OSMANLI MODERNLEŞMESİNDE MEŞRUİYET VE MİMARİ: II. MAHMUD DÖNEMİ ÖZBEK TEKKELERİNDE İMAR VE HİMAYE POLİTİKALARI

Öz

Sultan II. Mahmud dönemi Osmanlı modernleşmesi, geleneksel tarih yazımının aksine, seküler bir kopuştan ziyade dini meşruiyetin devlet eliyle yeniden üretildiği senkretik bir süreçtir. Yeniçeri Ocağı’nın ve Bektâşîliğin 1826’da lağvedilmesiyle ortaya çıkan sosyo-politik otorite boşluğu, devletin ideolojik aygıtı olarak konumlanan Nakşibendî-Müceddidî ağlarının tahkim edilmesiyle doldurulmuştur. İstanbul’daki Özbek tekkelerine yönelik yoğun mimari himaye, maaş tahsisleri ve iaşe politikaları, bu stratejik ittifakın mekânsal ve kurumsal düzlemdeki en somut tezahürüdür. Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden elde edilen keşif defterleri ve hatt-ı hümayunlar ışığında incelenen Üsküdar ve Unkapanı tekkeleri örneklemi, devletin bu kurumlara yönelik ilgisinin sıradan bir hayırseverlikten öte, devlet inşa stratejisinin hesaplı bir unsuru olduğunu ortaya koymaktadır. Şeriat merkezli bir Sufi ideolojisinin mekânsal temsili olan bu tekkeler, iç politikada sosyal disiplin ve meşruiyet aracı, dış politikada ise Türkistan ile kurulan diplomatik yumuşak güç kanalı olarak işlev görmüştür. Dolayısıyla II. Mahmud dönemi mimari patronajı, Tanzimat’a giden süreçte devlet ile toplum arasındaki güveni onaran ve moderniteyi Sünni ortodoksi üzerinden meşrulaştıran kurucu bir dinamik olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler

• II. Mahmud
• Osmanlı Modernleşmesi
• Özbek Tekkeleri
• Nakşibendîlik
• Mimari Himaye
• Meşruiyet.

LEGITIMACY AND ARCHITECTURE IN OTTOMAN MODERNIZATION: RECONSTRUCTION AND PATRONAGE OF UZBEK LODGES UNDER SULTAN MAHMUD II

Öz

The modernization paradigm of the Mahmud II era represents a syncretic process where religious legitimacy was reinvented by the state, rather than a mere secular rupture as often depicted in conventional historiography. The socio-political authority vacuum emerging after the abolition of the Janissary Corps and the Bektashi order in 1826 (The Auspicious Event) was navigated through the consolidation of Naqshbandi-Mujaddidi networks as state ideological apparatuses. The intensive architectural patronage, salary allocations, and subsistence policies directed at Uzbek dervish lodges (tekkes) in Istanbul constitute the spatial and institutional manifestation of this strategic alliance. Examining the Üsküdar and Unkapanı lodges through survey registers (keşif defterleri) and Imperial Decrees (Hatt-ı Hümayun) from the Ottoman Archives (BOA), it becomes evident that state interest in these institutions was not an act of random piety, but a calculated component of a broader "state-building" strategy. As spatial representations of a Sharia-centered Sufi ideology, these lodges functioned as instruments of social discipline and legitimacy in domestic politics, and as conduits of diplomatic "soft power" with Turkestan in foreign policy. Consequently, architectural patronage in the Mahmud II era should be interpreted as a foundational dynamic that restored trust between state and society and legitimized modernity through the vernacular of Sunni orthodoxy during the transition to the Tanzimat era.

Anahtar Kelimeler

• Mahmud II
• Ottoman Modernization
• Uzbek Tekkes
• Naqshbandiyya
• Architectural Patronage
• Legitimacy.

