The Literary Representation of Death in Mecdî’s Hadâiku’ş-Şakâik

Yıl 2025, Sayı: 54, 533 - 578, 29.11.2025

Nesibe Kablander

Öz

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this article and all studies utilized were mentioned in the references.

Mecdî’nin Hadâiku’ş-Şakâik’ında Ölümün Edebî Anlatımı

Öz

Mecdî Mehmed Efendi’nin Hadâiku’ş-Şakâik isimli eseri, Taşköprîzâde Ahmed Efendi’nin Arapça olarak kaleme aldığı Şakâik-ı Nu’mâniyye’nin tercümesidir. Osmanlı sahasında ulemâ ve meşâyıh biyografileri için yazılmış en önemli kaynaklardan olmakla birlikte; harfiyen çevrildiğinde yalın bir anlatıma sahip bilgi cümlelerinden ibaret olan Şakâik-ı Nu’mâniyye, Osmanlı dönemi sanatlı nesrinin Türkçedeki mümtaz örneklerinden biri olan bu tercüme ile ayrıca ilgi görmüştür. Diğer taraftan Hadâiku’ş-Şakâik, Mecdî’nin bazı kısımlarda esere eklediği ve çıkardığı isimler ya da bilgilere sağladığı çeşitli katkılarla sadece bir tercüme olmanın ötesine geçmiştir. Hadâiku’ş-Şakâik’ın seçkin bir zümreye hitap eden edebî dili ve yazarın başarılı tasvirleri, bu esere bir edebiyat kaynağı olarak da kıymetli bir yer kazandırmıştır. Bu çalışmada Hadâiku’ş-Şakâik’ta ölümün sanatlı anlatımları ve betimlemeleri incelenmiş; yazarın edebî sahadaki kuvvetine ve Hadâiku’ş-Şakâik’ın bir edebiyat eseri olarak değerine dikkat çekilmesi amaçlanmıştır. Bununla birlikte Hadâiku’ş-Şakâik hacimli bir eser olduğundan konunun sınırlandırılması gerekmiştir. Bu sebeple de sözü edilen mevzu; “Sultanlar”, “Kadılar”, “Müderrisler”, “Hekimler”, “Şeyhler ve Mutasavvıflar” ve “Şairler” başlıkları ile sınırlanarak ele alınmıştır. Mecdî, sultanların ölümlerinden bahsederken saltanatla ilgili teşbihlerden ve bağlama uygun sözcüklerden faydalanmış, kadılar söz konusu olduğunda da genellikle hukûkî terim ve kelimeleri seçmiştir. Müderrisler hakkında yer yer ilimle alakalı unsurları veya bahsettiği kişiyle ilgili başka bir mevzuyu merkeze almıştır. Hekimlere dair tıpla ilgili sözcüklerden yararlanmış, sûfîlerden bahsettiğinde ise onların manevî mertebelerine işaret ettiği ifadeler kullanmıştır. Şairlerle ilgili bilgilerde de anlatımını şairin mahlası veya konuya uygun başka bir hususiyet etrafında örgülemiştir. Sözü edilen kısımlarda özellikle teşbih, istiare, tezat, tevriye, teşhis, iştikak, telmih ve iktibas sanatlarını kullanan Mecdî; secilerle donattığı cümlelerle hem anlamı gölgelemeden bilgi vermeyi hem de etkileyici tasvirler yapmayı başarmıştır.

