AHMED MİDHAT EFENDİ VE MÜTERCİM İZZET PAŞA’NIN BİLİNMEYEN MEKTUPLAŞMASI: ROMAN, LİSAN, BATILILAŞMA VE MAÂRİF ÜZERİNE TENKİTLER
Öz
19. yüzyıl şairlerinden Mütercim İzzet Paşa (ö. 1914) Gonce-i Bostan adını verdiği manzum Bostan tercümesinin bir nüshasını ünlü romancı ve gazeteci Ahmed Midhat Efendi’ye (ö. 1912) sunmuştur. Eseri okuyan Ahmed Midhat, Mütercim İzzet’e tebriken bir mektup yazmış ve onun bazı ifadelerini eleştirmiştir. Mütercim İzzet, Ahmed Midhat’ın yazdığı mektubu ve kendisinin karşılık olarak yazdığı cevabnameyi elindeki Gonce-i Bostan nüshasına kaydetmiştir. 1906 yılına tarihlenen mektupların konusu Gonce-i Bostan’ın “ifade ve sebeb-i tercüme” (mukaddime) bölümündeki bazı beyitlerdir. Mütercim İzzet ilgili beyitlerde edebi alanda Batılılaşmayı, roman türünü, Maârif Nezareti’nin yabancı dil eğitimi politikalarını, yabancı hocaların talebeler üzerindeki etkisini eleştirmektedir. Makalenin konusunu teşkil eden her iki mektup günümüz alfabesine aktarılmış, yazıldıkları sosyokültürel, siyasal ve edebi bağlam göz önünde bulundurularak tahlil edilmeye çalışılmıştır. Mektuplarda özellikle ön plana çıkan konular nirengi noktaları olarak seçilmiş ve çalışma bu ana hatlar üzerinden yürütülmüştür. Osmanlı modernleşmesinin hız kazandığı 19. asır boyunca Osmanlı aydınlarının ve bürokratlarının gündemini meşgul eden Garplılaşma, yeni bir edebi tür olarak roman ve niteliği, Batılı tarzda kitlesel eğitim, İslami değerler ve Batı kültürü, Osmanlı lisanı-Türkçe, yabancı dil eğitimi ve maârif sistemi gibi konular bahsedilen mektuplarda da tartışılmıştır. Bu çalışmada yaşadıkları dönemin etkin isimlerinden olan Ahmed Midhat Efendi ve Mütercim İzzet Paşa’nın hayatları kısaca özetlenmiş, Gonce-i Bostan tanıtılmış, tartışmaya/mektuplaşmaya konu olan “ifade ve sebeb-i tercüme” (mukaddime) bölümü ve her iki şahsın mektubu günümüz alfabesine aktarılmıştır. Mektupların daha iyi anlaşılabilmesi için bahsi geçen isim ve eserler hakkında açıklamalar yapılmış, her iki müellifin eleştirilerine konu olan meseleler kendi döneminin havasına ve anlayışına uygun bir şekilde değerlendirilmeye gayret edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Ahmed Midhat Mütercim İzzet Paşa roman Osmanlı Türkçesi Batılılaşma Maârif Nezareti eğitim tarihi
Kaynakça
- ABDALLA, Saifeldin Gadalla Elhabib, Tanzimat Döneminde Kullanılan Gramer Terimleri, Yüksek Lisans Tezi, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2016.
- Abdurrahman Fevzi, Mikyâsü’l-lisân Kıstâsü’l-beyân, İstanbul: Mahmud Bey Matbaası, 1300.
- ADAKLI, Emrah, Kütahyalı Abdurrahman Fevzi Efendi(1802-1864)’nin Mikyasu’l-lisan Kıstasu’l-beyan Adlı Eseri Üzerine Bir İnceleme. Turkish Studies, 6/3 (2011), 2017-2024.
- Ahmed Cevdet Paşa, Maʿrûzât (haz. Yusuf Halaçoğlu), İstanbul 1980.
- Ahmed Midhat, Ahmed Metin ve Şîrzâd. İstanbul 1309.
- Ahmed Midhat, “Makāle-i İntikādiye 1: Emile Zola’yı Niçin Okumuyorum”, Tercümân-ı Hakîkat, no. 5366-254, 3 Safer 1314 [14 Temmuz 1896].
