OSMANLIDA VAKIF TEFTİŞLERİ VE VAKIF İDARESİNİN MERKEZİLEŞMESİ

Öz

Vakıflar, Osmanlı sisteminin vazgeçilmez unsurlarındandı. Değişik tür- deki binlerce vakıf dinî, sosyal ve ekonomik alanlarda faaliyet yürütmek- teydi. Paraya dayalı yapıları nedeniyle vakıflar suistimale her zaman açık kurumlardı. Bu nedenle, vakıflara ait her türlü işlemler, gelir ve gider kayıtları, Osmanlı merkezi idaresi tarafından katı bir denetim/teftişe tabi tutulmaktaydı.Karmaşık bir yapıya sahip olan vakıf teftişleri olağan ve olağanüstü olmak üzere iki türlüydü. Olağan teftişler kadılar tarafından mutat/periyodik ola- rak yürütülürdü. Olağanüstü teftişler ise takvime uyulmadığı veya her- hangi başka bir sorunun yaşandığı hallerde resen alınan kararla gerçekleştirilirdi.Bu çalışmada, vakıflarda yaşanan aksaklık ve usulsüzlükler ele alınacak, teftişlerin sebepleri ve çeşitleri hakkında tespitler yapılacaktır. 16. yüzyıl sonunda özel yetkili Evkaf-ı Haremeyn Müfettişliği’nin teşekkülü ile başlayan ve vakıflarda 19. yüzyıl ortalarına kadar süren idari değişimin nedenleri ve arka planı üzerinde durulacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Vakıf, teftiş, nazır, darüssaade ağası, usulsüzlük, yolsuzluk, Evkaf-ı Hümayun Müfettişliği.

INSPECTION OF PIOUS FOUNDATIONS AND CENTRALIZATION OF WAQF ADMINISTRATION IN THE OTTOMAN EMPIRE

Öz

Pious Foundations were indispensable elements of the Ottoman system. Thousands of them were fulfilling different religious, social and economic functions. As they were susceptible to corruption, records of income and expenditure and all sorts of transactions concerning these foundations were subject to government inspection. These complex inspections could either be ordinary or extraordinary. The first ones were undertaken periodically by the qadis. The extraordinary ones were only preferred when normal ones could not be performed on time or when there were some other problem. This work will deal with the irregularities in pious foundations and try to analyze the reasons and types of government inspections. It will focus on the background of the administrative change that started with the foundation of the Evkaf-i Haremeyn Inspectorship of in the late sixteenth century up until the mid-nineteenth century

Anahtar Kelimeler

• Pious foundation, inspection, overseer, Ottoman Chief Harem Eunuch, irregularity, corruption, Inspectorship of Imperial Pious Foundations

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi BOA – İstanbul Müftülüğü Şer’iyye Sicilleri Arşivi - İSAM Kütüphanesi Arşivi
2. Evkaf-ı Hümayun Müfettişliği Şer‘iyye Sicilleri EHM ŞS , no: 1, 48, 54, 130, 137, 364, 367, 372, 374.
3. Evkaf Muhasebeciliği Şer‘iyye Sicilleri, no: 111, 112, 113, 114, 115
4. Bursa Şeriyye Sicilleri, no: A-7
5. İstanbul Ahkâm Defterleri, no: 20
6. Atik Şikâyet Defterleri, no: 11, 18
7. 7 Numaralı Mühimme Defteri: 975-976/1567-1569 : Özet-Transkripsiyon-İndeks, c. 3, yay. haz. Hacı Osman Yıldırım vd., BOA Yay., Ankara 1999.
8. 12 Numaralı Mühimme Defteri: 978-979/1570-1572 : Özet, Transkripsiyon ve İndeks, c. 2, yay. Haz. Hacı Osman Yıldırım vd., proje yön.: İsmet Binark, BOA Yay., Ankara 1996.

