TÜRK MİTOLOJİSİNDE TANRISAL GÜÇ VE İKTİDARIN SEMBOLÜ MİTOLOJİK KUŞLAR KARTAL VE GRİFON

Öz

Tarihte birçok toplum kendi kültür dairesinde, doğadan ve çevresinden gördüğü birçok varlığı tasvir edip bunlara sembolik anlamlar yüklemiştir. Bu tasvirler; konar göçer bozkır kültürü ile yaşayan Türklerde daha çok yırtıcı mitolojik kuş motifleri ile ön plana çıkmıştır. Sadece Türklerde değil Mezopotamya, Mısır, Anadolu, İran, Avrupa, Amerika ve Uzak Doğu’da kurulmuş Eski Çağ medeniyetlerin birçoğunda varlık gösteren bu kuş motifleri ortak olarak hükümdarlık simgesi ve kötülüğün düşmanı kabul edilmiştir. Ayrıca Tanrı ile insan arasındaki elçi, Tanrı’nın kuvvet ve kudretinin yeryüzündeki temsilcisi olduğuna da inanılmıştır. Türklerde bu anlamda ön plana çıkan iki kuş figürü; kartallar ve birçok hayvanın uzuvlarının birleşmesiyle oluşan efsanevi grifonlardır. Bu araştırmada İslamiyet öncesi Türklerden Selçuklulara kadar geçen süreçte bahsi geçen mitolojik kuşlar hakkındaki alan yazım çalışmaları ve bulgular üzerine yapılan çalışmalar incelenmiştir. Elde edilen veriler doğrultusunda Türklerin dini hayat, mitoloji, sosyo-kültürel yapı ve devlet yönetimi gibi konularda bu kuşlara nasıl bir anlam yüklediği açıklanmaya çalışılmıştır. Yapılan tahliller neticesinde sonuç olarak şunu ifade etmek gerekmektedir ki bu mitolojik kuş sembolleri Türk kültüründe başka manalar da içermekle beraber özellikle Türk kağanlarına verdikleri Tanrısal güç ve iktidar açısından ön plana çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Mitolojisi
• Mitolojik Kuş Motifleri
• Grifon ve Kartal Sembolizmi
• Tanrısal Güç ve Egemenlik

MYTHOLOGICAL BIRDS, THE EAGLE AND THE GRİFFON, SYMBOLS OF DIVINE POWER AND AUTHORITY IN TURKISH MYTHOLOGY.

Öz

Throughout history, numerous societies have produced representations of various beings inspired by their natural surroundings and endowed these figures with layered symbolic meanings. Within the context of the nomadic steppe culture, Turkic communities prominently featured motifs of predatory and mythological birds in their visual and symbolic repertoire. This phenomenon, however, was by no means exclusive to the Turks; comparable avian motifs are widely attested across a broad spectrum of ancient civilizations, including those of Mesopotamia, Egypt, Anatolia, Iran, Europe, the Americas, and the Far East. In these cultural contexts, such motifs were commonly construed as emblems of sovereignty and as antagonists to malevolent forces. Moreover, they were frequently conceived as intermediaries between the divine and the human realms, embodying and transmitting divine power and authority on earth. Within the Turkic cultural sphere, two principal avian figures emerge with particular prominence: the eagle and the mythical griffon, the latter being a composite creature formed through the amalgamation of anatomical features derived from multiple animals. This study undertakes a critical examination of the extant scholarship and archaeological evidence pertaining to these mythological birds, spanning the period from pre-Islamic Turkic societies to the Seljuk era. Drawing upon the available data, the study seeks to elucidate the symbolic meanings attributed to these figures within the frameworks of religious life, mythology, socio-cultural organization, and political governance. The analysis ultimately demonstrates that, while these mythological bird symbols encompass a multiplicity of meanings within Turkic culture, they assume particular significance as emblematic representations of the divinely sanctioned power and political authority vested in Turkic khagans.

Anahtar Kelimeler

• Turkic Mythology
• Mythological Bird Motifs
• Griffon and Eagle Symbolism
• Divine Power and Sovereignty

