EDEBİYAT KÜLTÜRÜNDE NOVELLA TÜRÜNÜN DOĞUŞU VE YAPISAL EVRİMİ

Öz

Bu makale, küçük epik türlerin en dinamiklerinden biri olan novella türünün kökenleri ve genezi üzerine kapsamlı bilgiler sunmaktadır. Çalışmada, Özbek novellacılığının temellerini oluşturan latife, hikâyet, masal ve diğer geleneksel türlerin içerisindeki novellistik unsurlar derinlemesine tahlil edilmektedir. Bu bağlamda, türün evrimini açıklamak amacıyla "novella-masal", "novella-ballad" gibi hibrit terimlerin kullanımı, araştırmanın teorik gerekliliğini ortaya koymaktadır. Dünya ve yerel edebiyatbilimcilerin görüşlerinden hareketle hazırlanan bu çalışmada, Özbek novellasının karakteristik özellikleri; çatışma yoğunluğu, anlatı hızı, olay örgüsünün keskinliği, ani dönüşler ve çözüm bölümündeki beklenmedik sonlar üzerinden tanımlanmaktadır. Bu özelliklerin izi, kadim latifeler ile nispeten yakın dönemde yazılmış örneklerin karşılaştırılması yoluyla sürülmektedir. Dünya edebiyatında novella türüne temel teşkil eden "fabloların" manzum eserler olması hasebiyle, çalışmada Özbek edebiyatındaki manzum novella örneklerine de geniş yer verilmiştir. Erkin Vahidov’un "Donishqishloq Latifalari" (Bilge Köy Latifeleri) külliyatı ile Abdulla Oripov’un "Hangoma", "Şark Hikâyesi" ve "İleri İşçi ve Çevik Muhabir Kıssası" gibi manzum eserlerindeki dramatizm, kurgusal keskinlik ve şaşırtıcı finaller bilimsel temelde incelenmiştir. Makalenin kavramsal çerçevesini, hikâye ve novella türlerinin tipolojik karşılaştırması belirlemektedir. Bu doğrultuda, halk latifeleri temelinde kaleme alınan anlatıların iç yapısı sorgulanmış; özellikle Gafur Gulam’ın latife kurgusu üzerine inşa ettiği novellaları tahlil edilmiştir. Araştırma kapsamına ayrıca Nasîrüddin Rabgûzî, Abdurrahman Câmî, Sâdî-i Şîrâzî ve Alî Şîr Nevâî gibi klasik ustaların yanı sıra, münazara türünün temsilcileri olan Yakınî, Ahmedî ve Amirî ile mensur hikâyet ustası Hoca’nın eserleri dahil edilmiştir. Alî Şîr Nevâî’nin "Hamse"si içerisinde yer alan latifevari hikâyetler incelenerek, Batı edebiyatındaki novella özellikleri ile olan paralellikleri saptanmıştır. Elde edilen bulgular, Giovanni Boccaccio’nun "Dekameron" adlı eseriyle kıyaslanmış ve söz konusu klasik koleksiyonun kompozisyon yapısının aslında Doğu anlatı geleneğinin bir ürünü olduğu tezi vurgulanmıştır. Bu yönüyle novella yapısının, Türk-İslam geleneğindeki latife kurgusuyla olan yapısal benzerliği kanıtlanmıştır

Anahtar Kelimeler

• Novella
• latife
• genezis
• folklor
• efsane

Etik Beyan

etik kurallara uyuldu

THE BIRTH AND STRUCTURAL EVOLUTION OF THE NOVELLA IN LITERARY CULTURE

Öz

This article provides comprehensive information on the origins and genesis of the novella, one of the most dynamic genres of small epic forms. In the study, the novellistic elements within the latifa (anecdote), hikayat (didactic tale), folktale, and other traditional genres that constitute the foundations of Uzbek novella writing are analyzed in depth. In this context, the use of hybrid terms such as "novella-fable," "novella-ballad," and "novella-folktale" (ertak) to explain the evolution of the genre demonstrates the theoretical necessity of the research. Prepared based on the perspectives of global and local literary scholars, the study defines the characteristic features of the Uzbek novella through conflict intensity, narrative pace, sharpness of plot, abrupt turns, and the unexpected endings in the resolution phase. The traces of these features are followed by comparing ancient latifas with examples written in relatively recent times. Since the "fabliaux," which form the basis of the novella genre in world literature, were originally verse works, this study also gives extensive space to examples of poetic novellas in Uzbek literature. The dynamism, structural sharpness, and surprising endings in Erkin Vahidov's "Donishqishloq Latifalari" (Anecdotes of the Wise Village) cycle and Abdulla Oripov's poetic works such as "Hangoma," "Eastern Tale," and "The Story of the Advanced Worker and the Quick Reporter" are examined on a scientific basis. The conceptual framework of the article is defined by a typological comparison of the short story and novella genres. In this direction, the internal structure of narratives written on the basis of folk anecdotes is questioned; particularly the novellas of Gafur Gulam, built upon the latifa structure, are analyzed. The scope of the research also includes the works of classical masters such as Nasiruddin Rabghuzi, Abdurrahman Jami, Sa'di Shirazi, and Alî Şîr Nevâî, as well as representatives of the debate genre such as Yaqiniy, Ahmadiy, and Amiriy, along with the prose hikayat master Xoja. By examining the anecdote-like stories within Alî Şîr Nevâî's Khamsa, parallels with the features of the Western novella are identified. The findings are compared with Giovanni Boccaccio's The Decameron, emphasizing the thesis that the compositional structure of this classic collection is actually a product of the Eastern narrative tradition. In this respect, the structural similarity between the novella form and the latifa construction in the Turkic-Islamic tradition is proven.