- Ahmed Midhat, “Makāle-i İntikādiye 3: Mesâlik-i Edebiye ve Emile Zola”, Tercümân-ı Hakîkat, no. 5375-263, 13 Safer 1314 [24 Temmuz 1896].
- Ahmed Midhat Efendi, Fazıl ve Feylesof Kızım Fatma Aliye’ye Mektuplar (haz. F. Samime İnceoğlu- Z. Süslü Berktaş), İstanbul 2011.
- Ahmed Midhat Efendi-Muallim Naci, Muhâberât ve Muhâverât-Mektuplaşmalar (haz. Ömer Hakan Özalp), İstanbul 2011.
- Ahmed Naim “Akîde-i Ehl-i Sünnetin Mücmelen Beyânı”, Sırât-ı Müstakîm, sy. 9, 26 Ramazan 1326 [22 Ekim 1908].
- Ahmet Cevdet Paşa-Fuat Paşa, Kavâ’id-i Osmaniyye, (haz. Nevzat Özkan), Ankara 2000.
- Ahmet Midhat Efendi, Ahbar-ı Âsâra Tamim-i Enzar-Roman Tarihine Genel Bir Bakış (haz. Sabahattin Çağın), İstanbul 2021.
- AKSOY, Yavuz, Osmanlı’da ve Türkiye’de Matematik Eğitimi ve İlk Matematikçiler, İstanbul 2015.
- AYDAR, Hidayet, “Türk Müfessirlere Ait Tamamlanmamış Tefsirler”, Journal of Islamic Research, 32/2 (2021), 455-474.
- Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri (haz. M. A. Yekta Saraç), Ankara 2016.
- Celâlüddîn es-Süyûtî, Cemʿu’l-Cevâmiʿ (thk. Muhtar İbrahim el-Hâic vd.), Kahire 2005, III.
- Cevdet Paşa, Tezâkir (40-Tetimme) (haz. Cavid Baysun), Ankara 1991.
- ÇAKIR, Müjgan, “Mehmed İzzet Paşa’nın ‘Âsâr-ı Perâkende’si”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, sy. 2 (2009), 163-206.
- ÇAKIR, Müjgan, “Erzurum-Erzincan-Diyarbakır ve Kars Yollarında Bir Paşa: Âteş-zâde Mehmed İzzet ve Yûsuf u Züleyhâsı”, IV. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu (17-21 Haziran 2008), Ankara 2011, 392-396.
- DİLBAZ, Mahmut, Dindar Modern İtaatkâr: Sultan II. Abdülhamid’in Eğitim Politikalarında İslâm Meselesi, İstanbul 2021.
- DURGUN, H. Harika, ‘Ahmet Mithat Efendi’nin Telif ve Tercüme Yollu Yazdığı Büyük Romanlar’ Adlı Yazıların Çeviri Yazısı. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, sy. 1 (2010), 153-164.
- DURGUN, H. Harika, Ahmet Mithat Efendi ve Edebiyat, İstanbul 2022.
- Ebüzziyâ Mehmed Tevfik, “Lisân-ı Arabî Talimine Dair Kemal’in Bir Mektubu”, Mecmûa-i Ebüzziyâ. sy. 97, 26 Cemaziyelevvel 1329 [25 Mayıs 1911].
- ERCOŞKUN, Tülay, “Mekteb-i Mülkiye-i Şâhâne İdâdîsi: Mercan İdâdîsi", Türkiye’nin Modernleşme Süreci ve Mekteb-i Mülkiye, Ankara 2021, 97-112.
- ERGİN, Osman, Türkiye Maarif Tarihi, İstanbul 1977, I-V.
- FINDLEY, Carter Vaughn, “An Ottoman Occidentalist in Europe: Ahmed Midhat Meets Madame Gülnar, 1889”, The American Historical Review , 103/1 (1998), 15-49.
- GÖKÇEK, Fazıl, Çalışmaya Vakfedilmiş Bir Hayat Ahmet Mithat Efendi. İstanbul 2022.