Kaynakça

1. Akishev, Kimal. Ancient Gold of Kazakhstan. Almaty: Didar Publishing Company, 1983.
2. Alsan, Şenay. Türk Mimari Süsleme Sanatında İkonografik Figürler. Ankara: Gece Kitaplığı, 2017.
3. Andersson, Johan Gunnar. “Hunting Magic in the Animal Style”. Bulletin: The Museum of Far Eastern Antiquities 4 (1932): 221-320.
4. Arslan, Ahmet Ali. “Amerikan Kızılderili Şamanizm’i İle Orta Asya-Sibirya Türk Şamanizm’inin Benzerlikleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Çalışma”. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 15 (2006): 21-38.
5. Arslan, Ahmet Ali. “Orta Asya Türk ve Amerika Kızılderili Şamanların Giysileri”. Yaşayan Eski Türk İnançları Bilgi Şöleni: Bildiriler, 16-17 Nisan 2007, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınları (2007): 51-83.
6. Baykuzu, Tilla Deniz. “İslam Öncesi Orta Asya Türklerinde Kur ve Kurluk”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi 53/1 (2013): 221-250.
7. Bonnefoy, Yves. “Asian Mythologies”. East Asıa And Inner Asıa. Chicago: The University of Chicago Press, (2018): 314-367.
8. Brentjes. Burchard. “Animal Style’ and Shamanism Problems of Pictoral Tradition in Northern in Central Asia, Burchard Brentjes”. Kurgans, Ritual Sites, and Settlements: Eurasian Bronze and Iron Age. Berlin: Bar İnternational Series, 2000.

