A FOUCAULDIAN CRITIQUE OF THE ALEVI MUSIC REVIVAL

Öz

In recent years, there has been a series of affirmative discourses on the revival of Alevi music in academic circles. As expounded, particularly in ethnomusicological works, revival refers to the discovery and renewal of a music tradition, in a way restoring its long-denied livelihoods and performative practices. However, despite all the positive meanings attributed to the narrative of the Alevi Music Revival, its theoretical baggage, primarily based on the common presupposition that Alevi music is an age-old cultural-religious genre, requires critical examination. Thus, paying attention to the longue durée of the politics of Alevism in Turkey, I aim to go herein beyond this narrative and write a brief history of how Alevi music was constructed. The data, analyzed through an ethnomusicological perspective and contextualized by the lens of Foucauldian historiography, were derived from the relevant literature and from my ethnographically informed PhD research in Turkey between 2017 and 2020. The results show that, contrary to this narrative, Alevi music is neither an age-old cultural-religious genre devised by the ancestors of today’s Alevis and handed down from centuries ago to the present, nor has it been pushed to the brink of extinction due to the domineering policies of the Turkish nation-state, nor has it been revived from its ashes led by a group of bağlama virtuosos since the 1990s. Instead, as a musical identity, it is the very product of a construction process that is both the manifestation and the antithesis of a historico-political problematization on the issue of how a national-secular music could be made. The study concludes that this construction process began to materialize through the axes of knowledge, power, and ethics in the early 1980s, that is, just before the rise of cultural Alevism discourses.

Anahtar Kelimeler

• Ethnomusicology
• Alevi Music Revival
• Foucault
• Historiography
• Identity

ALEVİ MÜZİK UYANIŞI’NA DAİR FOUCAULDİYEN BİR KRİTİK

Öz

Son yıllarda, akademik çevrelerde Alevi müziği uyanışıyla ilgili bir dizi olumlu söylemin dolaşıma girdiği görülmektedir. Bilhassa etnomüzikolojik yayınlarda açıklandığı üzere uyanış, bir müzik geleneğinin keşfedilmesi ve tekrar canlandırılması, yani uzun süredir unutulan icra biçimlerinin ve pratiklerinin ikame edilmesi anlamına gelir. Ne var ki kendisine atfedilen tüm bu olumlu içerimlere rağmen, Alevi müziğinin kadim bir kültürel-dinsel kalıt olduğu ön kabulüne dayanan teorik yükü, Alevi Müzik Uyanışı anlatısına yönelik eleştirel bir sorgulamayı gerektirmektedir. Nitekim bu makalede, Türkiye’deki Alevilik siyasetinin uzun vadeli geçmişine dikkat çekerek söz konusu anlatının bir adım ötesine geçmeyi ve Alevi müziğinin nasıl inşa edildiğine dair kısa bir tarih yazmayı amaçlıyorum. Etnomüzikolojik bir perspektif doğrultusunda analiz ettiğim ve Foucaultdiyen tarihyazımı anlayışının araçlarıyla bağlamsallaştırdığım veriler, konuyla ilgili literatürden ve aynı zamanda 2017-2020 yılları arasında, Türkiye’nin çeşitli illerinde yürüttüğüm kapsamlı bir etnografik saha çalışmasından elde edilmiştir. Bulgular, bu anlatının aksine, Alevi müziğinin ne bugünkü Alevilerin ataları tarafından icat edilen ve asırlar öncesinden günümüze taşınan kadim bir kültürel-dinsel kalıt olduğunu, ne Türk ulus-devletinin baskıcı politikaları nedeniyle yok olmanın eşiğine geldiğini, ne de 1990’lı yıllardan itibaren bir grup bağlama virtüözünün öncülüğünde kendi küllerinden tekrar canlandırıldığını göstermektedir. Bilakis tüm bu varsayımların aksine, Alevi müziği, millî ve seküler bir müziğin nasıl yaratılabileceği meselesine odaklanan çok boyutlu bir inşa sürecinin ürünü, yani diğer bir deyişle, tarihsel-siyasal bir sorunlaştırmanın hem tezahürü hem de antitezidir. Nihayet makale, ilk nüveleri 1930’lu yıllardan atılmış olan bu çok boyutlu inşa sürecinin, henüz 1980’li yılların başında, kültürel Alevi söylemlerinin yükselişe geçmesinin hemen akabinde, bilgi, iktidar ve de etik eksenleri üzerinden somutluk kazandığı sonucuna varmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Etnomüzikoloji
• Alevi Müzik Uyanışı
• Foucault
• Tarihyazımı
• Kimlik