Kaynakça

1. Ali Emiri Sultan III. Ahmed (AE.SAMD.III), 167/16355, 29 Recep 1138 / 2 Nisan 1726.
2. Ali Emiri Sultan III. Ahmed (AE.SAMD.III), 3/250, 10 Ramazan 1122 / 2 Kasım 1710.
3. Ali Emiri Sultan III. Ahmed AE.SAMD.III, 88/8836, 8 Cemadiyelahir 1139 / 31 Ocak 1727.
4. Ali Emiri Sultan Mahmud I (AE.SMHD.I), 105/7474, 27 Zilhicce 1145 / 10 Haziran 1733.
5. Ali Emiri Sultan Mahmud I (AE.SMHD.I), 55/3430, 13 Cemadiyelahir 1161 / 10 Haziran 1748.
6. Ali Emiri Sultan Mustafa II (AE.SMST.II), 40/3938, 13 Şevval 1112 / 23 Mart 1701.
7. Ali Emiri Sultan Mustafa II (AE.SMST.II), 86/9210, 15 Şevval 1109 / 26 Nisan 1698.
8. Ali Emiri Sultan Mustafa II (AE.SMST.II), 91/9819, 10 Cemaziyevvel 1112 / 23 Ekim 1700.

9. Ali Emiri Sultan Selim III (AE.SSLM.III), 10/517, 7 Şaban 1220/31 Ekim 1805
10. Ali Emiri Sultan Selim III (AE.SSLM.III), 171/10193, 29 Zilkade 1214 / 24 Nisan 1800.
11. Bab-ı Asafi Başmuhasebe Bina Emini Defterleri (D.BŞM.BNE.d), 16272, 29 Muharrem 1236 / 6 Kasım 1820.
12. Bab-ı Asafi Darphane-i Amire (D.DRB.İ), 1/29, 9 Safer 1238 / 26 Ekim 1822.
13. Cevdet Adliye (C.ADL), 29/1734.
14. Cevdet Belediye (C.BLD), 98/4885, 23 Cemadiyelevvel 1236 / 26 Şubat 1821.
15. Cevdet Evkaf (C.EV), 140/6992 (22 Recep 1237 / 14 Nisan 1822).
16. Cevdet Evkaf (C.EV), 238/11874 (Evâhir-i Cemaziyelahir 1227 / 1-10 Temmuz 1812).
17. Cevdet Evkaf (C.EV), 300/15262 (21 Recep 1253 / 25 Temmuz 1837).
18. Cevdet Evkaf (C.EV.), 1/49, 29 Recep 1251 / 20 Kasım 1835.
19. Cevdet Evkaf (C.EV.), 120/5995, 29 Ramazan 1252/7 Ocak 1837.
20. Cevdet Evkaf (C.EV.), 156/7779, 5 Rebiülahir 1214 / 6 Eylül 1799.
21. Cevdet Evkaf (C.EV.), 2/83, 22 Safer 1225 / 29 Mart 1810.
22. Cevdet Evkaf (C.EV.), 201/10017, 7 Şevval 1252 / 15 Ocak 1837.
23. Cevdet Evkaf (C.EV.), 225/11224, 29 Zilkade 1242 / 29 Haziran 1827.
24. Cevdet Evkaf (C.EV.), 238/11874, Evahir-i Cemaziyelahir 1227/10 Temmuz 1812.
25. Cevdet Evkaf (C.EV.), 242/12095, 12 Zilkade 1252 / 18 Şubat 1837.
26. Cevdet Evkaf (C.EV.), 244/12190, 23 Zilhicce 1230 / 26 Kasım 1815.
27. Cevdet Evkaf (C.EV.), 264/13458, 10 Safer 1243 / 2 Eylül 1827.
28. Cevdet Evkaf (C.EV.), 300/15262, 21 Recep 1253 / 25 Temmuz 1837.
29. Cevdet Evkaf (C.EV.), 324/16497, 11 Recep 1237 / 3 Nisan 1822.
30. Cevdet Evkaf (C.EV.), 343/17433, 13 Rebiülahir 1224 / 28 Mayıs 1809.
31. Cevdet Evkaf (C.EV.), 350/17783, 29 Zilhicce 1212 / 14 Haziran 1798.
32. Cevdet Evkaf (C.EV.), 370/18787, 14 Safer 1230 / 26 Ocak 1815.
33. Cevdet Evkaf (C.EV.), 455/23013, 25 Cemadiyelahir 1231 / 22 Mayıs 1816.
34. Cevdet Evkaf (C.EV.), 477/24106, 25 Rebiülevvel 1131 / 15 Şubat 1719.
35. Cevdet Evkaf (C.EV.), 644/32466, 19 Cemaziyelevvel 1209 / 12 Aralık 1794.
36. Cevdet Hariciye C.HR., 112/5600, 28 Rebiülahir 1243/18 Kasım 1827.
37. Cevdet Maarif (C.MF.), 136/6778, 25 Zilhicce 1235 / 3 Ekim 1820.
38. Cevdet Maarif (C.MF.), 50/2490, 6 Cemaziyelevvel 1213 / 16 Ekim 1798.
39. Cevdet Maarif (C.MF.), 81/4024, 27 Recep 1223 / 18 Eylül 1808.
