DÎVÂNU LUGÂTİ’T-TÜRK’ÜN KÜLTÜREL AKTARIMINDA EDAT, BAĞLAÇ VE ENKLİTİKLERİN KULLANIMI

Öz

Bu çalışma, Türk dilbilim tarihinin kurucu metni kabul edilen Kâşgarlı Mahmut’un abidevî eseri Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü, morfo-sentaktik bir yaklaşımla enklitikler (ekleşmiş yardımcı unsurlar) ve yardımcı sözcük grupları bağlamında incelemektedir. Eserin 11. yüzyıl Türk boy ve kabile dillerine dair sunduğu fonetik, morfolojik ve leksik veriler, çalışmanın kuramsal zeminini oluşturmaktadır. Kâşgarlı’nın uzun yıllara dayanan saha araştırmaları ve sistematik gözlemleri neticesinde vücut bulan bu ansiklopedik sözlük; genel Türk boylarının sosyo-kültürel yapısı, folklorik derinliği, etnografik zenginliği ve coğrafi dağılımına dair paha biçilmez bir veri bankası mahiyetindedir. Kâşgarlı Mahmut, eserinde sözcük türleri sistemini Klasik Arap dilbilimi gelenekleriyle uyumlu bir şekilde; isimler (esmâ), fiiller (ef’âl) ve yardımcı sözcükler (hurûf) olmak üzere üçlü bir tasnife tabi tutmuştur. Ancak onun asıl dehası, Buhara’dan Doğu Türkistan’a uzanan geniş bir coğrafyadaki diyalektolojik farklılıkları titizlikle saptamasında ve her bir sözcüğün etnik aidiyetini (boy/kabile) belirtmesindeki bilimsel hassasiyetinde yatmaktadır. Bu yönüyle Kâşgarlı, modern anlamda karşılaştırmalı dilbilimin (comparative linguistics) temellerini, Avrupa merkezli dilbilim ekollerinden yaklaşık sekiz asır önce atmış bir evrensel bilgin ve ansiklopedik müellif olarak ön plana çıkmaktadır. Onun bu devasa mesaisi, salt bir sözlük yazımının ötesine geçerek Türk dünyasının o dönemdeki entelektüel haritasını çıkaran disiplinlerarası bir kültür ansiklopedisi niteliği taşır. Çalışma, eserdeki yardımcı sözcükler kategorisine odaklanarak üç ana başlık altında kurgulanmıştır. İlk bölümde, anlamsal ilişkileri kuran edatlar; ikinci bölümde, söz dizimsel işlevlerinin yanı sıra vurgu ve tonaliteyi belirleyen enklitikler; son bölümde ise metin içi tutarlılığı sağlayan bağlaçlar ele alınmıştır. Söz konusu yardımcı unsurlar, sadece dilbilgisel yapılar olarak değil, aynı zamanda Kâşgarlı’nın kültürel aktarımda kullandığı stratejik araçlar olarak tahlil edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dîvânu Lûgati’t Türk
• sözcük türleri
• enklitikler
• yardımcı sözler
• edat
• bağlaç

Etik Beyan

Etik kurallara riayet edilmiştir.

THE USE OF POSTPOSITIONS, CONJUNCTIONS, AND ENCLITICS IN THE CULTURAL TRANSMISSION OF DĪWĀN LUGHĀT AL-TURK

Öz

This study examines the monumental work of Mahmud al-Kashgari, Dīwān Lughāt al- Turk; accepted as the founding text of Turkish linguistic history within the context of enclitics (cliticized auxiliary elements) and auxiliary word groups through a morpho-syntactic approach. The phonetic, morphological, and lexical data provided by the work regarding the 11thcentury Turkic tribes and their dialects constitute the theoretical framework of this research. This encyclopedic dictionary, which emerged as a result of Kashgari’s extensive field research and systematic observations over many years, serves as an invaluable database for the sociocultural structure, folkloric depth, ethnographic richness, and geographical distribution of the common Turkic peoples. In accordance with Classical Arabic linguistic traditions, Mahmud al-Kashgari classified the system of parts of speech into three primary categories: nouns (asmā), verbs (af’āl), and particles (hurūf). However, his true genius lies in his scientific precision in meticulously identifying dialectological variations across a vast geography stretching from Bukhara to East Turkestan and in specifying the ethnic affiliation (tribe/clan) of each word. In this respect, Kashgari stands out as a universal scholar and encyclopedic author who laid the foundations of comparative linguistics approximately eight centuries before the emergence of Eurocentric linguistic schools. His monumental efforts transcend mere lexicography, serving as an interdisciplinary cultural encyclopedia that maps the intellectual landscape of the Turkic world of that period. Organized into three main sections, this study focuses on the category of auxiliary words. In the first section, adpositions (postpositions/prepositions) that establish semantic relationships are analyzed; in the second section, enclitics, which determine emphasis and tonality alongside their syntactic functions; and in the final section, conjunctions, which ensure intra-textual coherence, are examined based on their presentation and functions within the text. These auxiliary elements are analyzed not merely as grammatical structures but as strategic tools utilized by Kashgari for cultural transmission.

