OSMANLI MERKEZ BÜROKRASİSİNDE SEFER YAPILANMASI VE KARŞILAŞILAN PROBLEMLER

Öz

Osmanlı merkez bürokrasisi padişah idaresinde yapılan seferlerde merkezdeki gibi yeralmış, ordunun sabit bir parçası hâline gelmiştir. Merkezde de genellikle İstanbul’uniaşesini temin edecek, asayişini sağlayacak devletin ve halkın basit bürokratik işlemleriniyürütecek kadar görevli bırakılıyordu. Padişahların sefere çıkmayıp ordununkumandasını sadrazama devretmeleriyle birlikte devlet işlerinin asıl görüldüğü merkezolan Divan-ı hümâyûn yerine sadrazam merkezli bürokratik yapı devlet işlerindedaha öne çıkmaya başlamıştır. Sadrıazamın yakın maiyetindeki sadaret kethüdası,reisülküttap, çavuşbaşı gibi görevlilerin merkez ve taşra bürokrasisi üzerindekinüfuzları oldukça artmıştır. Sadrazam sefere çıktığında, merkezde bir vekiller bürokrasisioluşturularak, merkez bürokrasisi ikiye, bazen payitahtın Edirne’ye taşınmasıylaüçe ayrılıyordu. Bölünme bürokratik işlemlerin hacmini ve detayını artırmanınyanı sıra hangi işin merkezde hangisinin taşrada görüleceği, maliye kalemlerindemerkez ve taşra arasında harç paylaşımı, ordu ile merkez arasında gidip gelen evrakınkaybolması ya da işlemlerde gecikmeler başta olmak üzere çeşitli konularda zamanzaman problemler yaşanmasına sebep olmaktaydı. Bu çalışmada ordu ve merkezdekalan bürokrasinin yapılanması, birbirleriyle irtibatı, yetki paylaşımı ve karşılaşılanbazı problemler incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı merkez bürokrasisi, sefer bürokrasisi, kalemler, kâtipler

MILITARY EXPEDITION STRUCTURING IN OTTOMAN CENTRAL BUREAUCRACY AND PROBLEMS ENCOUNTERED

Öz

Ottoman central bureaucracy takes part in the military expeditions under the sultanin the same way as the center and became a constant part of military. In the center,usually sufficient numbers officers left behind to provide Istanbul’s livelihood, securityand to carry out the simple bureaucratic procedures of the people. After the sultansstopped going to military expeditions and handing over the army commandership tothe grand vizier, grand vizier based-bureaucratic structure instead of divan-ı hümayuncame into prominence in state affairs. Dominance of sadaret steward, reisülküttapÇavuşbaşı who are in the employ of Grand vizier on central and provincebureaucracy increased fairly. When the grand vizier launched a military expedition,central bureaucracy was divided into two or sometimes three with relocating the capitalto Edirne by forming a bureaucracy of substitutes. Division increased the size and thedetails of the bureaucratic procedures and caused problems in some matters such aswhich procedure is going to be held in central or province, fee sharing between centerand province, documents getting lost between army and center or delays in theprocedures.. In this study, the structure of military and central bureaucracy, theirconnection, authority sharing and problems encountered are examined.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman central bureaucracy, military expedition bureaucracy, departments, clerks

Kaynakça

1. BOA, [Başbakanlık Osmanlı Arşivi] A.DVN. [Divan Kalemi] Dos.nr. 14/43.
2. BOA., A.MKT, [Sadaret Mektubî Kalemi/Dosya] Dos. nr. 170/45; Dos. nr. 181/46.
3. BOA, A.MKT [Sadaret Mektubî Kalemi/Defter], nr. 1038.
4. BOA, A.RSK [Rüus Kalemi/Dosya], Dos. nr. 98/20; nr. 176/9; nr. 179/7; nr. 187/39.
5. BOA, A.RSK [Rüus Kalemi/Defter], nr. 1480; nr. 1627.
6. BOA, A.RST [Reisülküttab Kalemi], Dos. nr. 1/7; Dos.nr. 5/56; Dos. nr. 5/57; Dos. nr. 5/58; Dos.nr. 5/59.
7. BOA, Atik Şikayet Def., nr. 10 [1686-1687 h.1097-1098 Tarihli Atik Şikayet Defteri’nin Transkripsiyon ve Değerlendirilmesi haz. Mesut Demir , MÜTAE Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2010 vasıtasıyla].
8. BOA, C.AS. [Cevdet Askerî], nr. 5676; nr. 6755; nr. 33361; nr. 16056.

