ARŞİV BELGELERİNDEN OLUŞTURULMUŞ REİSÜLKÜTTABLAR LİSTESİ
Öz
Osmanlı merkez bürokrasisinin önemli bölümlerinden birinin başında bulunan reisülküttaplar ile ilgili bir takım biyografik eser ve bunların tayinlerinden oluşan birkaç liste mevcuttur. Ahmed Resmî Efendi tarafından yazılan Halîfetü’r-rüesâ adlı eser ile Haydar Çelebi’den itibaren, sonradan yapılan eklerle birlikte 1765 tarihine kadar olan reisülküttapların biyografilerini ihtiva etmektedir. Büyük ölçüde kroniklerden derlenerek oluşturulmuştur. Daha sonra Süleyman Faik Efendi 1824 yılına kadar olan reisülküttapları ilave ettiği bir zeyl yazmıştır. Bu iki eser H.1279 yılında İstanbul’da taş baskı olarak neşredilmiştir. Daha sonra İsmail Hami Danişmend ve Yılmaz Öztuna tarafından ağırlıklı olarak bu eserler kullanılarak reisülküttap listeleri oluşturulmuştur. Listeler reisülküttapların tayin ve azil tarihlerini çoğunlukla yıl, bazen de ay ve gün ile birlikte vermektedirler. Kronik kaynaklı bu bilgilerin büyük bir kısmı arşiv belgeleri ile karşılaştırıldığında eksik ve yanlışlıklar içermektedir. Seferler sırasında reisülküttaplar ordu ile sefere katılırlar, merkezde yerine bir vekil tayin edilirdi. Bazen farklı cephelere serdar tayin edildiğinde onun maiyetinde de bir reisülküttap bulunurdu. Böylece bazen reisülküttap sayısı üçe çıkardı. Bu durum bahsettiğimiz listelerde bazı karışıklıkların oluşmasına da sebep olmuştur.
Bu çalışmada arşiv belgeleri taranarak daha sağlıklı bir reisülküttap listesi oluşturulması hedeflenmiştir. Arşiv belgeleri taranırken öncelikle tayinlerin yer aldığı Rüus Defterleri başta olmak üzere tayini konu edinen çeşitli belgeler üzerinde çalışılmıştır. Rüus defter serisindeki eksiklikler bu defterlere dayalı olarak düzenli bir liste oluşturulmasını zorlaştırmıştır. Bu durumda özellikle reisülküttapların idaresindeki kalemlerin ürettiği belgeler tamamlayıcı olmuştur.
Bunlardan Mühimme Defterleri, Ahkâm Defterleri ve Tahvil Defterleri gibi seriler reisülküttap ve sadrıazam değişikliklerini başlık halinde verdiğinden listenin oluşturulmasına katkı sağlamışlardır. İstihkaklarını ulufe olarak alanların ilk tayinlerinde reisülküttaplar göreve başlama yazısı verirlerdi. Bu yazılar bağlı bulundukları yerin defterlerine işlenirdi. Reisülküttabın ismi ve yazının veriliş tarihi bu belgelere işlendiği için bunlardan reisülküttap değişikliklerini tespit mümkün olmaktadır. Buna benzer arşiv taramalarından elde edilen çeşitli belgeler daha sağlıklı ve ayrıntılı bir listenin oluşturulmasına
imkân sağlamışlardır.
Bu çalışmada listenin yanı sıra, tespit edilebildiği kadarıyla reisülküttapların hangi görevden bu makama geldikleri, sonrasında hangi makama tayin edildikleri, ölüm tarihleri, yükselebildikleri en yüksek makamlar gibi elde edilebilen bilgilerden çeşitli istatistikler oluşturulacaktır. Bu bilgilerin yüzyıllara göre ayrı ayrı ortaya konulması reisülküttapların kariyer çizgilerinin belirlenmesini, dışişlerinin ve mülkiyenin bu çizgideki yerini netleştirecektir. Sonuç olarak Osmanlı merkez bürokrasisinin en önemli rükunlarından biri olan bu müessesenin başında bulunan kişiler hakkında Arşiv belgelerinden elde edilmiş sağlıklı bir listeye sahip olunmasının bu alana önemli katkı sağlaması umulmaktadır.
Anahtar Kelimeler
List of Reisülküttabs Created from Archive Documents and Some Evaluations on the List
Öz
Reisülküttaps, who were at the head of one of the important sections of the Ottoman central bureaucracy, there are a number of biographical works and a few lists of their designations. Starting from Haydar Çelebi with the work called Sefînetü'r-rüesâ written by Ahmed Resmî Efendi, it includes the biographies of the reisülküttaps up to 1765, together with the appendices. It was composed largely from chronicles. Later, Süleyman Faik Efendi wrote an addendum that expands the reisülküttaps until 1824. These two works were published as lithographs in Istanbul in 1279 AH. The lists of reisülküttap were created by İsmail Hami Danişmend and Yılmaz Öztuna, mainly by using these works. The lists often give the designation and dismissal dates of the reisülküttaps together with the year, sometimes with the month and day. Most of this chronically sourced information is incomplete and inaccurate when compared to archival documents. During the expeditions, the reisülküttaps would join the expedition with the army, and a deputy would be appointed in the center. Sometimes, when a serdar was appointed to different fronts, there was a reisülküttap in his entourage. Thus, the number of reisülküttap sometimes increased to three. This situation has also caused some confusion in the lists we mentioned.
In this study, it is aimed to gather a healthier reisülküttap list by scanning archive documents. While scanning the archival documents, various documents dealing with the designations were studied, especially the Rüus Defterleri, which included the designations. The deficiencies in the Rüus Defterleri made it difficult to create an organized list based on these documents. In this case, especially the documents produced by the staff under the administration of the reisülküttaps were complementary. Of these, series such as Mühimme Defterleri, Ahkâm Defterleri and Tahvil Defterleri contributed to the creation of the list, as they gave the changes of reisulküttap and grand vizier under the title. In the first designations of those who received their rations as ulûfe, the reisülküttaps would give a letter of inauguration. These writings were processed in the registers of the place they belonged to. Since the name of the reisulküttap and the date of issue of the article are written on these documents, it is possible to detect the changes of the reisulküttap from them. Various documents obtained from similar archive scans have enabled the creation of a healthier and more detailed list.
In addition to the list, as far as can be determined, various statistics will be acquired from the information that can be obtained, such as from which position the reisülküttaps came, to which office they were subsequently appointed, their date of death, the highest office they rose to. Revealing this information separately according to centuries will determine the career lines of the reisülküttaps and will clarify the place of foreign affairs and mülkiye in this line.
As a result, it is hoped that having a healthy list obtained from archive documents about the people who were at the head of this institution, which is one of the most important elements of the Ottoman central bureaucracy, will make a significant contribution to this field.
Anahtar Kelimeler