Anahtar Kelimeler

• Novella
• latifa
• genesis
• folklore
• legend

Kaynakça

1. Choser, D. Kenterberiyskiye Rasskazi. Moskva: 1973. – S. 345.
2. Ekkerman, Y. P. “Gyote bilan gurunglar” // Jahon adabiyoti. 2013. 1-son.
3. G‘ulom, G‘. Tanlangan Asarlar. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyot uyi, 2012. – 351 b.
4. Homidiy, H. Donolar davrasi. Toshkent: O‘qituvchi, 2011. 350 b.
5. Jomiy, A. Bahoriston. Toshkent: Yozuvchi, 1997. 82 b.
6. Komilov, N. Tafakkur karvonlari. Toshkent: SHARQ, 2011. 319 b.
7. Komisyon. Afandi latifalari. Toshkent: 1989. 271 b.
8. Komisyon. O‘zbek xalq og‘zaki poetik ijodi. Toshkent: O‘qituvchi, 1980. 360 b.

9. Komisyon. Ezop masallari. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi nashriyotmatbaati, 2010. 211 b.
10. Komisyon. Muborak maktublar. Toshkent: O‘qituvchi, 1987. 300 b.
11. Mallayev, N. Alisher Navoiy va xalq ijodiyoti. Toshkent: 1976. 383 b.
12. Meletinskiy, Ye. M. Istoricheskaya poetika novelli. Moskva: 1980. S. 321.
13. Muxtarov, T. A. Novella v klassicheskoy arabskoy literature. Tashkent: 2002. S. 324.
14. Navoiy, A. Saddi Iskandariy. Toshkent: G‘. G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1991. 830 b.
15. Quronov, D. Nazariy qaydlar. Toshkent: Akademnashr, 2018. 81 b.
16. Rabg‘uziy N. Qisasi Rabg‘uziy. Toshkent: Yozuvchi. 1991. 272 b.
17. To‘xliyev, B. Adabiyot. Toshkent: O‘qituvchi, 2002. 288 b.
18. Umurov, H. Adabiyotshunoslik nazariyasi. Toshkent: A. Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2004. 262 b.
19. Usmonova, Z. O‘zbek ertaknovellalarining o‘ziga xos xususiyatlari va badiiyati. Nom. diss. avtoreferati Toshkent: 1999. 25 b.
20. Vladimirova, N. Ot slova k knige. Toshkent: 1983. S. 153.
21. Yılmaz, E. “Özbekistan’ın Küresel Başarılarına Sosyokültürel Bir Yaklaşım ve 2024 Yılının Analizi”, Turkologik Tadqiqotlar (Türkoloji Araştırmaları), 1/6, 8-21, 2025.
22. Yılmaz, E. “Alisher Navoiy Ijodidagi Metaforik Tafakkur”, Alisher Navoiy Ilmiy-Adabiy Merosining Umumbashariyat Ma’naviy va Ma’rifiy Taraqqiyotidagi O’rni (V. Xalqaro Ilmiy konferansiya materyallari). Navoiy: Murruvatli-Dil Press, 2025, 301-313.
23. Yılmaz, E. - Ruzmanova, R. “Türk-Özbek İlişkileri Tarihinde Stratejik Bilim Merkezleri”, Emir Timur ve Mirası, Cilt 2, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları, 2025, 475-502.
24. Yılmaz, E. - Baynazarov, Z. “Özbekistan’ın Vizyoner Lideri Şevket Mirziyoyev’in Dil Politikası”, Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, Sayı 114, 2025, 253-271.
25. Yeluq, V. S. – Kenjayeva, P. Kutilmagan Mehmon. Toshkent: Akademnashr. 2011 250 b.