40. Evkaf Defterleri (EV.d), 121138, 18 Rebiülahir 1259 / 18 Mayıs 1843.
41. Evkaf Defterleri (EV.d), 17998, 20 Rebiülahir 1279 / 15 Ekim 1862
42. Evkaf Defterleri (EV.d), 38595, 2 Zilhicce 1249 / 12 Nisan 1834.
43. Evkaf Haremeyn Muhasebesi Defterleri (EV.HMH.d), 8647, 1 Recep 1235 / 14 Nisan 1820.
44. Evkaf Haremeyn Muhasebesi Defterleri (EV.HMH.d), 8726, 15 Cemaziyelahir 1237 / 9 Mart 1822.
45. Hatt-ı Hümayun (HAT), 1560/72.
46. Hatt-ı Hümayun (HAT), 282/16766, 29 Zilhicce 1223 / 15 Şubat 1809.
47. Hatt-ı Hümayun (HAT), 289/17328; 290/17351; 314/19475; 340/19426
48. Hatt-ı Hümayun (HAT), 495/24296.
49. Hatt-ı Hümayun (HAT), 507/24936.
50. Hatt-ı Hümayun (HAT), 507/24936-A (6 Şaban 1237 / 28 Nisan 1822).
51. Hatt-ı Hümayun (HAT), 525/25650.
52. Hatt-ı Hümayun (HAT), 552/27266 (1 Recep 1251 / 23 Ekim 1835).
53. Hatt-ı Hümayun (HAT), 552/27266, 1 Recep 1251 / 23 Ekim 1835.
54. Hatt-ı Hümayun (HAT), 554/27409, 29 Zilhicce 1240 / 14 Ağustos 1825.
55. Hatt-ı Hümayun (HAT), 595/29209 (30 Rebiülevvel 1236 / 5 Ocak 1821).
56. Hatt-ı Hümayun (HAT), 704/33847 (19 Recep 1238 / 1 Nisan 1823).
57. Hatt-ı Hümayun (HAT), 767/36137 (15 Şevval 1238 / 25 Haziran 1823).
58. Hatt-ı Hümayun (HAT), 826/37428 (25 Muharrem 1236 / 2 Kasım 1820).
59. Hatt-ı Hümayun (HAT), 892/39387 (5 Safer 1243 / 28 Ağustos 1827).
60. Hatt-ı Hümayun (HAT), 892/39387-A (9 Muharrem 1243 / 2 Ağustos 1827).
61. Hatt-ı Hümayun (HAT), 892/39387-B.
62. Hatt-ı Hümayun (HAT), 892/39387-C (29 Zilhicce 1243 / 12 Temmuz 1828).
63. Hatt-ı Hümayun (HAT), 892/39387-D (5 Muharrem 1243 / 29 Temmuz 1827).
64. İrade Dahiliye (İ.DH), 79/3957, 29 Şaban 1259 / 24 Eylül 1843.
65. Mühimme-i Asakir Defteri, nr. 26.
66. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi Evrak (TS.MA.e), 885/46 (9 Recep 1111 / 31 Aralık 1699.
67. Esad Efendi, M. (1243/1828). Üss-i Zafer. İstanbul: Süleymaniye Matbaası.
68. Karateke, H. T. (2004). Legitimizing the Ottoman Sultanate: A Framework for Historical Analysis. içinde H. T. Karateke & M. Reinkowski (Ed.), Legitimizing the Order: The Ottoman Rhetoric of State Power (ss. 13-52). Leiden: Brill.
69. Levy, A. (1971). The Ottoman Ulema and the military reforms of Sultan Mahmud II. Asian and African Studies, 7, 13–39.
70. Ahmed Cevdet Paşa. Tarih-i Cevdet (Vol. XII).
71. Ahmed Lütfi Efendi. Tarih-i Lütfi (Vol. I & IV).
72. Abu-Manneh, B. (1982). The Naqshbandiyya-Müceddidiyyeyya in the Ottoman Lands in the Early 19th Century. Die Welt des Islams, 22(1/4), 1-36.
73. Algar, H. (2006). Nakşibendiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 32, ss. 336-339). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
74. Berkes, N. (1998). The Development of Secularism in Turkey. London: Hurst & Company. Göçek, F. M. (1987). East Encounters West: France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century. New York: Oxford University Press.