9. 21 Numaralı Mühimme Defteri Tahlil-Metin , haz. Sıtkı Çelik, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul l997.
10. 29 Numaralı Mühimme Defteri 984/1576 Tahlîl-Özet-Transkripsiyon , haz. Gülay Kahveci, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 1998.
11. 43 Numaralı Mühimme Defteri H.988 / M.1580 Transkripsiyon ve Değerlendirmesi [s. 1-108], haz. Sevilay Sakarya, Yüksek Lisans Tezi, Erciyes Üniversitesi, Kayseri 2014.
12. XLIX Numaralı Mühimme Defteri Tahlil – Metin , haz. Hasan Yıldız, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 1996.
13. 55 Numaralı Mühimme Defteri, haz. Musa Günay, Yüksek Lisans Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun 1996.
14. 66 Numaralı H.997-998/M.1589-1590 Mühimme Defteri İnceleme-Metin , haz. Reyhan Aytaç, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2014.
15. 72 Numaralı Mühimme Defteri H. 1002-1003 vr.1-230 : İnceleme-Metin, haz. Abdullah Tanrıvermiş, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2014.
16. 82 Numaralı Mühimme Defteri 1026-1027 / 1617-1618 : Özet, Transkripsiyon, İndeks ve Tıpkıbasım, yay. haz. Hacı Osman Yıldırım vd., BOA Yay., Ankara 2000.
17. 85 Numaralı Mühimme Defteri 1040-1041 1042 / 1630-1631 1632 : Özet, Transkripsiyon, İndeks, yay. haz. Hacı Osman Yıldırım vd., BOA Yay., Ankara 2002.
18. 89 Numaralı Mühimme Defteri, haz. Eren Bahri Gök, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2003.
19. 92 Numaralı Mühimme Defteri Özet ve Transkipsiyon H.1067- 1069/M.1656-1658 , haz. Selçuk Osmanoğlu, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2004.
20. AHMED LÛTFÎ EFENDİ, Vak’anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, c. 4-5, haz. Ahmet Hezarfen, YKY-Toplumsal Tarih Vakfı, İstanbul 1999.
21. AKGÜNDÜZ, Ahmed, Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, 2, 9, OSAV, İstanbul 1990, 1996.
22. AKYILDIZ, Ali, Osmanlı Merkez Bürokrasisi 1836-1856 , Timaş, İstanbul 2019.
23. ALTINDAĞ, Ülkü, “Dârüssaâde”, DİA, 9, İstanbul 1994, 1-3.
24. AYDIN, Bilgin, İlhami Yurdakul, Ayhan Işık, İsmail Kurt, Esra Yıldız, İstanbul Şer‘iyye Sicilleri Vakfiyeler Katalogu, İSAM Yay., Ankara 2015.
25. AYDIN, Bilgin, Rıfat Günalan, XV – XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Maliyesi ve Defter Sistemi. Yeditepe, İstanbul 2008.
26. AYDINER, Mesut, “Râgıb Paşa,” DİA, 34, İstanbul 2007, 403-406.
27. BARKAN, Ömer Lütfi, Ekrem Hakkı Ayverdi, İstanbul Vakıfları Tahrîr Defteri, Baha Matbaası, İstanbul 1970.
28. BARNES, John Robert, An Introduction to Religious Foundations in the Ottoman Empire, Brill, Leiden 1986.
29. BEYDİLLİ, Kemal, “Mustafa III”, DİA, 31, İstanbul 2006, 280-283.
30. BUZPINAR, Ş. Tufan, Mustafa S. Küçükaşçı, “Haremeyn”, DİA, 16, İstanbul 1997, 153-157.