9. Bunker, Emma. Watt, James. Sun, Zhixin. “Nomadic Art of the Eastern Eurasian Steppes”. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2002.
10. Çoruhlu, Yaşar. “Nagyszentmiklos Hazinesindeki İki Sürahi Üzerinde Bulunan Yırtıcı Kuş (Kartal/Garuda) Figürlü Kompozisyonların Türk Sanatı ve İkonografisindeki Yeri”. Prof. Dr. Yılmaz Önge Armağanı. Konya: Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayınları, 1993.
11. Çoruhlu, Yaşar. Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi. İstanbul: Seyran Kitap. 1995.
12. Çoruhlu, Yaşar. Türk Mitolojisinin Ana Hatları. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2000.
13. Çoruhlu, Yaşar. Kozmolojik, Mitolojik, Astrolojik, Dinî ve Edebî Tasavvurlara Göre Türk Sanatında Hayvan Sembolizmi I, Proto-Türk Devrinden, MS 14. Yüzyıla Kadar Efsanevi ve Yırtıcı Hayvanların Sembolizmi Üzerine Bir Deneme. İstanbul: Ötüken Yayınları. 2019.
14. Eliade, Mircea. Şamanizm, çev. İsmet Birkan. Ankara: İmge Kitabevi. 1999.
15. Eliade, Mircea. Demirciler ve Simyacılar. çev. Mehmet Emin Özcan. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2003.
16. Esin, Emel. “Alp Şahsiyetinin Türk Sanatında Görünüşü”. Türk Kültürü, 34 (1965): 769-788.
17. Esin, Emel. "Kuşcı (Türk Sanatında Atlı Doğancı İkonografisi Hakkında)”, Journal of Art History, 6 (1976): 411-452.
18. Esin, Emel. İslamiyet’ten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslam’a Giriş (Türk Kültürü El-Kitabı) II. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası. 1978.
19. Esin, Emel “Sacrificial Themes the Arts of Altaic and Uralıc Peoples, in the Light of Turkish Tomb Inscriptions”, Altaica, Proceedings of the 19 th Annual Meeting of the Permanent International Altaistic Conference, 7-11 June 1976, Helsinki (1977): 75-85.
20. Esin, Emel. Orta Asya’dan Osmanlıya Türk Sanatında İkonografik Motifler. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2003.
21. Göksu, Erkan. “Çift Başlı Kartal ve Selçuklular”, USAD 5 Güz (2016): 117-141.
22. Gömeç, Saadettin, Türk Kültürünün Ana Hatları. Ankara: Akçağ Yayınları. 2006.
23. Gömeç, Saadettin. “Eski Türk İnancı Üzerine Bir Özet”, Ankara Üniversitesi Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Tarih Araştırmaları Dergisi XXI/ (2003): 79-104.
24. Grakov, Boris Nikolaevich. İskitler. çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınevi. 2008.
25. Grousset, Rene. Bozkır İmparatorluğu. çev. Reşat Üzmen. İstanbul: Ötüken Yayınları. 1999.
26. Halıcı, Gülşah Yüksel. “Gök Tanrı’nın Temsilcileri: Koruyucu Kuşlar”. Folklor/Edebiyat Dergisi 20/77 (2014): 71-81.
27. Hancar, Franz. “The Eurasian Animal Style and the Altai Complex”. Artibus Asiae 15 (1952): 171-194.
28. Hoppal, Mihayl. Şamanlar ve Semboller. çev. Fatih Sel. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2015.
29. Hoppal, Mihayl. Avrasya’da Şamanlar. çev. Bülent Bayram–H.Şevket Çağatay Çapraz. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 2019.
30. İnan, Abdülkadir. Makaleler ve İncelemeler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. 1987.
31. Kafesoğlu, İbrahim. Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. 1980.
32. Kaşgarlı Mahmut. Divanü Lugat-it Türk. çev. Besim Atalay. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. 1985.
33. Kınık, Mustafa. “Anadolu Selçuklu Dönemi Çinilerinde Figür”, TDA, 116/Ekim (1998): 213- 218.
34. Köprülü, Mehmet Fuad. “Bayrak”, İslam Ansiklopedisi 11/401-420. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1944.
35. Kurat, Akdes Nimet. Peçenekler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2016.
36. Memiş, Ekrem. İskitlerin Tarihi (Atlı Kavimler Medeniyeti) Konya: Çizgi Kitapevi. 2005.
37. Mudrak, Oleg. “Nagy Szent Miklos Hazinesine Ait Bir Kaptaki Avar Yazısı”. çev. Emine Atmaca. Gazi Türkiyat 16 (2015): 209-217.
38. Okladnikov, Aleksei Pavlovic. Ancient Population of Siberia and Its Cultures. Massachusetts: Peabody Museum Cambridge. 1959.
39. Olkhovsky, Vladislav. “Scythian Culture in the Crimea”. Nomads Of The Eurasian Steppes In The Early Iron Age. ed. Jeannine Davis Kimball. Berkeley: Zınat Press. (1995): 63-83.
40. Ögel, Bahaeddin. Türk Kültür Tarihine Giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. 2000.
41. Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 2014.
42. Ömer Hayyâm. Nevrûznâme, neşr. Müctebâ Mînovî. Tahran: Kitâbhâne-i Tahûrî. 1343.
43. Öney, Gönül. Anadolu Selçuk Mimarisinde Avcı Kuşlar Tek ve Çift Başlı Kartal. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. 1972.
44. Özgan, Ramazan. “Antik Çağ’dan Günümüze Çift Başlı Kartal: Anlamı, Yorumu ve Propagandası”. Arkhaia Anatolika The Journal of Anatolian Archaeological Studies. 3 (2020): 98-125.
45. Piotrovsky, Boris. “Excavations and Discoveries in Scythian Lands”. From the Lands of the Scythians: Ancient Treasures from the Museums of the U.S.S.R. 3000 B.C.-100 B.C. The Metropolitan Museum of Art Bulletin 32/5 (1973-1974): 26-33.
46. Piotrovsky, Boris. “Early Cultures of the Lands of the Scythians”. From the Lands of the Scythians: Ancient Treasures from the Museums of the U.S.S.R.3000 B.C.-100 B.C. The Metropolitan Museum of Art Bulletin 32/5 (1973-1974): 12-26.
47. Radloff, Friedrich Wilhelm. Sibirya’dan. çev. Ahmet Temir. İstanbul: Maarif Basımevi. 1956.
48. Rice, Talbot. The Scythians. New York: Inc. Publishers. 1957.
49. Rice, Talbot. The Seljuks in Asia Minor. Thames and Hudson: London. 1961.
50. Roux, Jean Poul. “Türk Göçebe Sanatının Dini Bakımdan Anlamı”. Türk Kültürü El Kitabı (İslamiyetten Önceki Türk Sanatı Hakkında Araştırmalar). 2/1a (1972): 74-110.
51. Rudenko, Sergei Ivanovich. “The Mythological Eagle, the Gryphon, the Winged Lion, and the Wolf in the Art of Northern Nomads”. Artibus Asiae 21/2 (1958): 101-122.
52. Rudenko, Sergei Ivanovich. Frozen Tombs of Siberia (The Pazyryk Burials of Iron-Age Horsemen. University of California Press: Los Angeles. 1970.
53. Seyidof, Mireli. “Altın Muharibin Soy Etnik Talihi Hakkında I”. çev. Yavuz Akpınar. Kardaş Edebiyatlar Dergisi 2 (1982): 28-38.
54. Strzygowski, Joseph. “Türkler ve Orta Asya Sanatı Meselesi”. çev. Cemal Köprülü. Eski Türk Sanatı ve Avrupa’ya Etkisi. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. (1973): 1-119.
55. User, Hatice Şirin, “Eski Türk Çağında Hayvan Tözlerinden Devlet Sembollerine”. Belleten 71/262 (Aralık 2007): 843-856.
56. Ünal, Ahmet. Eski Anadolu Siyasi Tarihi, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları. 2018.
57. Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. çev. Reşid Rahmeti Arat. İstanbul: Kabalcı Yayınevi. 2005.