GELENEKSEL KÜLTÜRDEN DİLSEL YAPIYA ATASÖZLERİNDE BABA FİGÜRÜ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Bu makalede, atasözleri ve halk eserlerinde somutlaşan “baba” kavramıyla ilgili dilsel özellikler ele alınmaktadır. Atasözleri, konuşmamızı etkili ve eksiksiz kılmanın yanı sıra etkinliğini de artırır. Bu nedenle atasözü kullanan kişilerin konuşmaları etkileyici ve anlaşılırdır. Bir atasözü, insanların yaşam deneyimlerinden gelen insan atalarının görüşü ve sonucudur. Her insan için iletişim sürecinde düşünceleri ifade etmede istikrarlı olma arzusu esas olarak atasözlerinde ifade edilir. Atasözleri halk kültürünün ve sosyal değerlerin ana fikri olarak hizmet eder. Düşüncenin açıklığı, kısalığı ve ifade gücü nitelikleri atasözünde kendini gösterir. Atasözlerinin ana kaynağı insanların yaşamı ve deneyimleriyle ilgilidir ve insanların kültüründen, eski geleneklerinden, çevrelerinden, mesleklerinden, yaşam koşullarından ve çevrelerinden kaynaklanmaktadır. İnsanların yaşam biçimleri ve sosyal koşullarının değişmesiyle birlikte hayata bakışları da değişmekte, halk atasözleri de birbirinden farklılaşmaktadır. Bir başka neden de atasözlerini yaratanların bireysel düşünceleridir. Halkın kitap ve sözlü atasözlerinin içeriğine bakarsak, halk tarihinin incelenmesi için büyük önem taşıyan geçmiş yaşamın çeşitli olaylarını tanımladıkları anlaşılır. Bu nedenle atasözü, insan toplumunun eski olaylarının bir sonucu olarak oluşan çok önemli bir olgudur. Geçmiş dönem insanlarının düşüncelerinin, felsefelerinin ve dünya görüşlerinin ifadesidir. Bu makalede, yüzyıllardır insanların düşüncesinde “baba” kavramının tezahürü ile ifade edilen babaların kişiliğinin genel yansıması ve toplumda ebeveynlerin çocuklarla ve aileyle olan ilişkisi ele alınmıştır. Doğu halkları kültüründeki baba imajı özelliklerini incelemek için babanın çocuklarına karşı sorumluluğu, aile içindeki görevleri ve çocukların ebeveynlerine karşı temel görevlerine yer verilmiştir. Çünkü atasözünde düşünce didaktik bir biçimde ifade edilmekte ve babanın asil nitelikleri, rütbesi, mertebesi ve değeri tam olarak dile getirilmektedir. Bu bağlamda, dilbilimsel çalışmalar eğitimin çok yönlü doğasını açıklığa kavuşturmakta ve kültürel bir evrim olarak aile ilişkilerinin daha geniş bir anlayışını göstermektedir. Buna ek olarak, Doğu kültüründe, ebeveynlerin çocuklarıyla olan ilişkileri, saygıları ve tanınmaları son derece değerlidir ve insanların özel nitelikleri, halkın sözlü yaratıcılığının atasözlerinde kendini gösterir. Babalıkla ilgili atasözleri kültürler ve çağlar boyunca değişti; toplumsal değerlerin, cinsiyet rollerinin ve teknolojik gelişmelerin değişen ortamına uyum sağlamıştır. Atasözlerindeki babalığın dilsel özellikleri, sağlayıcı ve disiplinci olarak geleneksel rollerden, değişimin duygusal koçları ve savunucuları olarak çağdaş temsillere kadar, kültürel normlar ve bireysel deneyimler arasındaki karmaşık bir süreci yansıtmaktadır. Atasözleri babaları yalnızca aile sınırları içinde önde gelen kişiler olarak tasvir etmekle kalmıyor, aynı zamanda onların daha geniş toplumsal yaşamdaki etkilerini de kapsamaktadır. Modern çağın karmaşıklıklarında yol alırken, atasözleri farklı aile yapılarını kucaklayacak, kapsayıcılığı yüceltecek ve babaların rollerinin çok yönlü doğasını tanıyacak şekilde genişlemiştir. Babalar yalnızca sağlayıcı olarak değil, aynı zamanda duygusal besleyiciler, ailenin koruyucuları ve eşitlikçiler olarak da tasvir edilmektedir. Temel olarak halk atasözlerinde ifade edilen baba-çocuk ilişkisi erkek çocuklar için önemlidir çünkü onlar genelde babalarını kendilerine rol model ve rehber olarak görürler. Bu ilişki baba ve oğlu güçlü ve nazik kılar ve bu da oğlunun yarın için kendine olan güveninin ve karakterinin temelini oluşturur. Yani oğul, babasının her hareketine dikkat eder, çevresindeki insanlara karşı tavrını, yaşam mücadelesini öğrenir. Yani, makalede, Doğu halklarının kültüründe babanın konumunu belirlemek araştırmanın özel bir amacıdır ve konuyu araştırma sürecinde esas olarak halkın folkloruna ve topluluk insanlarının eserlerine dayanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Baba kavramı
• atasözleri
• paremiyoloji
• kültürel dilbilim
• semantik genişleme

