Araştırma Makalesi

Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine

Sayı: 53 12 Temmuz 2025
Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi Kapak
Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi
PDF İndir

Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine

Öz

Harezm Türkçesinin söz varlığını ortaya koyma noktasında en önemli başvuru eserlerden biri olan Mukaddimetü’l-Edeb’in Yozgat nüshası, dönemin sosyo-kültürel hayatı, ekonomisi, örf ve adetleri, gelenek ve görenekleri, yeme-içme kültürü gibi birçok alanda bize ip uçları sunmaktadır. Bu dil malzemesinin çokluğuna rağmen nüsha üzerinde yapılan çalışmaların yetersiz kaldığını söylemek yerinde bir tespit olacaktır. Bu çalışmada, nüshada geçen hastalık adları ele alınacaktır. Nüshanın hastalıklarla ilgili söz varlığı, oldukça dikkat çekicidir. Dönemin diğer metinlerinde yer almayan, ve hatta Türk dili tarihî metinlerinde bulunmayan, hapax durumundaki terimler de nüshada tespit edilmiştir. Nüshada farklı yazımlar dikkate alınmadığında hastalık terimleriyle ilgili kırk üç madde tespit edilmiştir. Hastalıkla ilgili genel kavramlar da çalışmaya dahil edilmiştir. Bu kırk üç madde, farklı başlıklar altında ele alınmıştır. Hastalık terimleri, ‘göz hastalıkları’, ‘deri hastalıkları’, ‘akıl hastalıkları’, bulaşıcı hastalıklar’, ‘konuşma bozuklukları’, bedensel hastalıklar’, ‘enfeksiyon hastalıkları’ ve ‘hastalıkla ilgili genel terimler’ olmak üzere dokuz farklı başlık altında ele alınacaktır. Harezm Türkçesi metinleri üzerinde hastalık söz varlığıyla ilgili çalışma sayısı oldukça sınırlıdır. Bu çalışmayla birlikte, konuya ilgi çekilmeye ve dönemin hastalık söz varlığı ortaya konulmaya çalışılacaktır. Çalışma, hastalıkla ilgili fiilleri de kapsamaktadır. Metindeki hastalık terimlerinin geçtiği satırlar belirtilmiş olup nüshadaki Arapça ve Farsça karşılıkları da verilmiştir. Çalışmada bu hastalık terimleri incelenecek, ilgili durumlarda etimolojik sözlüklerdeki durumları irdelenecek, dönemin diğer metinlerinden ve Türkçenin tarihî metinlerindeki durumlarından faydalanılacak ve günümüzdeki durumları irdelenecektir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. AKDOĞAN, Yaşar, Azerbaycan Türkçesi’nden Türkiye Türkçesi’ne Büyük Sözlük (AzT.), Beşir Yayınevi, İstanbul 1999.
  2. ARAT, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig III (İndeks), (Haz. K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, İstanbul 1979.
  3. ATA, Aysu Úıãaãü’l EnbiyÀ (Peygamber Kıssaları) II Dizin (KE), TDK, Ankara 1997.
  4. ATA, Aysu, Çağatay Türkçesinin İlk Devresi Harezm-Altın Ordu Türkçesi, Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara 2014.
  5. ATA, Aysu, Dizin-Sözlük. J. Eckmann (Tıpkıbasım ve Çev. Yazı), S. Tezcan & H. Zülfikar (Yay.), Nehcü’l-Ferâdîs Uştmaqlarınıŋ Açuq Yolu: Mahmud bin Ali (ss. 1-538) (NF), TDK, Ankara 2014.
  6. ATA, Aysu, Karahanlı Türkçesinde İlk Kur’an Tercümesi (Rylands Nüshası, Giriş-Metin-Notlar-Dizin), TDK, Ankara 2019.
  7. BATMAZ, Macidegül, Eski Uygur Türkçesinde Tıp Terimleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2013.
  8. BATTAL, Aptullah, İbn-i Mühennâ Lûgati (İML), 3.Baskı, TDK Ankara 1997.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Tarihi Kuzey Doğu Türk Dili (Harezm, Kıpçak, Çağatay)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yayımlanma Tarihi

12 Temmuz 2025

Gönderilme Tarihi

20 Mart 2025

Kabul Tarihi

25 Nisan 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 53

IZ

https://izlik.org/JA45ZZ93YW

Kaynak Göster

RIS / Bibtex
APA
Cihan, S. (2025). Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 53, 537-562. https://izlik.org/JA45ZZ93YW
AMA
1.Cihan S. Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine. TKİD. 2025;(53):537-562. https://izlik.org/JA45ZZ93YW
Chicago
Cihan, Serkan. 2025. “Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 53: 537-62. https://izlik.org/JA45ZZ93YW.
EndNote
Cihan S (01 Temmuz 2025) Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 53 537–562.
IEEE
[1]S. Cihan, “Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine”, TKİD, sy 53, ss. 537–562, Tem. 2025, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA45ZZ93YW
ISNAD
Cihan, Serkan. “Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi. 53 (01 Temmuz 2025): 537-562. https://izlik.org/JA45ZZ93YW.
JAMA
1.Cihan S. Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine. TKİD. 2025;:537–562.
MLA
Cihan, Serkan. “Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, sy 53, Temmuz 2025, ss. 537-62, https://izlik.org/JA45ZZ93YW.
Vancouver
1.Serkan Cihan. Mukaddimetü’l-Edeb’de (Yozgat Nüshası) Hastalık Adları Söz Varlığı Üzerine. TKİD [Internet]. 01 Temmuz 2025;(53):537-62. Erişim adresi: https://izlik.org/JA45ZZ93YW

