/1 (2021), 339-355. https://doi.org/10.26650/TUDED2021-918536
5. Coşan, Esat. “Hacı Bektaş ve Makâlât'ının Arapça Aslı Hakkında”. İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 45/45 (2011), 1-38.
6. Coşkuner, Murat. “Sözlü Gelenekten Yazılıya: Bektaşi Mitlerinin Kutsaldan Sekülere Uzanan Yolu”. Selçuk Türkiyat 65 (2025), 55-68. https://doi.org/10.21563/sutad.1627511
7. Çetinkaya, Bayram Ali. “Bir Anadolu Ereni Hacı Bektaş-ı Veli: Hayatı, Eserleri ve İnsan Anlayışı”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3 (1999), 345-356.
8. Datlı, Derya. “Hacı Bektaş-ı Veli'nin Besmele Tefsiri’ndeki Arkaik Kelimeler”. 2. Uluslararası Hacı Bektaş-ı Veli Hoşgörü ve Barış Sempozyumu 08-10 Ekim 2015, Sempozyum Bildirileri Kitabı. ed. Filiz Kılıç-Tuncay Bülbül. 497-505. Nevşehir: Nevşehir Hacı Bektaş-ı Veli Üniversitesi, 2016.

9. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 7. Basım, 2009.
10. Etik Acar, Gözde. Hacı Bektaş-ı Veli’ye Göre İnsan Kavramı. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
11. Fığlalı, Ethem Ruhî. “Hünkâr Hacı Bektaş Veli”. Erdem 8/23 (1996), 317-336.
12. Güzel, Abdurrahman. Hacı Bektaş Veli ve Makâlât. Ankara: Akçağ Yayınları, 2002.
13. Işık, Emine. “Fâtiha Sûresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/254-255. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
14. Işık, Metin-Erdem, Ayhan. “Bektaşi Kültürünün Mizahsal Kodları: Bektaşi Değerlerinin Fıkralara Yansıma Biçimleri Üzerine Bir Araştırma”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 38 (2016), 263-280. https://doi.org/10.21563/sutad.187032
15. Kardaş, Sedat. Ali Nihanî’nin Manzum Hacı Bektaş-ı Veli Velayetnamesi (İnceleme-Metin- Sadeleştirme-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
16. Karagöz, Senem. “Alevi-Bektaşi Kültüründe Kadının Yeri: Bulgaristan’da Tekkesi ve Türbesi Olan Kadın Bir Derviş Olarak Kızana ve Kızana Tekkesi Örneği”. Gazi Akademi Bakış 35/18 (2024), 353-369. https://doi.org/10.19060/gav.1601740
17. Ocak, Ahmet Yaşar. “Hacı Bektâş-ı Velî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/455- 458. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
18. Özcan, Hüseyin. “Hacı Bektaş Veli’nin Fatiha Tefsiri”. Millî Folklor 20/80 (2008a), 39-52.
19. Özcan, Hüseyin. Fatiha Tefsiri Hacı Bektaş Veli. İstanbul: Horasan Yayınları, 1. Basım, 2008b.
20. Özdemir, Cafer. “Anadolu Türk Kültürünün Tasavvufu Açıklama İşlevi: Cabbar Kulu Kitabı Örneği”. Folklor/Edebiyat 24/94 (2018), 55-72. https://doi.org/10.22559/folklor.249
21. Özlü, Zeynel. “Osmanlı Döneminde Hacı Bektaş Veli Sülalesi: Çelebiler”. BELLETEN 79/285 (2015), 501-530. https://doi.org/10.37879/belleten.2015.501
22. Öztürk, Mürsel. “Hacı Bektaş-ı Veli”. Belleten 50/198 (1986), 885-894.
23. Salman, Meral. “Tohum ve Toprak Metaforu Üzerinden Bir Olağanüstü Doğum Ritüeli: Buğday Oğulla, Mercimek Kızlar”. Folklor/Edebiyat 19/74 (2013), 47-59.
24. Sargın, Meltem. “Hacı Bektaş Beli’nin Özdeyişlerinin Söylemsel Özellikleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 114 (2025), 505-514. https://doi.org/10.60163/ tkhcbva.1628183
25. Şahbaz, Davut. “Derviş ve İskân: Konya’da Şeyh Yatağan Ahmed Mürsel Örneği”. Gazi Akademik Bakış Dergisi (GABD) 19/37 (2025), 165-187. https://doi.org/10.19060/gav.1838061
26. Şahin, Halil İbrahim. “Yesevî Hikmetlerinin Metin ve Bağlam Özellikleri Açısından Alevî- Bektaşî Nefeslerine Etkisi Üzerine”. Millî Folklor 28/112 (2016), 30-41.
27. Şimşek, Yaşar. “Hacı Bektaş Veli’nin Fatiha Tefsirinin Bilinmeyen Bir Nüshası”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi 77 (2016), 235-256. https://doi.org/10.12973/ hbvd.77.188
28. Turan, Ahmet. “Hacı Bektaş-ı Veli ve Tunceli”. Millî Folklor 11 (1991), 36-48.
29. Türkmen, İlker. “XIII. Yüzyılda Yesevîlik, Ahilik ve Babailik Üçgeninde Kırşehir”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 64 (2025), 1-24. https://doi.org/10.21563/ sutad.1420218
30. Yalap, Hakan. “Edebiyattan Sosyolojiye: Besmele ve Fatiha Tefsirleri Üzerinden Bir Şerh Denemesi”, Anadolu’da Bir Kurucu Akıl; Hacı Bektaş-ı Velî. ed. Bülent Kara. 100-146. Kayseri: İncir Yayınları, 1. Basım, 2017.
31. Yılmaz, Muzaffer. “Çift Başlı Baltanın Sembolik Anlamı ve Teber ile Olan İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme”. Millî Folklor 36/18 (2024), 133-144. https://doi.org/10.58242/ millifolklor.1059472