75. Gündüz, İ. (1997). Hâlidiyye. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 15, ss. 293-295). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
76. İbrahimli, D. (2022). İstanbul Tekkelerinin Kültürel Hayata Etkileri (Özbek Tekkeleri Örneğinde) (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
77. Kara, M. (1995). Emir Buharî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 11, ss. 126-127). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
78. Karagöz, K. (2021). II. Mahmud Dönemi Osmanlı Devleti’nde Nakşibendîlik (1808-1839) (Yüksek Lisans Tezi). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırşehir.
79. Kunter, H. B. (1965). Tarsus’taki Türkistan zaviyelerinin vakfiyeleri. Vakıflar Dergisi, 6, 31–50.
80. Kurnaz, C., & Tatçı, M. (1996). İstanbul’da Buharalı Bir Nakşî Şeyhi: Seyyid Emir Buharî ve Türkçe Şiirleri. Bilig, 1, 250-264.
81. Le Gall, D. (2005). A Culture of Sufism: Naqshbandis in the Ottoman World, 1450-1700. Albany: State University of New York Press.
82. Levy, A. (1971). The Officer Corps in Sultan Mahmud II’s New Ottoman Army, 1826–39. International Journal of Middle East Studies, 2(1), 21-39.
83. Mardin, Ş. (2006). Religion, Society, and Modernity in Turkey. Syracuse: Syracuse University Press.
84. Şimşek, H. İ. (2016). 18. Yüzyıl Osmanlı toplumunda Nakşibendî-Müceddidîlik. İstanbul: Litera Yayıncılık.
85. Tanman, M. B. (1994). İstanbul tekkelerinin mimari ve süsleme özellikleri. Sanat Tarihi Defterleri, 2, 124-149.
86. Tanman, M. B. (1994). Settings for the Veneration of Saints. R. Lifchez (Ed.), The Dervish Lodge: Architecture, Art, and Sufism in Ottoman Turkey içinde (s. 130-171). Berkeley: University of California Press.
87. Tanman, M. B. (1995). Emir Buharî Tekkesi. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 11, ss. 127- 129). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
88. Tanman, M. B. (2007). Özbekler Tekkesi (Üsküdar). TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 34, ss. 123-126). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
89. Tanman, M. B. (2007). Özbekler Tekkesi. Diyanet İslam Ansiklopedisi (Cilt 34, s. 123-124). İstanbul: TDV Yayınları.
90. Tanman, M. B. (2011). Osmanlı Mimarisinde Tarikat Yapıları: Tekkeler, Zaviyeler ve Türbeler. İstanbul: Kültür A.Ş.
91. Tanman, M. B. (2011). Tekkeler. Diyanet İslam Ansiklopedisi (Cilt 40, s. 370-377). İstanbul: TDV Yayınları.
92. Tosun, N. (2006). Abdullah-ı İlâhî. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 110-112). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
93. Uğurlu, İ. (2024). The Politics of Sufi Networking: Naqshbandis in the Ottoman Istanbul, 1650- 1800 (Doktora Tezi). Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
94. Weismann, I. (2007). The Naqshbandiyya: Orthodoxy and Activism in a Worldwide Sufi Tradition. London: Routledge.
95. Yücer, H. M. (2015). Üsküdar Özbekler Tekkesi. Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi (Cilt V, ss. 277–279). İstanbul.