HÂCI MÎRZÂ SAFÂ, DİPLOMASİ VE ON DOKUZUNCU YÜZYIL İSTANBULU’NDA ŞİÎLİĞİN TEMSİLİ

Öz

Bu çalışma, XIX. yüzyıl İstanbul’unda On İki İmam Şiîliği’nin kamusal alandaki görünürlüğünün nasıl yeniden inşa edildiğini, İranlı Nimetullâhî dervişi Hâcı Mîrzâ Safâ örneği üzerinden incelemektedir. Osmanlı başkenti uzun süre Sünnî karakterini korurken, Şiîlik burada ne tamamen yasaklanmış ne de kurumsal olarak tanınmış konumdaydı. Daha ziyade hukukî belirsizlik, toplumsal kuşku ve pragmatik hoşgörü arasında şekillenen sınırlı bir varlık alanına sahip olmuştur. Çalışma, özellikle Tanzimat döneminde bu dengenin nasıl dönüşmeye başladığını ve Şiî ibadetlerinin kısmen kamusal alanda görünür hale gelmesini mümkün kılan süreci ele almaktadır. Araştırmanın amacı, Hâcı Mîrzâ Safâ’yı dinî bir otorite olarak yorumlamak yerine tasavvuf, diplomasi ve mezhep siyaseti arasında faaliyet gösteren arabulucu bir figür olarak yeniden konumlandırmaktır. Bu çerçevede, Şiîliğin İstanbul’da kurumsal bir tanınmaya sahip olmaksızın nasıl müzakere edilebilir ve sosyal olarak kabul edilebilir bir konuma ulaştığı sorgulanmaktadır. Çalışma metodolojik olarak, Osmanlı arşivlerinde büyük ölçüde görünmez olan Safâ’nın etkisini doğrudan nedensellik iddialarıyla değil, arabuluculuk kavramı üzerinden değerlendirmektedir. Farsça hatırat, biyografik derlemeler, seyahatnameler ve Avrupalı gözlemcilerin kayıtları eleştirel bir okuma ile incelenmekte, bu anlatıların sembolik dili ile doğrulanabilir tarihsel süreçler birbirinden ayrılmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Şiîliğin İstanbul’daki kamusal varlığındaki genişlemenin ani ya da tek aktörlü bir dönüşüm olmadığını, diplomatik ilişkiler, Tanzimat idaresi, tasavvuf ağları ve Safâ gibi karizmatik aracıların katkısıyla şekillenen tedricî bir normalleşme sürecinin ürünü olduğunu ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Hâcı Mîrzâ Safâ, on dokuzuncu yüzyıl Osmanlı başkentinde dinî farklılıkların çatışma yerine uzlaşı yoluyla yönetilmesine imkân tanıyan önemli bir arabulucu figür olarak değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Şiîlik
• Hâcı Mîrzâ Safâ
• Arabuluculuk
• Tasavvuf

HAJI MIRZA SAFA, DIPLOMACY, AND THE REPRESENTATION OF SHIISM IN NINETEENTHCENTURY ISTANBUL

Öz

This study examines how the visibility of Twelver Shiism in the public sphere was reconstituted in nineteenth-century Istanbul, using the example of the Iranian Nimetullahi dervish Haji Mirza Safa. While the Ottoman capital retained its Sunni character for a long time, Shiism was neither completely banned nor institutionally recognised there. Rather, it existed within a limited sphere shaped by legal uncertainty, social suspicion, and pragmatic tolerance. The study examines how this balance began to shift, particularly during the Tanzimat period, and the process that made it possible for Shiite worship to become partially visible in the public sphere. The aim of the research is to reposition Haji Mirza Safa not as a religious authority but as a mediating figure active between Sufism, diplomacy, and sectarian politics. Within this framework, it questions how Shiism achieved a negotiable and socially acceptable position in Istanbul without institutional recognition. Methodologically, the study evaluates Safa's influence, largely invisible in Ottoman archives, not through direct claims of causality but through the concept of mediation. Persian memoirs, biographical compilations, travelogues, and European observers' records are examined through a critical reading, separating the symbolic language of these narratives from verifiable historical processes. Consequently, the study reveals that the expansion of Shiism's public presence in Istanbul was not a sudden or single-actor transformation, but rather the product of a gradual normalisation process shaped by diplomatic relations, the Tanzimat administration, Sufi networks, and charismatic intermediaries such as Safâ. In this context, Haji Mirza Safa is regarded as an important mediator figure who enabled religious differences in the nineteenth-century Ottoman capital to be managed through compromise rather than conflict

Anahtar Kelimeler

• Shiism
• Haji Mirza Safa
• Mediation
• Sufism
• Diplomacy.