Anahtar Kelimeler

• Divanu Lûgati’t Turk
• parts of speech
• enclitics
• auxiliary words
• postposition
• conjunction

Kaynakça

1. Abdurahmonov, G‘ani & Shukurov, Shavkat. XI Asr Qadimgi Turkiy Tilining Grammatik Ocherki - Devonu Lugatit Turk. Indeks. Toshkent: Fan, 1967.
2. Abdurahmonov, G‘ani & Shukurov, Shavkat. O‘zbek Tilining Tarixiy Grammatikasi. Toshkent: O‘qituvchi, 1973.
3. Abdurahmonov, G‘ani; Shukurov, Shavkat & Mahmudov, Qosim. O‘zbek Tilining Tarixiy Grammatikasi. Toshkent: O‘zbekiston Faylasuflari Milliy Jamiyati Nashriyoti, 2008.
4. Asker, Ramiz & Asker, Leyla. “Kâşgarlı Mahmut ve 11. Yüzyıl Musikisi Üzerine”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 8 (1), 2008, 31-34.
5. Ashirboyev, Samixon & Azimov, Inomjon. O‘zbek Tilining Tarixiy Grammatikasi. Toshkent, 2001.
6. Atalay, Besim. Kâşgarlı Mahmud Divanü Lûgat-İt-Türk (Çeviri) (Cilt I, II, III, IV). Ankara: TDK Yayınları, 2006.
7. Aydemir, Adem. “Divanü Lügat-it-Türk’te Ağlamak ve Gülmek”. International Journal of Language Academy, 2 (1), 2014, 247-259.
8. Aydemir, Adem. “Divanü Lugatit-Türk’e Göre İnsanlar Arasındaki İlişkilerde Nezaket”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 3 (3), 2014, 14-36.

