ORTODOKS RUS BAKIŞIYLA OSMANLI TOPRAKLARINDAKİ KUTSAL MEKANLAR: İOANN DOBROTVORSKİ'NİN 1912 İSTANBUL VE 1914 FİLİSTİN GÜNLÜKLERİ

Öz

Çalışmada Nijniy Novgorod vilayetinin Sergaç kazasından Ortodoks din adamı İoann Dobrotvorski tarafından İstanbul ve Filistin'e dair kaleme alınmış seyahat notları incelenmektedir. Dobrotvorski'nin XX. yüzyılın başlarında Osmanlı İmparatorluğu'nın sınırları içerisinde yer alan kutsal mekanlara gerçekleştirdiği hac ziyaretleri esnasında yazdığı mevzubahis günlükler, başkent İstanbul'a ve Hz. İbrahim'in Kutsal Ağacı olarak da adlandırılan Mamre Meşesi’nin bulunduğu Filistin'e dair gözlemleri ihtiva eder. Nijniy Novgorod Kilise ve Toplum Bülteni'nde yayımlanan günlüklerinde, manevi bakımdan kendileri için önem arz eden bu yerlerin başka bir devletin hakimiyetindeki topraklarda konumlanması realitesine istinaden yazarın sergilediği eleştirel tutumun yanı sıra, “farklı” ve “yabancı” gibi örtük kavramsal çerçevelerin izlenebilirliği de dikkat çekicidir. Mamafih, Hristiyanlık inancına göre kutsal olarak kabul edilen mekanların gayrimüslim unsurların denetiminde bulunması ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Ortodoks azınlıklara yönelik politikalarında gözlemlenen konjonktürel transformasyonla bağlantılı tarihi proseslerin Dobrotvorski ve çağdaşları üzerinde birtakım izler bıraktığı aşikardır. Bununla birlikte, yazar ve beraberindekilerin Osmanlı coğrafyasındaki yabancı dini-kültürel atmosferde kendi ulusal, mezhepsel ve kültürel kimliklerini korumaya yönelik müşterek gayretlerine odaklanılarak, Rus hacıların hemşehrilik temelli etkileşimlerinin, İstanbul ve Filistin’deki Rus Ortodoks kurumlarına bağlı konukevlerindeki müşterek ikametlerinin ve ortak ibadet pratiklerinin bahsi geçen beşeri kimlik inşasını şekillendirdiği üzerinde de durulmuştur. Öte yandan, İstanbul ve Kudüs patrikhanelerine ait kiliselerde farklı litürjik geleneklerle karşılaşan Rus hacıların, Doğu Slavlarına özgü dini-kültürel alışkanlıklarını ısrarla sürdürebilmeleri de kayda değer bir ayrıntı olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ortodoks Hacılığı
• İstanbul
• Filistin
• Mamre Meşesi
• Osmanlı İmparatorluğu

HOLY SITES IN OTTOMAN LANDS FROM AN ORTHODOX RUSSIAN PERSPECTIVE: IOANN DOBROTVORSKY’S 1912 ISTANBUL AND 1914 PALESTINE DIARIES

