RAFAEL ROMANININ TERCÜMESİNE DAİR RECAİZADE MAHMUD EKREM’İN TENKİDİ VE HÜSEYİN DÂNİŞ’İN CEVABI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2021, Sayı: 45, 185 - 220, 31.05.2021

Mesut Koçak

Öz

Bu makalede Recaizade Mahmud Ekrem’in az bilinen, bugüne kadar yayımlanmış eserleri içinde yer almamış; kendisi hakkında yapılan çalışmalarda da pek konu edilmemiş bir tenkit metni ile Hüseyin Dâniş Bey’in söz konusu tenkide verdiği cevabın neşirleri yapılacak; iki metnin devrin tercüme tartışmaları içinde tuttuğu yer değerlendirilecektir. M[ehmed] S[alahaddin] ve A[hmed] L[ütfullah]’ın Lamartine’den çevirdikleri Rafael romanının tercüme müsveddeleri, değerlendirmesi için kendisine ulaştırıldıktan sonra Recaizade Mahmud Ekrem, uzun sayılabilecek bir tenkit kaleme alır. Tercümeyi, müsveddeleri kendisine ulaştıran Hüseyin Dâniş Bey’e ait zanneden Recaizade, tenkidi de ona hitaben yazar. Hüseyin Dâniş Bey ise hem “üstad”ın ilgisine övgü hem de tenkide karşılık olacak bir cevabi yazı kaleme alır. Her iki metin de mütercimler tarafından 1314 1898 tarihinde yayımlanan Rafael tercümesinin başına konulur. Her iki metin de tercüme usûlüne dair önemli görüşler ihtiva eder. Bilhassa Recaizade Mahmud Ekrem’in tercüme üzerine genel ve özel görüşlerinin yer aldığı metin, Türk edebiyatında klasikler tartışmasının yapıldığı bir dönemde kaleme alınmış olması bakımından ayrıca önemlidir. Klasikler tartışmasına yazılarıyla dâhil olmuş Hüseyin Dâniş’in tercümeye dair görüşleri de bu bakımdan dikkate değer. Bu makale, her iki metnin neşri ve değerlendirmesi ile birlikte hem Türk edebiyatının en önemli simalarından Recaizade Mahmud Ekrem’e dair hem de Tanzimat’tan sonra edebiyat sahasında ortaya çıkan yenileşme hareketinin en önemli taşıyıcılarından olan tercümelere dair araştırmalara bir katkı sağlamayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat Edebiyatı , tercüme , Tenkit , Recaizade Mahmud Ekrem , Hüseyin Dâniş

AN EVALUATION ON RECAIZADE MAHMUD EKREM’S CRITICISM AND HÜSEYİN DÂNİŞ’S RESPONSE REGARDING THE TRANSLATION OF THE NOVEL NAMED RAFAEL

Öz

In this article, Recaizade Mahmut Ekrem’s criticism text, which is known less, has not been included among his published works and has not been mentioned in the studies about him, and Hüseyin Dâniş's response to the aforementioned criticism will be explained and the roles these two texts played in the translation discussions of the era will be evaluated. Recaizade Mahmud Ekrem writes up a long criticism after he receives the translation drafts of the novel named Rafael which was translated by M[ehmed] S[alahaddin] and A[hmed] L[ütfullah] from Lamartine for evaluation. Recaizade, who thinks that the translation belongs to Hüseyin Dâniş, who delivered the drafts to him, writes the criticism addressing him. Hüseyin Dâniş writes a response letter which both praises the attention of the "master" and replies to his criticism. Both texts are then placed at the beginning of the translation of Rafael published by the translators in 1314 1898 . Both texts contain important opinions on the translation procedure. The text that includes Recaizade Mahmud Ekrem's general and personal views on translation is particularly important since it was written at a time when a debate on the classics in Turkish literature was going on. Hüseyin Dâniş's views on translation, who participated in the classics debate with his writings, are also noteworthy in this respect. This article aims at contributing to the research on both Recaizade Mahmud Ekrem, who is one of the most important figures of the Turkish literature, and on the translations that are one of the most important indicators of the innovation movement that emerged in the field of literature after Tanzimat.