Kaynakça

1. Akdeniz, Serap. 2011. Alevi Müzik Uyanışı Bağlamında İzmir Yamanlar Alevi Göçmenlerinin
2. Aksoy, Ozan Emrah. 2014. The Music and Multiple Identities of Kurdish Alevis from Turkey in Germany. Doctoral thesis, City University of New York, Department of Music.
3. Arsunar, Ferruh. 1941. Ferruh Arsunar'ın, Cumhuriyet Halk Fırkası Genel Sekreterliği'ne hitaben yazdığı 27.06.1941 tarihli dilekçe [Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, belge no. 490.1.0.0/1040.999.1/288].
4. Budiseli?, Ervin. 2014. "The Old Testament Concept of Revival within the New Testament." Kairos: Evangelical Journal of Theology, Vol. VIII. No. 1, 45-74.
5. Çalışkan, Faruk. 2018. "1980'lerden Günümüze Performans Pratiğinin Dönüşümü ve Etkileri: Bağlama Çalgısında El İle (Tezenesiz) Çalma Tekniği." Porte Akademik Müzik ve Dans Araştırmaları Dergisi, Vol. 17, 7-29.
6. Clarke, Gloria Lucille. 1998. Bir Dedenin Kimliğinde Müziğin Yeri Ne Kadardır? Seçkinlerin Müzik Eğitimi: Türkiye Alevilerinin Manevi Liderlerinin Yetişmesinde Müziğin Rolü. Doctoral thesis, Mimar Sinan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Müzikoloji Anabilim Dalı.
7. Clarke, Gloria Lucille. 1999. The World of the Alevis: Issues of Culture and Identity. Including a Comparison of the Anatolian Alevi Ocak with the North Indian Charmin. New York and Istanbul: AVC Publications.
8. Clarke, Gloria Lucille. 2001. "Alevi Kültürel Kimliğinde Müziğin Rolü." Toplumbilim Dergisi, Müzik ve Kültürel Kimlik Özel Sayısı, No. 12, 127-136.