Öz

The article analyzes the travel notes written by the Orthodox clergyman Ioann Dobrotvorskii from the Sergach district of the Nizhny Novgorod province concerning Istanbul and Palestine. These diaries, composed during Dobrotvorskii’s pilgrimage to the sacred sites located within the borders of the Ottoman Empire in the early twentieth century, contain his observations of the imperial capital, Istanbul, and of Palestine, where the Oak of Mamre—also known as the Holy Tree of Abraham—is situated. In his diaries, published in the Nizhny Novgorod Church and Public Bulletin, the author not only adopts a critical stance toward the reality that these spiritually significant places were located on the territory of another state, but also employs implicit conceptual frameworks such as “the different” and “the foreign,” which are clearly discernible throughout the text. Furthermore, it is evident that the presence of Christian holy sites under the control of non-Muslim (more precisely, non-Orthodox) groups, as well as the historical processes linked to the evolving policies of the Ottoman Empire toward its Orthodox minority, left certain impressions on Dobrotvorskii and his contemporaries. At the same time, by focusing on the collective efforts of the author and his fellow pilgrims to preserve their national, confessional, and cultural identities within the foreign religious-cultural environment of the Ottoman lands, the study emphasizes how interactions based on local compatriot networks, shared residence in guesthouses affiliated with Russian Orthodox institutions in Istanbul and Palestine, and common worship practices contributed to the construction of this human (communal) identity. Moreover, the insistence of Russian pilgrims on maintaining the religious and cultural traditions characteristic of the Eastern Slavs—despite encountering different liturgical practices in the churches belonging to the Patriarchates of Istanbul and Jerusalem—emerges as a noteworthy dimension of this identity-preservation process.

Anahtar Kelimeler

• Orthodox pilgrimage
• Istanbul
• Palestine
• Oak of Mamre
• Ottoman Empire

Kaynakça

1. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, № 11, 1913
2. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, , № 12, 1913
3. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, № 19, 1913
4. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, , № 33, 1913
5. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, , № 35, 1913
6. Dobrotvorski, İoann. “Konstantinopol”, Nijegorodskiy Tserkovno-Obşestvennıy Vestnik, , № 38, 1913
7. Dobrotvorski, İoann. K Dubu Mambvriskomu. İz Spisok Sergaçskogo Palomnika-Turista, Nijniy Novgorod, 1915.
8. Eyice, Semavi. “Ayasofya”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 21 Ağustos 2025.

9. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayasofya#1
10. GKU TsANO (Gosudarstvennoe kazyonnoye uçerejdeniye Tsentralnıy arhiv Nijegorodskoy oblasti). Fond 570, Opis 559, Yedinitsa hraneniya 142, 146, 1916.
11. Gusev, Nikolay. “Puteşestviye v Svyatuyu Zemlyu”, Vyatskiye Yeparhialniye Vedomosti, № 7, 1900 Karakulak, Mesut. “Istanbul in 19th Century Russian Travelogues: Religious Sites and Sufı Narratives”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 113 (Mart 2025), s. 441-454.
12. Kavelin, Leonid. Starıy İerusalim i Yego Okresnosti. İz Zapisok İnoka-Palomnika, Moskva, 1873.
13. Kitab-ı Mukaddes. Erişim 3 Temmuz 2025. Yaratılış. 18: 1-15. https://www.bible.com/tr/ bible/2028/
14. Lisovoy, Nikolay. Rossiya v Svyatoy Zemle. Dokumentı i Materialı v Tryoh Tomah, Tom 2, Moskva, 2017.
15. Sever, Zafer, Karakulak, Mesut. “Türkistan’dan İstanbul’a: Kazanlı İsmail Seyahatnamesi”. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 7/13 (2025), 39-50.
16. Skalon, Dmitriy. Puteşestviye po Vostoku i Svyatoy Zemle v Svite Velikogo Knyazya Nikolaya Nikolayeviça v 1872 godu, Sankt Peterburg, 1881.
17. Sterlikova, Sofianina. “Arhimandrit Antonin (Kapustin) Kak Sozdatel Russkoy Palestinı”, Vestnik Kostromskogo gosudartsvennogo universiteta 28/4 (2022), s. 34-39.
18. Trapitsın, Aleksandr. “İz Vpeçatleniy Palomnika vo Svyatuyu Zemlyu”, Vyatskiye Yeparhialnıye Vedomosti, № 5, 1878.
19. Uhtomskiy, Aleksey. “О hronotope”, A. Uhtomskiy. Dominanta. Stati raznıh let. 1887- 1939, Sankt Peterburg, 2002.
20. Yeliseyev, Aleksandr. Oçerki i Kartinı iz Puteşestviy po Tryom Çastyam Starogo Sveta, Tom 1, Sankt Peterburg, 1915.