Anahtar Kelimeler

Tanzimat Literature , Translation , Criticism , Recaizade Mahmud Ekrem , Hüseyin Dâniş

Kaynakça

• AHMET, Cevdet, "İkrâm-ı Aklâm", İkdâm, 25 Ağustos 1313.
• AHMET Midhat Efendi , "Klâsikler Bahsinin Biraz Tevsii", Tercümân-ı Hakîkat, 4 Eylül 1313.
• AHMET Midhat Efendi , "Yine İkrâm-ı Aklâm", Tercümân-ı Hakîkat, 27 Ağustos 1313.
• ATAY, Selçuk, Üstat Ekrem, Hece Yayınları, İstanbul 2021.
• AYAZ, Hayrettin, Tanzimat şiirinde metafizik konular: Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Recaizade M. Ekrem, Abdülhak Hamid, Muallim Naci, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Elazığ, 1995.
• BERKES, Niyazi, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2002.
• BULUR, Nermin, Hüseyin Daniş’in Makaleleri ve Bunlar Üzerinde Edebi Tesbitler, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 1993.
• CENAB, Şehabeddin, "Klâsikler Mes'elesi", Tercümân-ı Hakîkat, 28 Ağustos 1313.
• CEYHAN, Nesîme, “Romanla Tanışan Neslin Tercüme Tekniği ve Tenkîdine Dâir Tartışmalar”, Türkbilig, Sayı 14, Ankara 2007, s. 41-59.
• ENGİNÜN, İnci, Yeni Türk Edebiyatı: Tanzimat’tan Cumhuriyet’ 1839-1923 , Dergâh Yayınları, İstanbul 2013.
• HALMAN T. Sait, Osman Horata, Yakup Çelik, Nurettin Demir, Mehmet Kalpaklı, Ramazan Korkmaz, M. Öcal Oğuz , TC Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, İstanbul 2007.
• HÜSEYİN, Dâniş, "İkrâm-ı Aklâm", İkdâm, 6 Eylül 1313.
• KAPLAN, Ramazan, “Klasikler Tartışması”, Türkoloji Dergisi, Cilt XI, Sayı 1, Ankara 1993, s. 198-206.
• KEFELİ, Emel, “Türk Edebiyatında Çeviri”, Türk Edebiyatı Tarihi 3, Editörler: Talât Sait
• KOÇAKOĞLU, Bedia, Hüseyin Daniş'in Fuad Köprülü'ye Cevabı: Münâzarâtım, Palet Yayınları, Konya 2014.
• LAMARTİNE, Rafael, Mütercimleri: M[ehmed] S[alahaddin] ve A[hmed] L[ütfullah] , Âlem Matbaası, İstanbul 1314.
• LEVEND, Agâh Sırrı, Türk Dilinde Gelişme ve Evreleri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1972.
• NECİP, Âsım, "Tercüme", Kitap, Kostantiniye 1311.
• OKAY, Orhan, Batılılaşma Devri Türk Edebiyatı: Fikirler, Türler, Topluluklar, Temalar, Dergâh Yayınları, İstanbul 2015.
• ÖZÖN, Mustafa Nihat, Türkçede Roman, İletişim Yayınları, İstanbul 2020.
• PARLATIR, İsmail, Edebiyatımızın Zirvesindekiler: Recaî-zade Mahmut Ekrem, Akçağ Yayınları, Ankara 2004.
• RECAİZADE, Mahmud Ekrem, Pejmürde, Âlem Matbaası, İstanbul 1311.
• TANPINAR, Ahmet Hamdi, XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2009.
• ÜLKEN, Hilmi Ziya, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2020.
• YETİŞ, Kâzım, Talim-i Edebiyat'ın Retorik ve Edebiyat Nazariyatı Sahasında Getirdiği Yenilikler, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, Ankara 1996.
• YÜKSEKKAYA, Gülden Sağol, “Osmanlı Döneminde Dilde Sadeleşme’’, Osmanlı Kültür ve Sanat 9, Editörler: Güler Eren , Yeni Türkiye Yayınları, İstanbul 1999.