Etik Beyan

Etik kurallara uyuldu

A RESEARCH ON THE FATHER FIGURE IN PROVERBS FROM TRADITIONAL CULTURE TO LINGUISTIC STRUCTURE

Öz

In this article, the linguistic features related to the concept of “father”, embodied in proverbs and folk works, are discussed. Proverbs make our speech effective and complete, as well as increase its effectiveness. Therefore, the speech of people who use proverbs is expressive and clear. A proverb is the opinion and conclusion of human ancestors, which comes from people's life experience. For each people the desire to be stable in expressing thoughts in the process of communication is expressed in mainly in proverbs. A proverb serves as the main idea of folk culture and social values. The qualities of clarity of thought, brevity and expressiveness are manifested in the proverb. The main source of proverbs is related to people's life and times, and originates from people's culture, ancient customs, environment, occupation, living conditions and their surroundings. Along with the changes in people's way of life and social conditions, their views on life also change, folk proverbs also differ from each other. Another reason is the individual thinking of the creators of proverbs. If we look at the contents of the book and oral proverbs of the people, it becomes clear that they describe various events of the past life, which are of great importance for the study of the history of the people. Therefore, a proverb is a very important phenomenon that was formed as a result of ancient events of human society. They are the expression of thoughts, philosophy and worldview of the people of the past era. In this article, the general reflection of the personality of fathers, which has been expressed in the thinking of people for centuries in the manifestation of the concept of “father” and the relationship of parents their children and family in society, has been discussed. In order to study the characteristics of the fathers of the people of the East, the father's responsibility towards his children, his duties in the family and the main duties of children towards their parents are included. Because in the proverb, the thought is expressed in a didactic form, and the noble qualities of the father, his rank and value are fully expressed. In this context, linguistic studies clarify the multifaceted nature of education and show a broader understanding of family relations as a cultural evolution. In addition, in the Eastern culture, the relationship, respect and recognition of parents towards their children is highly valued, and the special qualities of people are manifested in the proverbs of the oral creativity of the people. That is, in the article, determining the position of the father in the culture of the peoples of the East is a special goal of the research, and in the process of researching the topic, we mainly relied on the folklore of the people and the works of the people of the community.

Anahtar Kelimeler

• The concept of father
• proverbs
• paremiology
• cultural linguistics
• semantic expansion

Kaynakça

1. Adamova, S. M. Proverbs and sayings reflecting interpersonal relationship in the languages of different culture: Lak and English, Extended Abstract of Candidate Dissertation, Makhachkala: Firma KIT IP Dagermanov I. D., 2015.
2. Al-Bukhari, Abu Abdullah Muhammad ibn Ismail. Al-jami' as-sahih (Volume 1), Translated from Arabic by Zakirjon Ismail, Tashkent: Komuslar Bosh Editorial, 1991.
3. Albayrak, N. Türkiye Türkçesinde Atasözleri, İstanbul: Kapı Yayınları, 2009.
4. Baran, Buket, Çimen, Gamze. "Evaluation of the Concept of Milk among Tuvans and Tatars in an Ethnolinguistic Context Based on Cultural Memory", Folklore: Electronic Journal of Folklore, 98, 2026, 177-208. https://folklore.ee/folklore/
5. Çetin, İsmet. “Türk kültüründe bab (baba)/ ata geleneği (Bab (Baba) /Ata Tradition in Turkish Culture)”, Millî Folklor, 2007.
6. Fazilov, M. Proverbs and sayings in parables and stories, Dushanbe: Donish, 1973.
7. Fazilov, M. Culture of proverbs, sayings and aphorisms of the Tajik and Persian languages (Volume II), Dushanbe: Irfan, 1977.
8. Gaffarov, R. The language and style of Rahim Jalil, Dushanbe: Donish, 1996.

9. Gibbs, R. W. “Metaphor and Thought”, The Cambridge Handbook of Metaphor and Thought, Cambridge University Press, 2008, 3.
10. Kövecses, Z. Metaphor: A Practical Introduction, Oxford: Oxford University Press, 2010, xii.
11. Lakoff, G., Johnson, M. Metaphors We Live By, London: The Univ., of Chicago Press, 1980.
12. Lytkina, O. I. “The problems of Studying The Concept In Modern Linguistics”, Cyberleninka, https://cyberleninka.ru/article/n/problemy-izucheniya-kontsepta-v-sovremennoy-lingvistike, 2019.
13. Rahimov, D. Proverbs and Sayings of People of The World, Dushanbe: Iste`dod, 2012.
14. Safarov, Sh. Cognitive linguistics, Djizak: Sangzor, 2006.
15. Sa`diy, Sheroziy. Guliston, Dushanbe: Donish, 1988.
16. Web Source. “Proverbs About Father”, https://posloviz.ru/category/otec/, Erişim Tarihi: 2026.
17. Xudoyqulov, Behzod. “Frazeologizmlarning Asosiy Xususiyatlari”, Oriens ilmiy jurnali, 2021, 308-315.
18. Yılmaz, Emrah. Mahtumkulu ve Eserlerinde Metafor, Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Ankara, 2022.
19. Yılmaz, Emrah. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro İlmi Konferans Bildirileri), Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.
20. Yılmaz, Emrah. “Türkmen Türkçesindeki Deyimler Üzerine Tipolojik Tasnif Denemesi”, Türkolojinin Bilgi Hafızası Ferhat Tamir’e Armağan, Ed. Fatih Kirişçioğlu, Sümeyra Harmanda, Emine Güven, Ankara: Akçağ Yayınları, 2025, 482-506.