31. ÇİZAKÇA, Murat, “Philanthropic Foundations in Roman/Byzantine and Ottoman Empires: A Study in Continuity and Change”, Festschrift for Olga Katsiardi Yayınlanacak . Web yayını: https://www.academia.edu/37437185/_Philanthropic_Foundations_in_Ro man_Byzantine_and_Ottoman_Empires_A_Study_in_Continuity_a nd_Change_to_be_published_in_the_Festschrift_for_Olga_Katsiardi Erişim Tarihi: 30.11.2019 .
32. ___________, İslam Dünyasında Vakıflar, çev. Elif Süreyya Genç, Karatay Üniversitesi Yayıncılık, Konya 2017.
33. DEGUILHEM-SCHOEM, Randi Carolyn, History of Waqf and Case Studies from Damascus in Late Ottoman and French Madatory Times, Doktora Tezi, New York University, New York 1986.
34. DİKİCİ, Ayşe Ezgi, Obscure Roots, Solid Foundations: Comparative Study on the Architectural Patronage of Ottoman Court Eunuchs, Yüksek Lisans Tezi, Koç Üniversitesi, İstanbul 2009.
35. DÜZDAĞ, M. Ertuğrul, Şeyhülislâm Ebussuûd Efendi Fetvaları: Kanunî Devrinde Osmanlı Hayatı, Gonca Yay., İstanbul 2009.
36. GENCA, Elif, “Osmanlı Hukukunda Vakıfların Denetimi Evkaf-ı Hümayun Nezareti ,” İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 72/1, İstanbul 2014, 531-554.
37. GIL, Moshe, “The Earliest Waqf Foundations”, Journal of Near Eastern Studies, 57/2, Chicago 1998, 125-140.
38. GÜLER, Mustafa, Osmanlı Devlet’inde Haremeyn Vakıfları XVI. – XVII. Yüzyıllar , TATAV, İstanbul 2002.
39. GÜNGÖR, Tahir, Vak‘a-nüvîs Hâkim Efendi Tarihi Metin ve Tahlîl ” 2 c., Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul 2014.
40. GÜVEMLİ, Oktay, Batuhan Güvemli, “Osmanlı Kayıt Kültüründe Vakıf Muhasebesi ve Devlet Muhasebe Sistemi”, Vakıflar Dergisi, 46, Ankara 2016, 9-21.
41. HATHAWAY, Jane, “Ḥabeşī Meḥmed Agha: The First Chief Harem Eunuch Darüssaade Ağası of the Ottoman Empire”, The Islamic Scholarly Tradition: Studies in History, Law, and Thought in Honor of Professor Michael Allan Cook, ed. Asad Q. Ahmed, Behnam Sadeghi, Michael Bonner, E.J. Brill, Leiden 2011, 179-195.
42. ___________, “The Economic and Charitable Activities of the Ottoman Chief Harem Eunuch Darüsaade Ağası in the Ottoman Provinces”,History from Below: A Tribute in Memory of Donal Quataert, ed. Selim Karahasanoğlu ve Deniz Cenk Demir, Bilgi University Press, Istanbul 2016, 199-205
43. ___________, “The Role of Kızlar Ağası in the 17th-18th Century Ottoman Egypt”, Studia Islamica, 75, Paris 1992, 141-158.
44. HENNIGAN, Peter C., The Birth of a Legal Institution: The Formation of the Waqf in Third-Century A.H. Ḥanafī Legal Discourse, Brill, Leiden 2004.
45. İBNÜLEMİN MAHMUD KEMAL İNAL, Hüseyin Hüsameddin, Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti’nin Târihçe-i Teşkîlâtı ve Nuzzârın Terâcim-i Ahvâli, Evkâf-ı İslâmiye Matbaası, İstanbul 1335.
46. İPŞİRLİ, Mehmet, “Osmanlı Vakıflarında İdarî Bozukluklar ve Mütevellî”, Kitaplara Vakfedilen Bir Ömre Tuhfe: İsmail E. Erünsal’a Armağan: Tarih, haz. Hatice Aynur, Bilgin Aydın, M. Birol Ülker, Ülke Armağan Yay., İstanbul 2014, I, 387-404.