9. Dinçer, Fahriye. 2004. Formulation of Semahs in Relation to the Question of Alevi Identity in Turkey. Doctoral thesis, Boğaziçi Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul.
10. During, Jean. 1995. "Notes sur la musique des Alevis-Bektachis et des groupes apparentés." Alexandre Popovic & Gilles Veinstein (eds.). Bektachiyya: Études sur l'ordre mystique des Bektachis et les groupes relevant de Hadji Bektach [Special Issue of Révue des Études Islamiques], 85-89, Istanbul: The Isis Press.
11. Duygulu, Melih. 1992. "Müzikolojik ve Toplumsal Açıdan Semahlar." Cem, No. 11, 45-46.
12. Duygulu, Melih. 1997. Alevi-Bektaşi Müziğinde Deyişler. İstanbul: Melih Duygulu.
13. Elçi, Armağan. 1998a. Alevi Bektaşi Törenleri (Cemleri) ve Semahlar. Doctoral thesis, Gazi Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı, Ankara.
14. Elçi, Armağan. 1998b. "Semahlar Dini İçeriklidir." I. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Uluslararası Sempozyumu, Ankara, Türkiye, 22 - 24 Ekim 1998, 113-121.
15. Elçi, Armağan. 1999. "Semah Geleneğinin Uygulanması." Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 12, 171-184.
16. Eroğlu, Musa. 2018. Interview by İsmail Güngör [In person]. 4 August, Mut, Mersin.
17. Erol, Ayhan. 2009. Müzik Üzerine Düşünmek. İstanbul: Bağlam Yayınları.
18. Foucault, Michel. 1971. "Monstrosities in Criticism." Trans. Robert J. Matthews. Diacritics 1/1, 57-60.
19. Foucault, Michel. 1972. The Archaeology of Knowledge. Trans. A. M. Sheridan Smith, New York: Pantheon Books.
20. Foucault, Michel. 1983. "The Subject and Power." In Michel Foucault: Beyond Structuralism and Hermeneutics. Ed. H. Dreyfus and P. Rabinow, 2nd ed., 208-226, Chicago, IL: University of Chicago.
21. Foucault, Michel. 1984a. "Preface to The History of Sexuality." Vol. II. In The Foucault Reader, Ed. P. Rabinow, 333-339, New York: Pantheon Books.
22. Foucault, Michel. 1984b. "Nietzsche, Genealogy, History." In The Foucault Reader. Ed. P. Rabinow, 76-100, New York: Pantheon Books.
23. Foucault, Michel. 1996. "Intellectuals and Power." In Foucault Live (Interviews, 1961-1984), Ed. Sylvère Lotringer, Trans. Lysa Hochroth and John Johnston, 74-82, New York: Semiotext(e).
24. Foucault, Michel. 1997. "The Ethics of the Concern of the Self as a Practice of Freedom." In Ethics, Subjectivity, and Truth: Essential Works of Foucault, 1954-1984. Volume I, Ed. Paul Rabinow. Trans. Robert Hurley et al., 281-301, New York: The New Press.
25. Foucault, Michel. 2000. "Truth and Power." In Power: Essential Works of Michel Foucault, Vol. 3, Ed. James D. Faubion, 111-133, New York: The New Press.
26. Foucault, Michel. 2005. The Hermeneutics of the Subject: Lectures at the Collège de France, 1981-82. Ed. Frédéric Gros; François Ewald; Alessandro Fontana; Arnold I. Davidson. Trans. Graham Burchell. New York: Palgrave Macmillan.
27. Gedik, Ali Cenk. 2017. "Class Struggle in Popular Musics of Turkey: Changing Sounds from the Left." In Made in Turkey: Studies in Popular Music, Ed. Ali C. Gedik, 89-106, New York: Routledge.
28. Gökalp, Ziya. 1968. Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Varlık Yayınevi.
29. Güngör, İsmail. 2024. Alevi Müziği: Bilgi, İktidar ve Etik Eksenleri Üzerinden İnşa Edilen Bir Müzikal Kimlik. Doctoral thesis, İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Müzikoloji ve Müzik Teorisi Doktora Programı.
30. Güngör, İsmail. 2025. Alevi Müziğinin İnşası. İstanbul: Pan Yayıncılık.
