TÜRK İNANÇ SİSTEMİNDE YARATIMIN ÜÇ AYAĞI: SU, AY VE KADIN

Öz

Bu makale, Türk inanç sistemi içerisinde yaratım olgusunun doğrusal ve tekil bir başlangıç anı olarak kabul edilmediğini; süreklilik, döngüsellik ağı içerisinde işleyen bir süreç olarak kavrandığını ileri sürmektedir. Çalışmanın kuramsal çerçevesi, yaratımı açıklayan unsurların bağımsız sembolik unsurlar olarak ele almak yerine, birbirini üreten ve dönüştüren ilişkisel bir bütünlük içinde incelenmesi gerektiği varsayımına dayanmaktadır. Bu doğrultuda su, ay ve kadın; Türk kozmolojik tasavvurunda yaratımın üç temel bileşeni olarak değerlendirilmiş ve her bir unsurun ontolojik, zamansal ve bedensel düzlemlerde üstlendiği işlevler analiz edilmiştir. Su, varlığın ilksel maddesi ve potansiyel taşıyıcısı olarak yaratımın kozmik zeminini temsil ederken; ay, döngüsel zaman anlayışını kuran ritmik bir düzenleyici olarak yaratımın sürekliliğini temin etmektedir. Kadın ise doğurganlık, dönüşüm ve bedensel deneyim üzerinden yaratımın somut ve yaşantısal tezahürünü ortaya koymaktadır. Çalışma, bu üç unsurun yalnızca mitik anlatılar düzeyinde kalmadığını; ritüeller, inanışlar ve gündelik pratikler aracılığıyla yeniden üretildiğini ve böylece yaratımın süregelen bir süreç olarak kültürel bellekte yer aldığını göstermektedir. İlişkisel okuma yöntemiyle geliştirilen bu yaklaşım, Türk inanç sisteminde yaratımın kozmik, toplumsal ve bedensel düzlemleri eş zamanlı olarak kesiştiren bütünlüklü bir yapı sergilediğini göstermektedir. Bu nedenle yaratımın sadece bir başlangıç anlatması düşüncesiyle ele alınmamasını; süreklilik içinde işleyen bir oluş süreci olarak değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Su
• Ay
• Kadın
• Yaratım
• Türk İnanç Sistemi

THE THREE PILLARS OF CREATION IN THE TURKISH BELIEF SYSTEM: WATER, MOON, AND WOMAN

Öz

This article argues that within the Turkish belief system, the phenomenon of creation is not conceived as a linear and singular moment of beginning, but rather as a process operating within a network of continuity and cyclicality. The theoretical framework of the study is based on the assumption that the elements explaining creation should be examined not as independent symbolic elements, but as a relational whole that produces and transforms each other. Accordingly, water, the moon, and woman are considered the three fundamental components of creation in the Turkish cosmological conception, and the functions of each element on ontological, temporal, and bodily planes are analyzed. Water represents the cosmic ground of creation as the primordial substance and potential carrier of existence; the moon ensures the continuity of creation as a rhythmic regulator establishing the cyclical understanding of time; and woman reveals the concrete and experiential manifestation of creation through fertility, transformation, and bodily experience. The study demonstrates that these three elements do not remain solely at the level of mythical narratives; they are reproduced through rituals, beliefs, and daily practices, thus ensuring that creation is embedded in cultural memory as an ongoing process. This approach, developed through relational reading, demonstrates that in the Turkish belief system, creation exhibits a holistic structure that simultaneously intersects cosmic, social, and bodily planes. Therefore, it is emphasized that creation should not be considered merely as a narrative of a beginning, but rather as a continuous process of becoming.

Anahtar Kelimeler

• Water
• Moon
• Woman
• Creation
• Turkish Belief System

Kaynakça

1. Akın, B. (2025). Alevilikte Temel Kavramlar ve Terimler-I. Çanakkale: Paradigma Akademi.
2. Bang, W., G. R. Rahmeti A. (1936). Oğuz Kağan Destanı. İstanbul: Burhaneddin Basımevi.
3. Bayat, F. (2007). Türk Mitolojik Sistemi 1. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
4. Baysal, N. (2020). Türk Halk Kültüründe Su. Ankara: Gece Kitaplığı.
5. Baysal, N. (2020). İnanç Sistemi Merkezli Bir Bakış ile Türk Doğum Geleneğinde Su.” Uluslararası Türkçe Eğitim Kültür Edebiyat Dergisi. 9(3), s. 1106-1124.
6. Benazır Ateş, A. (2022). “Ekofeminizm Bağlamında Eski Türklerde Kadın ve Doğa İlişkisi.” Akademik Açı. 2(2), s. 69-107.
7. Berktay, F. (2012). Tek Tanrılı Dinler Karşısında Kadın. İstanbul: Metis Yayınları.
8. Burnakov, A. V. (2013). “Hakasların Geleneksel Dünya Tasavvurlarında Su İyesinin Dişil Başlangıcı.” Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 36, s. 9-22.