9. BOA, C.DH [Cevdet Dahiliye], nr. 4732; nr. 5110; nr. 8387; nr. 14843; nr. 14927.
10. BOA, C.ML [Cevdet Maliye], nr. 31452.
11. BOA, C.TZ [Cevdet Timar], nr. 1395; nr. 2527; nr. 6493.
12. BOA, HAT [Hatt-ı Hümâyûn], nr. 4288; nr. 7530; nr. 8397; nr. 13608; nr. 14894; nr. 23386; nr. 30042; nr. 41394; nr. 41426.
13. BOA, KK[ Kâmil Kepeci], nr. 7; nr. 18; nr. 19; nr. 22; nr. 25; nr. 26; nr. 36; nr. 275; nr. 492; nr. 7534.
14. BOA, MAD [Maliyeden Müdevver Defterler], nr. 7917/461.
15. BOA, A.DVN. MHM [Mühimme Defteri], nr. 190, nr. 209; nr. 224.
16. BOA, A.DVN.MHM.ZYL [Mühimme Zeyli Defteri], nr. 18.
17. BOA, Name-i Hümâyûn Defteri, nr. 1.
18. BOA, TD [Tapu Tahrir Defteri], nr. 829; nr. 853
19. Ahmed Cavid, Hadîka-i Vekāyi‘, haz. Adnan Baycar , Ankara 1998.
20. Anonim Osmanlı Tarihi 1099-1116/1688-1704 , yay. haz. Abdülkadir Özcan , Ankara 2000.
21. Defterdâr Sarı Mehmed Paşa, Zübde-i Vekayiât, Tahlil ve Metin 1066- 1116/1656-1704 , haz. Abdülkadir Özcan , Ankara 1995.
22. Lütfi Paşa Âsafnâmesi Yeni Bir Metin Tesisi Denemesi , nşr. Mübahat Kütükoğlu, Prof. Dr. Bekir Kütükoğluna Armağan'dan indeks ilave edilmiş ayrı basım , İstanbul 1991, s. 9-10.
23. Selanikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selânikî 971-1003/1563-1595 I. haz. Mehmet İpşirli , Ankara 1999.
24. Şem’dânî-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi, Mür’i’t-tevârîh II-A, nşr. M. Münir Aktepe , İstanbul 1978.
25. Topçular Katibi ‘Abdülkādir Kadrî Efendi Tarihi I, haz. Ziya Yılmazer , Ankara 2003; II, haz. Ziya Yılmazer , Ankara 2003.
26. Üsküdarî Abdullah Efendi, Vâkı‘ât-ı Rûzmerre I, Topkapı Sarayı Müzesi Revan Ktb. nr. 1223; II, Topkapı Sarayı Müzesi Revan Ktb. nr. 1224.
27. Vekāyi‘nüvis Enverî Sadullah Efendi ve Tarihinin I. Cildi’nin Metin ve Tahlili 1182-1188/1768-1774 , haz. M. Saffet Çalışkan , MÜSBE TAE, Doktora Tezi.
28. Afyoncu, Erhan, “Nişancı”, TDVİA, XXXIII, s. 157.
29. ____________, Defterhâne-i Âmire XVI.-XVIII. Yüzyıllar, Ankara 2014. Ahıshalı, Recep, “Rüûs”, TDVİA, XXV, 272-273.
30. ____________, Osmanlı Devlet Teşkilâtında Reisülküttâblık XVIII. Yüzyıl , İstanbul 1999.
31. Doğan, Muzaffer, Sadaret Kethüdâlığı 1730-1836 , MÜSBE, Doktora Tezi, İstanbul 1995.
32. Emecen, Feridun M., “Sefere Götürülen Defterlerin Defteri”, Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, İstanbul 1991 , s. 241-268.
33. Göyünç, Nejat, “Ta’rīĥ Başlıklı Muhasebe Defterleri”, Osmanlı Araştırmaları, İstanbul 1990 , X, 1-37.
34. Kütükoğlu, Mübahat S., Osmanlı Belgelerinin Dili Diplomatik , İstanbul 1994.
35. Uluskan, Murat, Divân-ı Hümâyûn Çavuşbaşılığı XVI-XVII. Yüzyıllar , MUSBE Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 1998.
36. ____________, Divân-ı Hümâyûn Çavuşları, Marmara Üniversitesi. Türkiyat Arş. Enst. Doktora Tezi, İstanbul 2004.
37. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devletinin Merkez ve Bahriye Teşkilâtı, Ankara 1988.