Kaynakça

1. Afacan, Serhan. “İranîlikten Osmanîliğe: Sultan II. Abdülhamid Devrinde Bir Vatandaşlık Değiştirme Sergüzeşti.” Sultan II. Abdülhamid Han ve Dönemi. (ed.) Fahrettin Gün ve Halil İbrahim Erbay. İstanbul: TBMM Milli Saraylar, 2017, 665-673.
2. Algar, Hamid. “Bektaşî ve İran: Temaslar ve Bağlantılar” Tarihi Kültürel Boyutlarıyla Türkiye’de Aleviler, Bektaşiler, Nusayrîler Sempozyumu Bildirileri. İsmail Kurt ve Seyid Ali Tüz (yay. haz.). İstanbul: Ensar Neşriyat, 1999, 135-150.
3. Algar, Hamid. “An Introduction to the History of Freemasonry in Iran.” Middle Eastern Studies 6/3 (1970), 276-296.
4. Algar, Hamid. “Participation by Iranian Diplomats in the Masonic Lodges of Istanbul.” Les Iraniens d’Istanbul (ed. T. Zarcone ve F. Zarinebaf-Shahr), Paris-İstanbul-Téhéran: IFEA/ IFRI, 1993, 33-44.
5. And, Metin. “The Muharram Observances in Anatolian Turkey.” Taziyeh: Ritual and Drama in Iran. ed. P. J. Chelkowski, New York: New York University Press, 1979, 239-243.
6. And, Metin. Ritüelden Drama. Kerbelâ-Muharrem-Ta´ziye. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
7. Asadi, Yasemin. İranlı Yolcuların Gözünden Osmanlı İstanbul’u 1802-1905. İstanbul: İletişim Yayınları, 2023.
8. Ayan, Tamer ve Verbas. Ali. “İran’daki Hürmasonluk.” Mimar Sinan 140 (2006), 50-73.