9. Chidester, D. (2021). “Animizm.” Çev. Tuğba Aydoğan, Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 3, s. 427-433.
10. Duymaz, A. (2007). “Oğuz Kağan Destanı’ndan Dede Korkut Kitabı’na Kahramanların Beden Tasvirlerinin Sembolik Anlamları Üzerine Değerlendirmeler.” Millî Folklor, Yıl 19, Sayı 76, s. 50-58.
11. Eliade, M. (2009). Dinler Tarihine Giriş. Çev. Lale Arslan. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
12. Eliade, M. (2017). Kutsal ve Kutsal-Dışı. Çev. Ali Berktay, İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım.
13. Eliade, M. (2018). Ebedi Dönüş Miti. Çev. Ayşe Meral, İstanbul: Dergâh Yayınları.
14. Fedakâr, P. (2014). “Besleyen mi Öldüren mi: Türk Mitik Tasavvurunda Anne Arketipinin Antropomorfik Görünümleri.” Millî Folklor, Yıl 26, Sayı 103, s. 5-19.
15. Gökbel, A. (2002). “Yıldızeli İlçesinin İnanç Coğrafyası ve İlçede Ziyaret Yerleri ile İlgili İnanç ve Uygulamalar.” Folklor/Edebiyat (Alevilik Özel Sayısı II), VII/30, s. 85-100.
16. Gülüm, E. (2014). “Halk İnançlarının Astral Mitik Anlatılarla İlişkisi Bağlamında Türk Kültüründe Ay ile İlgili İnanç ve Pratikler.” XI Milli Türkoloji Bildirileri (11-13 Kasım), s. 271-299.
17. Güngör, E. (2021). “Bozkır Kültüründe Mitolojik Demir ve Kutsal Efendileri (Demirciler).” Ortaçağ Araştırmaları Dergisi. IV/II, Aralık, s. 235-243.
18. Harva, U. (2014). Altay Panteonu. Çev. Ömer Suveren, İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
19. İnan, A. (2006). Tarihte ve Bugün Şamanizm Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
20. İnan, A. (2018). Eski Türk Dini. Ankara: Altınordu Yayınları.
21. İnan, A. (2020). Makaleler ve İncelemeler II. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
22. İnayet, A., Adem, Ö. (2009). “Uygur Türklerinin Mitolojik Dinî ve Tarihî Kadın Kahramanları Üzerine.” Turkish Studies, Vol. 4, Issue 3, s. 1183-1198.
23. Kayabaşı, O. (2013). “Taşeli Yöresi Geçiş Dönemleri.” Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Türk Halk Edebiyatı Bilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara.
24. Kara, E. N., M. Nuhoğlu. (2025). “Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Kadın ve Toprak Analojisi.” International Social Sciences Studies Journal, Vol: 11, Issue: 7, s. 599-606.
25. Karagöz, K. (2020). “Mezopotamya’da Ay Kültü ve İnancı.” Gorgon Kültür Tarih Araştırma Dergisi, Ağustos, Sayı 12, s. 17-45.
26. Korkmaz, E. (2008). Eski Türk İnançları ve Şamanizm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
27. Ögel, B. (1993). Türk Mitolojisi I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
28. Örnek, S. V. (1971). 100 Soruda İlkellerde Din, Büyü, Sanat, Efsane. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
29. Patapov, L. P. (2012). Altay Şamanizmi. (Çev. Metin Ergun). Konya: Kömen Yayınları.
30. Roux, J. P. (2002). Türklerin ve Moğolların Eski Dini. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
31. Roux, J. P. (2005). Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
32. Sagalayev, A. M. (2017). Ural-Altay Mitolojisinde Arketipler ve Semboller. Çev. Ali Toraman, İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
33. Tokyürek, H. (2025). “Eski Uygur Budist Metinlerinde Ayın Kozmik ve Sembolik Anlamı.” International Journal of Old Uyghur Studies. 7/1, s. 177-252.
34. Tulan, A (2020). “İzmir Menemen Bölgesi Doğum Adetleri.” Akademik Sosyal Araştırmalar. Yıl: 4, No: 14, s. 51-62.
35. Türkan, A. (2012). “Men, Mensis, Moon Ay Tanrı Men Özellikleri ve Kültü.” Ömer Çapar’a Armağan, Ankara: Hel Yayınları, s. 333-348.
36. Tylor, E. B. (2024). İlkel Kültür. Çev. Eren Kanat, İstanbul: Çavdar Yayıncılık.
37. Uhlig, A. (2007). “Türk Toplumunda Hıdırellez- II.” A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, s: 35, Erzurum, s. 251-284.
38. Yayın, N. (2008). “Efsanevi Hayat Ağacı: Munar.” Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı 15, Ağustos, s. 155-161.
39. Yayın, N. (2012). “Türk Mitolojisinde Su ve Su Tanrılarında Cinsiyet Meselesi.” Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı 23, s. 111-121.
40. Yurdakul Baysal, N., Yağmur, A. (2023). “Türklerde Menstrüasyon Dönemiyle İlgili İnanma ve Uygulamalar.” Prof. Dr. Mustafa Arslan Armağanı. Çanakkale: Paradigma Akademi. s. 937-947.