31. Kant, Immanuel. 2002. "What real progress has metaphysics made in Germany since the time of Leibniz and Wolff?" In Immanuel Kant: Theoretical Philosophy After 1781, Ed. Henry Allison and Peter Heath, Trans. Henry Allison, 337-424, New York: Cambridge University Press.
32. Kaplan, Ayten. 1998a. Balıkesir Tahtacı Köyleri Kongurca ve Türkali'de Halk Bilimi Açısından Müzik Yapısının Araştırılması. Doctoral thesis, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Halk Bilimi Bölümü, Ankara.
33. Kaplan, Ayten. 1998b. "Kongurca ve Türkali Köyünde Samah." Folklor/Edebiyat, Vol. 3, No. 16, 49-55.
34. Kaplan, Ayten. 1999. "Alevi Türkmen Tahtacılarda Müziğin İşlevi." Folklor/Edebiyat Vol. 5, No. 17, 145-149.
35. Keleş, Ali. 2016. Alevi Müzik Uyanışının Eğitim Bileşeni: Şahkulu Dergâhı ve Erdal Erzincan Müzik Merkezi. Doctoral thesis, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İzmir.
36. Livingston, Tamara Elena. 1999a. Choro and Music Revivalism in Rio De Janeiro, Brazil: 1973-1995. Doctoral thesis, School of Music University of Illinois at Urbana-Champaign.
37. Livingston, Tamara Elena. 1999b. "Music Revivals: Towards a General Theory." Ethnomusicology, 43, 66-85.
38. Livingston, Tamara. 2014. "An Expanded Theory for Revivals as Cosmopolitan Participatory Music Making." In The Oxford Handbook of Music Revival, Ed. Caroline Bithell and Juniper Hill, 60-72, Oxford University Press.
39. Markoff, Irene. 1986a. Musical Theory, Performance and the Contemporary Bağlama Specialist in Turkey. Doctoral thesis, University of Washington.
40. Markoff, Irene. 1986b. "The Role of Expressive Culture in the Demystification of a Secret Sect of Islam: The Case of the Alevis of Turkey." The World of Music, Vol. 28/3, 42-56.
41. Markoff, Irene. 1993. "Music, Saints and Ritual: Sama' and the Alevis of Turkey. In Manifestations of Sainthood in Islam." Ed. Grace Martin Smith; Carl W. Ernst, 95-110, Istanbul: The Isis Press.
42. Markoff, Irene. 1995. "Introduction to Sufi Music and Ritual in Turkey." Middle East Studies Association Bulletin 29, no. 2, 157-160.
43. Markoff, Irene. 2002a. "Snapshot: Arif Sağ-Alevi Bağlama Teacher and Performer Par Excellence." In The Garland Encyclopedia of World Music. Vol. 6: The Middle East, Ed. V. Danielson, S. Marcus, D. Reynolds, 817-821, New York & London: Routledge.
44. Markoff, Irene. 2002b. "Alevi Identity and Expressive Culture." In The Garland Encyclopedia of World Music. Vol. 6: The Middle East, Ed. V. Danielson, S. Marcus, & D. Reynolds, 793-800. New York & London: Routledge.
45. Merriam, Alan Parkhurst. 1960. "Ethnomusicology: A Discussion and Definition of the Field." Ethnomusicology 4(3), 107-114.
46. Merriam, Alan Parkhurst. 1964. The Anthropology of Music. Evanston, IL: Northwestern University Press.
47. Merriam, Alan Parkhurst. 1977. "Definitions of Comparative Musicology and Ethnomusicology: An Historical-Theoretical Perspective." Ethnomusicology 21/2, 189-204.
48. Mustan Dönmez, Banu. 2015. Alevi Müzik Uyanışı. Ankara: Gece Kitaplığı.
49. Nettl, Bruno. 2005. The Study of Ethnomusicology: Thirty-One Issues and Concepts (New ed.). Urbana: University of Illinois Press.
50. Özdemir, Ulaş. 2016. Kimlik, Ritüel, Müzik İcrası: İstanbul Cemevlerinde Zakirlik Hizmeti. İstanbul: Kolektif Kitap.
51. Özdemir, Ulaş. 2018a. "Between Debate and Sources: Defining Alevi Music." In Alevism Between Standardisation and Plurality: Negotiating Texts, Sources and Cultural Heritage, Ed. B. Weineck ve J. Zimmermann, 165-193, Berlin: Peter Lang.