Anahtar Kelimeler

Şakâik-ı Nu’mâniyye , Hadâiku’ş-Şakâik , Taşköprizâde , Mecdî , ölüm tasvirleri

Etik Beyan

Bu makalenin hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

• Âşık Çelebi, Meşâ‘irü’ş-Şu‘arâ, İnceleme-metin, haz. Filiz Kılıç, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, İstanbul 2010.
• AYDIN, Abdullah, “Asude Bahar Ülkesine Yolculuk Olan Ölümün Şair Biyografilerinde İfade Edilmesi”, Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 8/8, Summer 2013, Ankara, p. 161-188.
• AYDIN, Fuat, “Nâmûs”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 32, İstanbul 2006, s. 381-382.
• AYVERDİ, İlhan, Kubbealtı Lugatı, https://lugatim.com/ E.T. 10. 05. 2025.
• BAHADIR, Savaşkan Cem, “Künhü’l-ahbâr’da Ölümü Tanımlayan İfadeler”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 29 (Aralık 2022), s. 1260-1274.
• BAHADIR, Savaşkan Cem, “Meşâ‘irü’ş-Şuarâ’da “Ölüm”ü Tanımlayan İfadeler-II “Ölümün” Sanatlı İfadelerle Tasvir Edildiği Şair Biyografileri”, Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, S. 10 (Nisan 2019), s. 28-46.
• CEBECİOĞLU, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, Ağaç Kitabevi Yayınları, İstanbul 2009.
• CEYLAN, Ömür, “Tavus”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul 2011, s. 184-185.
• Doktor Hüseyin Remzî, Lügat-i Remzî, haz. Ali Birinci, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2018.
• DURMUŞ, Mustafa, “Ölümü Güzelleştiren Eda: Türkçe Şair Tezkireleri ile Şairnâmelerde Ölüme Bakış ve Ölümün İfade Biçimleri Üzerine”, Milli Folklor Dergisi, 2012, S. 94, s. 105-122.
• Edirneli Mecdî, Dîvân (İnceleme-Metin-Dil İçi Çeviri-Özel Adlar Dizini), haz. Muzaffer Kılıç, DBY Yayınları, İstanbul 2022.
• el-Aclûnî, İsmâil b. Muhammed, Keşfü’l-Hafâ, Çev. Mustafa Genç, Beka Yayıncılık, İstanbul 2019.
• FANİ, Eyyüp Sabri, “Hakîm Şah el-Kazvînî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 15, İstanbul 1997, s. 194-195.
• GÖKYAY, Orhan Şaik; Özen, Şükrü, “Molla Lutfi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 30, Ankara 2020, s. 255-258.
• GÖMBEYAZ, Kadir, “Sinop’tan Bursa’ya Bir Osmanlı Âlimi: İlyas b. İbrahim es-Sinobi (ö. 891/1486)”, (15-18 Mayıs 2013 Sinop), Sinop İli Değerleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, Ed. Alpay Tırıl vd., Ankara 2015, s. 81-89.
• Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük, https://sozluk.gov.tr/ E.T. 10. 05. 2025.
• İPEK, İsmail, “Amasya’da Halvetîlik ve Pir İlyas Şücâeddin’in Hayatı”, Uluslararası Amasya Âlimleri Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 21-23 Nisan 2017, Amasya, C. 1, s. 677-681.
• KAPLAN, Orhan, “Tezkîre-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye’de Şairlerin Vefatı Anlatılırken İsim veya Mahlastan Hareketle Düşünce ve Hayal Geliştirme”, Akademide Nezaket Üslûbu Prof. Dr. İlhan Genç Armağanı, Paradigma Akademi Yayınları, İzmir 2022, s. 89- 107.
• Karamanlı Nizâmî, Karamanlı Nizâmî Dîvânı, haz. Haluk İpekten, Kültür ve Turizm Bakanlığı Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü (e-kitap), Ankara 2020.
• KIZILTAŞ, Maşallah, “Beliğ Tezkiresi’nde Şairlerin Ölümünün İfade Edilişi”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 13/28, Fall 2018, p. 553-577.
• KÜÇÜKAŞCI, Mustafa Sabri, “Safâ ve Merve”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 35, İstanbul 2008, s. 441-442.
• Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ, haz. Rıdvan Canım, Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü (e-kitap), Ankara 2018.
• Mecdî Mehmed Efendi, Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik: Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi, I-II, haz. Bilal Alpaydın, Fatih Odunkıran, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2022.
• Nev‘îzâde Atâyî, Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik: Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli, haz. Suat Donuk, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2017.
• OCAK, Ahmet Yaşar, “Geyikli Baba”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 14, İstanbul 1996, s. 45-47.
• OSPANOVA, Gülmira, “Yunus Emre Divanı’nda Ölümü Güzelleştiren İfadeler”, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Yıl 2016, S. 41, s. 131-149.
• ÖĞÜT, Salim, “Telbiye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul 2011, s. 396-397.
• ÖZCAN, Abdülkadir, “eş-Şekâiku’n-Nu’mâniye”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 38, İstanbul 2010, s. 485-486.
• ÖZEN, Şükrü, “Sahn-ı Semân’da Bir Atışma: Gulâm (Köle) Sinan’ın Mektubu”, Osmanlı Araştırmaları, S. 38, 2011, s. 160-192.
• ÖZTÜRK, Mustafa, “Mele-i A‘lâ”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. EK-2, Ankara 2019, s. 242-244.
• PALA, İskender, Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, Kapı Yayınları, İstanbul 2008.
• Şemseddin Sami, Kâmûs-ı Türkî (Latin Harfleriyle), haz. Raşit Gündoğdu, Niyazi Adıgüzel, Ebul Faruk Önal, İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2012.
• Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, eş-Şakâ’iku’n-Nu‘mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye: Osmanlı Âlimleri, haz. Muhammet Hekimoğlu, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2019.
• TOPALOĞLU, Bekir, “Cennet”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul 1997, s. 376-386.
• TURAN, Şerafettin, “Bayezid II”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 5, İstanbul 1997, s. 234-238.
• UĞUR, Yunus, “Şer‘iyye Sicilleri”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 39, İstanbul 2010, s. 8-11.
• Uşşâkîzâde İbrâhîm Hasîb Efendi, Zeyl-i Şakâ’ik: Uşşâkîzâde’nin Şakâ’ik Zeyli, haz. Ramazan Ekinci, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2017.
• ÜNAL, Halit, “Ahîzâde Yûsuf Efendi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 1, İstanbul 1988, s. 549.
• YAVUZ, Salih Sabri, “Mi‘rac”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 30, Ankara 2020, 132-135.
• YAVUZ, Yusuf Şevki, “Taşköprizâde Ahmed Efendi”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 40, İstanbul 2011, s. 151-152.
• YAVUZ, Yusuf Şevki; Ünal, Zeki, “Cebrâil”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 7, İstanbul 1993, s. 202-204.