9. Azap, Eralp Yaşar. “Muharrem Mâtem Merasimlerinin Ortaya Çıkışı ve Osmanlı’da Yaşayan İranlıların Mâtem Merasimleri.” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 18 (2023a), 102-120.
10. Azap, Eralp Yaşar. “Osmanlı Döneminde Açılan İran Okulları ve İranlıların Eğitimi (1883- 1912).” Belleten 87/310 (2023b), 985-1019.
11. Baykan, Ayşegül, Zerrin İren Boynudelik, Burak Sevingen, ve Belkıs Uluoğlu. Tarihi Belleğimiz İçinde Büyük Valide Han. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.
12. Ca’feriyân, Resûl. Çehardeh Sefernâme-i Hacc-ı Kâcârî dîger, Tahran: Neşr-i İlm, 1392.
13. Chelkowski, Peter J. (ed.). Eternal Performance: Ta‘ziyeh and Other Shiite Rituals, Calcutta: Seagull Books, 2010.
14. Cole, Juan R. I. “Shaikh al-Ra’is and Sultan Abdülhamid II: The Iranian Dimension of Pan- Islam”. Histories of the Modern Middle East. ed. Israel Gershomi vd. 167-185. London: Lynne Rienner Publishers, 2002.
15. Çehârdehî, Nureddîn Müderrisî. Seyrî der Tasavvûf der Şerh-i hâl-i Meşâyih û Aktâb. Tahran: İşrâkî, 1361.
16. Çetin, Mehmet. “Osmanlı Devleti ile İran Arasında Tabiiyet İhtilafı: Tefrik-i Tebaa Uygulaması.” İran Çalışmaları Dergisi, 5 (2021), 1-30.
17. Çetin, Mehmet. “The Development of the Transit Trade of Iran in the Triangle of Russia, Ottoman Empire and Iran in the Second Half of the 19th Century.” Tarih İncelemeleri Dergisi 36/1 (2021), 21-52.
18. Çetinsaya, Gökhan. “II. Abdülhamid Döneminin İlk Yıllarında ‘İslam Birliği’ Hareketi (1876- 1878).” Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 1988.
19. Çiftçioğlu, Ferdi. XIX. Yüzyılda Yabancı Devlet Temsilcilerinin İstanbul Selatin Camilerine Ziyaretleri, Yakın Çağ Araştırmaları I, Ed: Ferhat Berber, Livre de Lyon, Lyon 2025.
20. Deringil, Selim. “The Struggle against Shiism in Hamidian Iraq. A Study in Ottoman Counter- Propaganda.” Die Welt des Islams 30 (1990), 45-62.
21. Dığıroğlu, Filiz. “İstanbul-Tebriz Ticaret Hattında Validehan (XIX-XX. Yüzyıl).” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 31 (2014), 69-112.
22. Dığıroğlu, Filiz. “Sultanın Ecnebileri: Dersaâdet’in Acemleri.” Sultan V. Mehmed Reşad ve Dönemi Sempozyumu, haz. Fahrettin Gün-İlhan Kocaman-Cengiz Göncü-Esin Öncü, TBMM Millî Saraylar Yayınları, İstanbul 2018, 932-968.
23. Dumont, Paul. “La franc-maçonnerie ottomane et les ‘idées françaises’ à l’époque des Tanzimat.” Revue du Monde Musulman et de la Méditerranée 52-53 (1989), 150-159.
24. Dumont, Paul. “La Turquie dans les archives du Grand Orient de France: les loges maçonniques d’obédience française à Istanbul du milieu du XIXe siècle à la veille de la première guerre mondiale.” Économies et sociétés dans l’Empire ottoman, ed. J.- L. Bacqué-Grammont ve Paul Dumont, Paris: C.N.R.S, 1983, 171-201.
25. Dumont, Paul. Osmanlıcılık, Ulusçu Akımlar ve Masonluk. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2020.
26. Eraslan, Cezmi. “İslam Birliği Siyaseti Çerçevesinde II. Abdülhamid’in İlk Yıllarında Osmanlıİran Münasebetleri (1878-1882).” Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi, 1991, 221-240.
27. Ferman Fermaiyan, Hafız (haz.). Sefernâme-yi Hâcı Muhammed Ali Pîrzâde, Tahran 1963, 2 Cilt.
28. Glassen, Erika, “Muharram-Ceremonies (‘Azâdârî) in Istanbul at the end of the XIXth and the beginning of the XXth Century.” Les Iraniens d’Istanbul (ed. T. Zarcone ve F. Zarinebaf- Shahr), Paris-İstanbul-Téhéran: IFEA/IFRI, 1993, 113-129.
29. Hakyemez, Cemil. Osmanlı-İran İlişkileri ve Sünni-Şii İttifakı. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2014.
30. Hümâyûnî, Mes’ûd. Târîh-i Silsilehâ-yi Ṭarîkat-i Ni’metullâhiyye der Îrân, Tahran: İntişarat-ı Mekteb-i A’rifân-ı İran, 1979.
31. İ’timâd’üs-Saltana, Mîrzâ Muhammed Hasan Hân. el-Ma’âsir ve’l-Âsâr, Tahran: Dâr’üt Tabâ’a-i Hâşşa-i Devletî, 1306/1889.