Türk Kültürü İncelemeleri – Haziran 2026 Sözlü Çeviri Özel Sayısı
Çağrı Metni



Sözlü çeviri, gündelik karşılaşmalardan kurumsal etkileşimlere kadar uzanan çeşitli bağlamlarda, iki dilli ve kültürlerarası iletişimin merkezinde yer alır. Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında, dillerden biri büyük ölçüde Türkçedir ve bu uygulamalar, Türkçenin diğer dillerle etkileşiminde ortaya çıkan iletişimsel, kültürel ve toplumsal dinamikleri yansıtır.
Haziran 2026 sayımız için hazırlamakta olduğumuz bu özel sayıyla, Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarını farklı tür ve bağlamlarda inceleyen özgün araştırmaları bir araya getirmeyi amaçlıyoruz. Bu çalışmalar, sözlü çevirinin dilsel, kültürel, toplumsal ve göstergebilimsel boyutlarına disiplinlerarası bir bakış sunarak, yalnızca çeviribilim alanına değil; Türk dili, kültürü ve toplumu üzerine yapılan araştırmalara da değerli katkılar sağlayacaktır.
Bu doğrultuda, sözlü çeviri üzerine çalışan ulusal ve uluslararası akademisyenleri, araştırmacıları ve alanda aktif profesyonelleri, Haziran 2026 sayımıza katkıda bulunmaya davet ediyoruz. Özel sayıya, Türkiye’deki sözlü çeviri ortamlarında iletişim süreçlerinin, rollerin ve çeviri uygulamalarının nasıl şekillendiğini tartışan kuramsal veya uygulamalı çalışmalarla katkı sunabilirsiniz.
Araştırma konularının, aşağıdaki temalar çerçevesinde tasarlanması önerilmektedir; ancak farklı yaklaşımlar ve konular da değerlendirmeye alınacaktır.

-Sözlü çeviri ortamlarında Türkçenin söylem yapıları ve etkileşimsel stratejileri,

-Mahkeme, hastane, okul gibi kamusal hizmet alanlarında yürütülen sözlü çeviri pratikleri,

-Andaş ve ardıl çeviride, Türkçeye özgü zorluklar ve stratejiler,

-Göç, azınlıklar ve çokdillilik bağlamında sözlü çeviri uygulamaları,

-Sözlü çeviri eğitimi ve öğretiminde dilsel ve kültürel boyutlar,

- Çeviri etiği ve profesyonel normların Türkiye’deki sözlü çeviri uygulamalarına etkisi,

-Teknoloji destekli sözlü çeviri araçlarının kullanımı,

-Toplumsal kriz, afet ve acil durumlarda sözlü çevirmenin rolü.


Önemli Notlar:
Özel sayıya gönderilecek makaleler için son teslim tarihi 15 Mart 2026 olarak belirlenmiştir.
Yazıların künye bilgileri, dipnot sistemi ve kaynakça gösterim şekli internet sayfamızda bulunan makale yazım şablonuna göre hazırlanacaktır.





Call for Papers
Turkish Cultural Studies – June 2026 Special Issue on Interpreting Studies

Interpreting occupies a central position in bilingual and intercultural communication across a wide range of contexts, from everyday encounters to institutional interactions. In interpreting settings in Turkey, one of the working languages is predominantly Turkish, and these practices reflect the communicative, cultural, and social dynamics that emerge through the interaction of Turkish with other languages.
With this special issue, scheduled for publication in June 2026, we aim to bring together original studies that explore interpreting practices in Turkey across diverse genres and contexts. Adopting an interdisciplinary perspective on the linguistic, cultural, social, and semiotic dimensions of interpreting, these contributions will provide valuable insights not only for the field of Translation and Interpreting Studies but also for research on Turkish language, culture, and society.
In this regard, we invite national and international scholars, researchers, and professionals working in the field of interpreting to contribute to our June 2026 issue. Submissions may include theoretical or applied studies that examine how communicative processes, roles, and interpreting practices are shaped within interpreting settings in Turkey.
Suggested, though not exclusive, areas of research include the following themes; alternative approaches and topics will also be considered.

-Discourse structures and interactional strategies of Turkish in interpreting settings,

-Interpreting practices in public service domains such as courts, hospitals, and schools,

-Turkish-specific challenges and strategies in simultaneous and consecutive interpreting,

-Interpreting practices in the context of migration, minority communities, and multilingualism,

-Linguistic and cultural dimensions in interpreter training and education,

-Translation ethics and the impact of professional norms on interpreting practices in Turkey,

-Use of technology-assisted interpreting tools,

-The role of interpreters in social crises, disasters, and emergency situations.

Important Notes:
The deadline for submitting articles to the special issue is March 15, 2026.
The article's citation information, footnote system, and bibliography format will be prepared according to the article writing template available on our website.