52. Özdemir, Ulaş. 2018b. "Müzik İcrası ve Tahakküm İlişkisi Bağlamında Kısa Saplı Bağlamanın Serencamı." Müzik ve Politika-Uluslararası Etnomüzikoloji Sempozyumu Bildiri Kitabı, 363-382, Bursa: Etnomüzikoloji Derneği Yayınları.
53. Özdemir, Ulaş. 2019. "Notanın Otoritesi, Otoritenin Notası: Türkiye'de Nota-Merkezli Resmî Halk Müziğinin Yapısökümü." Rast Müzikoloji Dergisi, Özel Martin Stokes Sayısı, Vol. 7. No. 2, 2122-2148.
54. Öztürk, Okan Murat. 2005. "Anadolu Semâh Müziklerinin Başlıca Özellikleri Üzerine Gözlemler." I. Alevi-Bektaşi Müzik Kültürü Sempozyumu: Alevi Bektaşi Müziğinin Kaynakları, Özellikleri ve Günümüzdeki Durumu, 8-30, 14-15 Mayıs 2005, Ankara: Hacı Bektaş Veli Anadolu Kültür Vakfı Genel Merkezi.
55. Pinkert, Melanie Terner. 2016. A Voice of Their Own: Music and Social Cohesion in Turkish Alevi Life. Doctoral thesis, University of Maryland School of Music, Maryland.
56. Poyraz, Bedriye. 2007. Direnişle Piyasa Arasında: Alevilik ve Alevi Müziği. Ankara: Ütopya Yayınevi.
57. Rauf Yekta. 1898. "Osmanlı Mûsikîsi Hakkında Birkaç Söz." İkdam, No. 1339, İstanbul.
58. Rice, Timothy. 1987. "Toward the Remodeling of Ethnomusicology." Ethnomusicology 31(3), 469-488.
59. Sağ, Arif. 2019. Interview by İsmail Güngör [In person]. 31 January, Bostancı, Istanbul.
60. Salcı, Vahit Lütfi. 1933a. "Polifonik Musikilerimiz Halk Armoni ve Kontrapuanları I." Milli Mecmua, No. 140-141, 298-299.
61. Salcı, Vahit Lütfi. 1940. Gizli Türk Halk Musikisi ve Türk Musikisinde Armoni Meseleleri. İstanbul: Numune Matbaası.
62. Saygun, Ahmed Adnan. 1939. "Alacahöyük Derlemeleri Münasebetiyle." Oluş, Vol. 2, No. 32, 503-505.
63. Şimşek, Erdem. 2016. "Alevi Kültürel Kimliğinin Yeniden İnşası Sürecinde Bir Temsil Aracı Olarak Bağlama." 1. Uluslararası Nida Tüfekçi Bağlama Sempozyumu. İstanbul: İstanbul Teknik Üniversitesi Türk Musikisi Devlet Konservatuarı Yayınları, 95-107.
64. Şimşek, Erdem. 2022. Otantisite İnşası Çerçevesinde Türkiye'de Bağlama İcrasının Değişim Süreci: Gelenek, İcat, İhtilaf, İhya. Doctoral thesis, İstanbul Teknik Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Müzikoloji ve Müzik Teorisi Doktora Programı.
65. Slobin, Mark. 1983. "Rethinking 'Revival' of American Ethnic Music." New York Folklore 9, 37-44.
66. Slobin, Mark. 1984. "The Neo-Klezmer Movement and Euro-American Musical Revivalism." Journal of American Folklore 97, 98-104.
67. Slobin, Mark. 1993. Subcultural Sounds: Micromusics of the West. Hanover, New Hampshire: University Press of New England (Wesleyan University Press).
68. Slobin, Mark. 2014. "Re-flections." In The Oxford Handbook of Music Revival, edited by Caroline Bithell and Juniper Hill, 666-671. Oxford University Press.
69. Stokes, Martin. 1996. "Ritual, Identity and the State: An Alevi (Shi'a) Cem Ceremony." In Kirsten Schultz, Martin Stokes, and Colm Campbell, eds., Nationalism, Minorities and Diasporas: Identities and Rights in the Middle East. New York: I. B. Tauris Publishers, 188-202.
70. Url-1: . Erişim Tarihi: 20.08.2021.
71. Yaltırık, Hüseyin. 2002. Trakya Bölgesinin Tasavvufî Halk Müziği: (Notalarıyla) Nefesler-Semahlar. Ankara: Kültür Bakanlığı.
72. Yazıksız, Necip Asım. 1897. "Türk Mûsikîsi." Ma'lûmat. No. 103, 1065-1065.
73. Yönetken, Halil Bedii. 1966. Derleme Notları I. İstanbul: Orkestra Yayınları.
74. Yürür, Ahmet Engin. 1989. Mi'raçlama in the Liturgy of the Alevi of Turkey: A Structural and Gnostic Analysis. Doctoral thesis, University of Maryland Baltimore County.