32. Keddie, Nikki R. Sayyid Jamal ad-Din “al-Afgani” – A Political Biography. Berkeley: University of California Press, 1972.
33. Keddie, Nikki. An Islamic Response to Imperialism: Political and Religious Writings of Sayyid Jamal al-Din ‘al-Afghani’. Los Angeles: University of California Press, 1968.
34. Kenanoğlu, Macit. Osmanlı Millet Sistemi: Mit ve Gerçek. İstanbul: Klasik Yayınları, 2007.
35. Kia, Mehrdad. “Pan-Islamism in Late Nineteenth-Century in Iran.” Middle Eastern Studies, 32/1 (1996), 30-52.
36. Kiren, Akın. “Diaspora Özellikleri Bağlamında İstanbul’da İranlılar (1870’lerden Cumhuriyet’in İlk Yıllarına).” İran Çalışmaları Dergisi, 5/1 (2021), 55-80.
37. Kiren, Akın. II. Abdülhamid Dönemi Pan-İslâmist Uygulamaları Ekseninde Osmanlı-İran İlişkileri. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul Üniversitesi, 2017.
38. Koçu, Reşat Ekrem. “Büyük Vâlide Hanı.” İstanbul Ansiklopedisi 6. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kolektif Şirketi, 1963, 3307-3313.
39. Köse, Osman. “19. Yüzyılda Samsun’da İran Misyonu: Tüccarlar, Konsolosluk ve Hüseyniyye (Acem) Tekkesi.” Tarih Boyunca Karadeniz Ticareti ve Canik-Samsun, cilt. I., Osman Köse (ed.). Samsun: Canik Belediyesi Kültür Yayınları, 2013.
40. Küreli, İbrahim. Osmanlı-İran Ticari İlişkileri: Tüccarlar, Şehbenderler ve Ziyaretçiler (1824- 1908 Tarihli İran Ahkam Defteri). Ankara: Akademisyen Kitabevi, 2025.
41. Kurşun, Zekeriya. “Üsküdar’da İranlılar ve İran Mezarlığı.” Üsküdar Sempozyumu IV Bildiriler I. İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2007, 195-212.
42. Landau, Jacob. The Politics of Pan-Islam. Oxford: Clarendon Press, 1990.
43. Lawrence, Tanya Elal. “An Age of Trans-Imperial Vernacularisms: The Iranian Dissident Community of the Late Ottoman Empire.” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Yale University, New Haven, 2018.
44. Lawrence, Tanya Elal. “An Ottoman Mission to Tehran: Mehmed Tahir Münif Paşa’s Second Ambassadorship to Tehran and the Re-making of Perso Ottoman Relations (1876-1897).” British Journal of Middle Eastern Studies 51/1 (2024), 40-56.
45. Layiktez, Celil. Türkiye’de Masonluk Tarihi. cilt I. İstanbul: Yenilik Basımevi, 1999.
46. Lewisohn, Leonard. “An Introduction to the History of Modern Persian Sufism, Part I: The Niʿmatullāhī Order: Persecution, Revival and Schism.” Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 61/3 (1998), 437-464.
47. Masters, Bruce. “The Treaties of Erzurum (1823 and 1848) and the Changing Status of Iranians in the Ottoman Empire.” Iranian Studies 24/1 (1991), 3-15.
48. Meşkûr, Muhammed Cevâd. Ferheng-i fırak-ı İslâmî. Meşhed: Âsitân-ı Kuds-i Razavî, 1372.
49. Mu’allim Habîbâbâdî, Mîrzâ Muhammed Ali. Mekârim’ül Âsâr: der ahvâl-i ricâl-i devre-i Kâcâr, İsfahan: İntişârât-ı Kemâl, 1362.
50. Nurbakhsh, Javad. Masters of the Path. A History of the Masters of the Nimatullahi Sufi Order. New York: Khaniqahi-Nimatullahi Publications, 1980.
51. Öztürk, Mevlüt Safa. “Living on the Margins: Iranians in Late Ottoman Istanbul.” Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Ankara, 2024.
52. Pakalın, Mehmed Zeki. Midhat Paşa, İstanbul: Ahmed Said Matbaası, 1940.
53. Pîrzâde Nâ’înî, Hâcı Muhammed Ali. Safernâme-i Hâcı Pîrzâde, cilt. I-II, haz. Hâfız Fermânfermâ’yân, Tahran: Çâphâne-i Danişgâh-i Tahran, 1342/1963.
54. Pistor-Hatam, Anja. “ʿĀšūrā in Istanbul Religiöse Feierlichkeiten Als Ausdruck Persisch- Schiitischen Selbstverständnisses Am Ende Des 19. Jahrhunderts.” Die Welt Des Islams 38/1 (1998), 95-119.
55. Râ’în, İsmâ’îl. Ferâmûşhâne ve Frâmâsûnrî der İrân, cilt. I-II. Tahran: Müessese-i Tahkîk, 1347/1968.
56. Sabatiennes, Paul. “Pour une histoire de la première loge maçonnique en Iran.” Revue de l’Université de Bruxelles (1977), 414-442.