47. KAHRAMAN, Seyit Ali, Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti, Kitabevi, İstanbul 2006.
48. KARAHAN, Abdülkadir “Fuzûli’nin Mektupları I”, İstanbul Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, 2/3-4, İstanbul 1948, 245-266.
49. KARAKOÇ, Yıldız, Palace Politics and the Rise of the Chief Black Eunuch in the Ottoman Empire, Yüksek Lisans Tezi, Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul 2005.
50. KÖPRÜLÜ, Bülent, “Evvelki Hukukumuzda Vakıf Nev’iyetleri ve İcareteynli Vakıflar,” İÜ Hukuk Fakültesi Mecmuası, 17/3-4, İstanbul 1951, 685- 716.
51. KÖPRÜLÜ, Fuad, “Vakıf Müessesesinin Hukukî Mahiyeti ve Tarihî Tekâmülü”, Vakıflar Dergisi, II, Ankara 1942, 1-35.
52. MUSTAFA NURİ PAŞA, Netayic ül-Vukuat:Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi, 3-4, haz. Neşet Çağatay, TTK, Ankara 1980.
53. ___________, Netâyicü’l-Vukûât, c. 3, 2. bs., Uhuvvet Matbaası, İstanbul 1327.
54. OBERAUER, Norbert, “Early Doctrines on Waqf Revisited: The Evolution of Islamic Endowment Law in the 2nd Century AH”, Islamic Law and Society 20/1-2, Leiden 2013, 1-47.
55. ÖMER Hilmi Efendi, İthâf’ül-Ahlâf fî Ahkâm-il Evkâf, VGM Yay., Ankara 1977.
56. ÖZTÜRK, Nazif, “Evkâf-ı Hümâyun Nezâreti”, DİA, 11, İstanbul 1995, 521- 524.
57. ___________, “Mukataalı Vakıf”, DİA, 31, İstanbul, 2006, s. 132-134.
58. SARIKAYA, Hüseyin, Ahmed Vâsıf Efendi ve Mehâsinü’l-Âsâr ve Hakā’iku’lAhbâr’ı 1209-1219/1794-1805 İnceleme ve Metin , Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2013.
59. SCHACHT, Joseph, “Early Doctrines on Waqf”, 60. Doğum Günü Münasebetiyle Fuad Köprülü Armağanı, Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, Ankara 1953, 443-452.
60. SEYYİD Muhammed es-Seyyid “Deşîşe”, DİA, 9, İstanbul 1994, 214-215.
61. SHAW, Stanford J., The Financial and Administrative Organization and Development of Ottoman Egypt: 1517-1798, Princeton University Press, Princeton 1962.
62. ŞAHİN, İlhan, Feridun Emecen, Osmanlılarda Divân - Bürokrasi - Ahkam: II. Bayezid Dönemine Ait 906/1501 Tarihli Ahkâm Defteri, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul 1994.
63. ULUÇAY, Çağatay, Harem II, TTK, Ankara 1971.
64. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı, 3. bs., TTK, Ankara 1988.
65. ___________, Osmanlı Devletinin Saray Teşkilâtı, 2. bs., TTK, Ankara 1984.
66. YEDİYILDIZ, Bahaeddin, XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi: Bir Sosyal Tarih İncelemesi, TTK, Ankara 2003.
67. YILDIZ, Kenan, 1660 İstanbul Yangını ve Etkileri: Vakıflar, Toplum ve Ekonomi, TTK, Ankara 2017.
68. YÜCEL, Yaşar, Osmanlı Devlet Teşkilâtına Dair Kaynaklar: Kitâb-i Müstetâb, Kitabu Mesâlihi’l Müslimîn ve Menâfi‘i’l-Mü’minîn, Hırzü’l-Mülûk, TTK, Ankara 1988.
69. YÜKSEL, Hasan, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü 1583- 1683 , Dilek Matbaası, Sivas 1998