- İbnülemin Mahmud Kemal, “Lisân-ı Arap ve Usul-i Tedris”, Tercümân-ı Hakîkat, no. 427, 30 Recep 1314 [4 Ocak 1897].
- İNAL, İbnülemin Mahmud Kemal, Son Asır Türk Şairleri, İstanbul 1969, I-IV.
- İsmâil Muhammed b. el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs (thk. Abdulhamîd b. Ahmed b. Yûsuf b. Hindâvî), Beyrut 2000, I.
- KARA, İsmail, Müslüman Kalarak Avrupalı Olmak-Çağdaş Türk Düşüncesinde Din, Siyaset, Tarih, Medeniyet, İstanbul 2019.
- KARPAT, Kemal H., İslâm’ın Siyasallaşması, İstanbul 2010.
- KILIÇ, Hulusi, “Hacı İbrâhim Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), İstanbul 1996, XIV, 481-482.
- Kur’ân-ı Kerîm Açıklamalı Meâli (haz. Hayrettin Karaman vd.), Ankara 2009.
- LEVEND, Agah Sırrı, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Ankara 2010.
- Mirliva Mehmed İzzet, Gonce-i Bostan, İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Koleksiyonu 1203.
- Mirliva Mehmed İzzet, Gonce-i Bostan, İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Koleksiyonu 1204.
- OKAY, Orhan, “Ahmed Midhat Efendi”, DİA, İstanbul 1989, II, 100-103.
- OKAY, Orhan, Batı Medeniyeti Karşısında Ahmed Midhat Efendi, İstanbul 2017.
- ÖZÖN, Mustafa Nihat, Türkçede Roman (haz. Alpay Kabacalı), İstanbul 1985.
- PARLATIR, İsmail, “XIX. Yüzyıl Osmanlı Türkçesi”, Osmanlı (ed. Güler Eren), Ankara 1999, IX, 471-482.
- POLAT, Nazım Hikmet, “Türkçenin Öğretimi ve Ahmet Cevdet Paşa”, Türklük Bilimi Araştırmaları, sy. 13 (2003), 447-454.
- REDHOUSE, William James, Müntahabât-ı Lügât-i Osmâniyye, Ankara 2016.
- SADOĞLU, Hüseyin, Türkiye’de Ulusçuluk ve Dil Politikaları, İstanbul 2010.
- SOMEL, Selçuk Akşin, Osmanlı’da Eğitimin Modernleşmesi (1839-1908) İslâmlaşma Otokrasi ve Disiplin, İstanbul 2019.
- ŞENGÜL, İdris, DİA, Ankara 2022, XXV-498-500.
- ÜNVER, İsmail, “Osmanlı Türkçesi”, Osmanlı (ed. Güler Eren), Ankara 1999, IX, 430-436.
- YAZICI, Tahsin, “Gülistan”, DİA, İstanbul 1996, XIV, 240-241.
- ZENGİN, Zeki Salih, II. Abdülhamit Dönemi Örgün Eğitim Kurumlarında Din Eğitimi ve Öğretimi, İstanbul 2021.
- Elektronik Kaynaklar
- LEWIS, Franklin, “GOLEST N-E SAʿDI,” Encyclopaedia Iranica, XI/1, 79-86. http://www.iranicaonline.org/articles/golestan-e-sadi. (Erişim Tarihi: 18 Haziran 2023)
Ayrıntılar
| Birincil Dil | Türkçe |
|---|---|
| Konular | Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı |
| Bölüm | Mektup |
| Yazarlar | |
| Yayımlanma Tarihi | 24 Aralık 2023 |
| Yayımlandığı Sayı | Yıl 2023 Sayı: 50 |
Türk Kültürü İncelemeleri – Haziran 2026 Sözlü Çeviri Özel Sayısı
Çağrı Metni
Sözlü çeviri, gündelik karşılaşmalardan kurumsal etkileşimlere kadar uzanan çeşitli bağlamlarda, iki dilli ve kültürlerarası iletişimin merkezinde yer alır. Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında, dillerden biri büyük ölçüde Türkçedir ve bu uygulamalar, Türkçenin diğer dillerle etkileşiminde ortaya çıkan iletişimsel, kültürel ve toplumsal dinamikleri yansıtır.