9. Barutçu, F. Sema. “Türkçede Enklitik Edatlar Üzerine: ÇI / ÇU”. Kök Araştırmalar Dergisi, 3 (2), 2001, 75-86.
10. Bozkaplan, Şerif Ali. “Divānu Lügati’t-Türk’te +lA-”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (26), 2009, 21-34.
11. Brockelmann, Carl. Mittelttürkischer Wortschatz nach Maḥmūd al-Kāšġarīs Dīvān Luġāt at-Turk. Budapest: Kőrösi Csoma-Gesellschaft, 1928.
12. Dankoff, Robert & Kelly, James. Maómud al-Kāš arī Compendium Of The Turkic Dialects (Dīwān Luγāt atTurk) (Part I, II, III). Cambridge: Harvard Üniversitesi Basımevi, 1982-1985.
13. Durukoğlu, Gökçen. Dîvânu Lugâti’t-Türk’e Göre 11. Yüzyıl Türk Dili Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2022.
14. Eltazarov, Jo‘liboy. So‘z Turkumlari Paradigmasidagi O‘zaro Munosabat Va O‘tish Holatlari. (Filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi avtoreferati). Toshkent, 2007.
15. Ercilasun, Ahmet Bican. Başlangıcından Günümüze Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları, 2004.
16. Ercilasun, Ahmet Bican & Akkoyunlu, Ziyat. Kâşgarlı Mahmut Dîvânu Lugâti’t-Türk Giriş-Metin-Çeviri-Notlar-Dizin. Ankara: TDK Yayınları, 2014.
17. Ercilasun, Ahmet Bican. “La Enklitiği ve Türkçede Bir ‘Pekiştirme Enklitiği’ Teorisi”. Dil Araştırmaları Dergisi, (2), 2008, 35-56.
18. Fozilov, Ergash. O‘zbek Tilining Tarixiy Morfologiyasi. Toshkent, 1965.
19. Fozilov, Ergash (Ed.). XIII – XIV Asrlar Turkiy Adabiy Yodgorliklar Tili (Morfologiya). Toshkent: Fan, 1986.
20. Hacıeminoğlu, Necmettin. Türk Dilinde Edatlar. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1971.
21. Hamdamov, Jumanazar. O‘zbek Tili Tarixi. Tarixiy Morfologiya (III Qism). Samarqand: SamDU nashri, 2004.
22. İpek, Birol. “Divânü Lugâtit-Türk’te Geçen Enklitk Edatları”. International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 4 (3), 2009.
23. İpek, Birol. “Divânü Lûgâti’t-Türk’te Başta Kullanılan Kuvvetlendirme Edatları”. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20 (1), 2010.
24. Koshg’ariy, Mahmud. Devonu Lugatit Turk (I-II-III jildlar). Tarjimon va nashrga tayyorlovchi: Solih Mutallibov. Toshkent: O‘zFA nashriyoti, 1960-1963.
25. Kononov, Andrey Nikolayevich (Ed.). O‘zbek Tilining Grammatikasi (OZTG) I Jild:Morfologiya. Toshkent: Fan, 1975.
26. Korkmaz, Zeynep. Gramer Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1992.
27. Madvaliyev, Abduvahob (Ed.). O‘zbek Tilining Izohli Lug‘ati (OZTIL), I-V Jildlar. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi Davlat Ilmiy Nashriyoti, 2006-2008.
28. Mutallibov, Solih. Morfologiya Va Leksika Tarixidan Qisqa Ocherk (XI Asr Yozma Yodgorliklari Asosida). Toshkent: Fan / O‘zFA nashriyoti, 1959.
29. Mutallibov, Solih. “XI Asrning Buyuk Filologlari Va Ularning Nadir Asarlari / Mahmud Koshg’ariy”. Devonu Lugotit Turk (I Jild) içinde. Toshkent: O‘zFA nashri, 1960.
30. Mutallibov, Salih (Tarj.). Turkiy So‘zlar Devoni (Devonu Lugotit-Turk), DLT-I Jild. Toshkent: Fan, 1960.
31. Mutallibov, Salih (Tarj.). Turkiy So‘zlar Devoni (Devonu Lugotit-Turk), DLT-II Jild. Toshkent: Fan, 1961.
32. Mutallibov, Salih (Tarj.). Turkiy So‘zlar Devoni (Devonu Lugotit-Turk), DLT-III Jild. Toshkent: Fan, 1963.
33. Mutallibov, Salih. Devonu Lugotit-Turk: Indeks-Lugat. Toshkent: Fan, 1967. Nalbant, Mehmet Vefa. Dîvânü Lügâti’t-Türk Grameri-I İsim. İstanbul: Bilgeoğuz Yayınları, 2008.
34. Ne’matov, Hamid G‘ulomovich. “XI-XII Asr Yozma Yodgorliklarida Ko‘makchilar (Qutadgu Bilig, Devonu Lugatit Turk, Hibatul Haqoyiq materiallari asosida)”. O‘zbek Tili Grammatik Qurilishi, Leksikologiyasi Va Dialektologiyasi Masalalari (V Son). Samarqand: SamDU nashri, 1972.
35. Ragimov, Arif Ragim oğlu. Mahmud Kaşgari’nin “Dîvânü Lugāt-it-Türk”ü ve Azerbaycan Dilinin Söz Varlığı. (Filoloji Bilimleri Adayı/Doktora Tezi Özeti). Bakü, 1985.
36. Sakaoğlu, Saim. “Divânü Lügat-it-Türk’ün Halk Edebiyatı Açısından Taşıdığı Değer”. Türk Kültürü, (318), 1989, 591-600.
37. Sakaoğlu, Saim. “Divânü Lügati’t-Türk ve Türk Halk Şiiri”. Selçuk Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi, (6), 1991, 1-12.
38. Sarıyev, Berdi. Türkmen Türkçesi ve Kültürü Üzerine Makaleler: Dil-Folklor-Edebiyat. Yayına Hazırlayanlar: Emrah Yılmaz & T. Yılmaz. Ankara: Akçağ Yayınları, 2018.
39. Serebrennikov, Boris Aleksandroviç. “Adlardan Fiil Yapan Eklerin Tarihine Dair”. Sovetskaya Tyurkologiya, №5, 1972, 282.
40. Sertkaya, Osman Fikri. “Türk Şiirinde Dörtlük Tarzının Doğuşu ve Gelişmesi”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 40 (1996), 1999, 73-95.
41. Taş, İbrahim. “Divânü Lügati’t-Türk’ün Çevirilerinden Hareketle Fonolojik Bazı Belirlemeler”. Yeni Türkiye Dergisi (Kâşgarlı Mahmud Özel Sayısı), (65), 2015, 212-220.
42. Tekin, Talat. XI. Yüzyıl Türk Şiiri: Divanu Lugati’t-Türk’teki Manzum Parçalar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 1989.
43. Türktaş, Metin. “Dîvânü Lûgatit-Türk’te Yer Alan ve XI. Yüzyılda Türkler Arasında Oynanan Oyunlar”. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, (5), 1999, 1-5.