57. Sâsânî, Hân Melik. Siyâsetgerân-i Devre-yi Kâcâr, Tahran, 1338.
58. Sâsânî, Hân Melik. Yâdbudhâ-yı Sefâret-i İstanbul, Tahran, 1345.
59. Şeker, Şemsettin. “Edebî Şahsiyetin Teşekkülünde Camii Derslerinin Rolü.” Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 5/22 (2012), 174-203.
60. Serbestoğlu, İbrahim. “Zorunlu Bir Modernleşme Örneği Olarak Osmanlı Tabiiyet Kanunu.” Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 29 (2011), 193-214.
61. Şîrâzî, Muhammed Ma’sûm. Tarâiku’l-Hakâik, haz. Muhammed Ca’fer Mahcûb, cilt. III, Tahran: Kitâbhâne-i Senâî, 1339.
62. Şîrvânî, Mîrzâ Zeynelabîdîn. Riyazü’s-siyaha. Asgar Hâmid Rabbânî (ed.). Tahran: İntişarat-ı Sa’dî, 134
63. Strauss, Johann. “La Présence diplomatique Iranienne à Istanbul et dans les provinces de l’Empire Ottoman (1848-1908).” Les Iraniens d’Istanbul (ed. T. Zarcone ve F. Zarinebaf- Shahr), Paris-İstanbul-Téhéran: IFEA/IFRI, 1993, 11-32.
64. Tabandeh, Reza. The Rise of the Niʻmatullāhī Order. Shiʻite Sufi Masters against Islamic Fundamentalism in 19th-century Persia. Leiden: Leiden University Press, 2021.
65. Tarık, Ramazan. İslam Düşüncesinde Mezhepleri Yakınlaştırma Girişimleri (Takribü’l-Mezahib Mısır Örneği). Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2018.
66. Thierry Zarcone, “Soufisme et franc-maçonnerie à l’époque jeune-turque: le şeyhülislam Musa Kazım Efendî (1850-1920).” Anatolia Moderna-Yeni Anadolu, 2 (1991), 201-208.
67. Ursinus, Michael. “Zur diskussion um ‘millet’ im Osmanischen Reiches.” Südost-Forschungen 48 (1989), 195-207.
68. Ülger, Mustafa. “19. Yüzyıl Osmanlı Fikir Hayatında Konakların Yeri.” Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2008), 197-206.
69. Vaziri, Chahrokh. “Quelques indications sur le rôle des associations et loges maçonniques d’inspiration française dans la propagation des idées de la Révolution française en Iran: le cas de la loge « Le Réveil de l’Iran ».” Cahiers d’Études sur la Méditerranée Orientale et le monde Turco-Iranien 12 (1991), 140-149.
70. Yeler, Abdülkadir. “Iranian Merchants as a Religious Community in Late Ottoman Istanbul.” Journal of Economy Culture and Society 67 (2023), 119-133.
71. Yenilmez, Hasan. “II. Abdülhamid Dönemi Sünni-Şiî Yakınlaşmasında Müctehid Bir Kaçar Şehzadesinin Rolü: Ebu’l-Mirza Hasan Şeyhurreis-i Kaçar.” Şarkiyat Mecmuası 42 (2023), 155-183.
72. Yıldız, Güllü. “Reisüzzâkirîn’in Sefernâmesi ve İstanbul’daki Şiîlerin Dinî Hayatı.” Şarkiyat Mecmuası, 38 (2021), 111-124.
73. Yıldız, Güllü. “II. Abdülhamid Dönemi İstanbul’unda Şiî Kimliği ve Hüseyniye İnşa Girişimi.” Cihannüma 7/1 (2021), 131-148.
74. Yıldız, Güllü. “İranlı Hacıların Gözüyle İstanbul’u Temâşa.” Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 51 (2016), 135-160.
75. Zarcone, Thierry. “La communauté Iranienne d’Istanbul à la fin du XIXe et au début du XXe siecle.” La Shī‘a Nell’Impero Ottomano. B. Scarcia Amoretti (ed.). Roma: Accademia Nazionale dei Lincei, 1993, 57-83.
76. Zarcone, Thierry. “La situation du chi’isme à Istanbul au XIXe et au début du XX siècle.” Les Iraniens d’Istanbul (ed. T. Zarcone ve F. Zarinebaf-Shahr), Paris-İstanbul-Téhéran: IFEA/ IFRI, 1993, 97-111.
77. Zarcone, Thiery and Fariba Zarinebaf Shahr (ed.), Les Iraniens d’Istanbul. Paris-İstanbul- Téhéran: IFEA/IFRI, 1993.
78. Zarcone, Thiery. “The Persian Cemetery of Istanbul.” Cimetieres Et Traditions Funeraires Dans Le Monde Islamique = İslâm Dünyasında Mezarlıklar ve Defin Gelenekleri cilt I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996, 217-221.
79. Zarinebaf Shahr, Fariba, “The Iranian (Azeri) Merchant Community in the Ottoman Empire and the Constitutional Revolution.” Les Iraniens d’Istanbul (ed. T. Zarcone ve F. Zarinebaf- Shahr), Paris-İstanbul-Téhéran: IFEA/IFRI, 1993, 203-212