Haziran 2026 sayımız için hazırlamakta olduğumuz bu özel sayıyla, Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarını farklı tür ve bağlamlarda inceleyen özgün araştırmaları bir araya getirmeyi amaçlıyoruz. Bu çalışmalar, sözlü çevirinin dilsel, kültürel, toplumsal ve göstergebilimsel boyutlarına disiplinlerarası bir bakış sunarak, yalnızca çeviribilim alanına değil; Türk dili, kültürü ve toplumu üzerine yapılan araştırmalara da değerli katkılar sağlayacaktır.
Bu doğrultuda, sözlü çeviri üzerine çalışan ulusal ve uluslararası akademisyenleri, araştırmacıları ve alanda aktif profesyonelleri, Haziran 2026 sayımıza katkıda bulunmaya davet ediyoruz. Özel sayıya, Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında iletişim süreçlerinin, rollerin ve çeviri uygulamalarının nasıl şekillendiğini tartışan kuramsal veya uygulamalı çalışmalarla katkı sunabilirsiniz.
Araştırma konularının, aşağıdaki temalar çerçevesinde tasarlanması önerilmektedir; ancak farklı yaklaşımlar ve konular da değerlendirmeye alınacaktır.
-Sözlü çeviri ortamlarında Türkçenin söylem yapıları ve etkileşimsel stratejileri,
-Mahkeme, hastane, okul gibi kamusal hizmet alanlarında yürütülen sözlü çeviri pratikleri,
-Andaş ve ardıl çeviride, Türkçeye özgü zorluklar ve stratejiler,
-Göç, azınlıklar ve çokdillilik bağlamında sözlü çeviri uygulamaları,
-Sözlü çeviri eğitimi ve öğretiminde dilsel ve kültürel boyutlar,
- Çeviri etiği ve profesyonel normların Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarına etkisi,
-Teknoloji destekli sözlü çeviri araçlarının kullanımı,
-Toplumsal kriz, afet ve acil durumlarda sözlü çevirmenin rolü.
Önemli Notlar:
Özel sayıya gönderilecek makaleler için son teslim tarihi 15 Mart 2026 olarak belirlenmiştir.
Yazıların künye bilgileri, dipnot sistemi ve kaynakça gösterim şekli internet sayfamızda bulunan makale yazım şablonuna göre hazırlanacaktır.
Call for Papers
Turkish Cultural Studies – June 2026 Special Issue on Interpreting Studies
Interpreting occupies a central position in bilingual and intercultural communication across a wide range of contexts, from everyday encounters to institutional interactions. In interpreting settings in Turkey, one of the working languages is predominantly Turkish, and these practices reflect the communicative, cultural, and social dynamics that emerge through the interaction of Turkish with other languages.
With this special issue, scheduled for publication in June 2026, we aim to bring together original studies that explore interpreting practices in Turkey across diverse genres and contexts. Adopting an interdisciplinary perspective on the linguistic, cultural, social, and semiotic dimensions of interpreting, these contributions will provide valuable insights not only for the field of Translation and Interpreting Studies but also for research on Turkish language, culture, and society.
In this regard, we invite national and international scholars, researchers, and professionals working in the field of interpreting to contribute to our June 2026 issue. Submissions may include theoretical or applied studies that examine how communicative processes, roles, and interpreting practices are shaped within interpreting settings in Turkey.
Suggested, though not exclusive, areas of research include the following themes; alternative approaches and topics will also be considered.
-Discourse structures and interactional strategies of Turkish in interpreting settings,
-Interpreting practices in public service domains such as courts, hospitals, and schools,
-Turkish-specific challenges and strategies in simultaneous and consecutive interpreting,
-Interpreting practices in the context of migration, minority communities, and multilingualism,
-Linguistic and cultural dimensions in interpreter training and education,
-Translation ethics and the impact of professional norms on interpreting practices in Turkey,
-Use of technology-assisted interpreting tools,
-The role of interpreters in social crises, disasters, and emergency situations.
Important Notes:
The deadline for submitting articles to the special issue is March 15, 2026.
The article's citation information, footnote system, and bibliography format will be prepared according to the article writing template available on our website.