Günümüz Türkiye’sinde Mahalle İsimlerinin Kolektif Hafızadaki Yeri: Adlandırma Yoluyla Mekânsal Kimlik İnşası
Öz
Mekânın adlandırılması, yalnızca coğrafi bir yönlendirme işlevi görmekle kalmaz; aynı o mekâna yüklenen tarihsel, kültürel ve ideolojik anlamları da taşır. Mahalle, bir şehir, kasaba ya da kırsal yerleşim birimi içerisinde örgütlenen yerel toplulukları ifade eder. Sosyolojik açıdan bakıldığında, mahalle, bireylerin yüz yüze ilişkiler kurabildiği, aidiyet duygusunun geliştiği en küçük sosyal birimdir. Bu bağlamda mahalle isimleri, kentlerin kolektif hafızasını oluşturan önemli kültürel göstergelerdir. Bu çalışma, Ankara, İzmir, Erzurum, Bursa, Edirne ve İstanbul şehirlerinde kullanılan mikro toplum [yaşam çevresi] isimlerini sosyolojik bir perspektifle ele alarak, adlandırma yoluyla mekânsal kimlik inşasını analiz etmeyi amaçlamaktadır. Temel problem, Türkiye şehirlerinde mahalle adlarının, tarihsel süreç içerisinde nasıl bir anlam katmanına dönüştüğü ve bu isimlerin toplumsal bellekle nasıl bir ilişki kurduğudur. Araştırmada yöntem olarak sosyolojik betimsel analiz benimsenmiş; şehirlerin tarihsel gelişimi, demografik yapısı ve kültürel çeşitliliği göz önünde bulundurularak mahalle adları metin çözümlemesiyle değerlendirilmiştir. Bu doğrultuda geliştirilen “Tarihî-Yerel İlişkilendirme Matrisi (TYİM)” adlı yeni analiz yöntemiyle mahalle isimleri temelde üç boyutta incelenmiştir: 1) Tarihî referanslar (padişah, savaş, önemli şahsiyet), 2) Coğrafi-topografik unsurlar (tepe, dere, bağ), 3) Kültürel ve dini kodlar (camii, evliya, meslek grubu). Bulgulara göre mahalle isimleri, yalnızca yön tayin eden sözcükler değil, bununla birlikte geçmişin bugüne izdüşümünü kuran anlatısal yapılardır. Özellikle Bursa, Edirne ve İstanbul’da Osmanlı hafızasını taşıyan isimlerin yoğunluğu dikkat çekerken; Ankara ve İzmir’de Cumhuriyet ideolojisinin izleri daha belirgindir. Bu durum, mahalle isimlerinin tarihsel-kültürel dönüşüm süreçlerine göre kolektif kimlik oluşturduğunu ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelimeler
Die Benennung von Stadtvierteln und das kollektive Gedächtnis im heutigen Türkei: Eine Studie zur Bildung räumlicher Identität
Öz
Die Benennung von Orten erfüllt nicht nur eine geografische Orientierungsfunktion, sondern trägt auch die historischen, kulturellen und ideologischen Bedeutungen, die dem jeweiligen Ort zugeschrieben werden. Ein "Mahalle“ (Stadtviertel) bezeichnet lokale Gemeinschaften innerhalb einer Stadt, eines Dorfes oder einer ländlichen Siedlung. Aus soziologischer Perspektive ist das Mahalle die kleinste soziale Einheit, in der Individuen direkte Beziehungen aufbauen und ein Zugehörigkeitsgefühl entwickeln können. In diesem Zusammenhang stellen Viertelnamen wichtige kulturelle Indikatoren dar, die das kollektive Gedächtnis der Städte formen. Diese Studie zielt darauf ab, die Konstruktion räumlicher Identität durch Benennung zu analysieren, indem sie die Namen von Mikrogemeinschaften (Lebensumfeldern) in den Städten Ankara, Izmir, Erzurum, Bursa, Edirne und Istanbul aus soziologischer Perspektive untersucht. Das zentrale Problem besteht darin zu verstehen, wie sich die Namen der Stadtviertel im historischen Verlauf zu Bedeutungsträgern entwickelt haben und in welcher Beziehung sie zum kollektiven Gedächtnis stehen. Als Methode wurde die soziologische deskriptive Analyse gewählt. Unter Berücksichtigung der historischen Entwicklung, der demografischen Struktur und der kulturellen Vielfalt der Städte wurden die Viertelnamen mittels Textanalyse untersucht.
In diesem Rahmen wurde eine neue Analysemethode entwickelt: die Matrix historisch-lokaler Assoziationen (HLAM). Mit dieser Methode wurden die Viertelnamen in drei Dimensionen analysiert:
Historische Referenzen (z. B. Sultan, Krieg, bedeutende Persönlichkeiten),
Geografisch-topografische Elemente (z. B. Hügel, Tal, Weinberg),
Kulturelle und religiöse Codes (z. B. Moschee, Heiliger, Berufsgruppe).
Die Ergebnisse zeigen, dass Viertelnamen nicht nur der Orientierung dienen, sondern auch narrative Strukturen darstellen, die eine Projektion der Vergangenheit in die Gegenwart ermöglichen. Besonders in Bursa, Edirne und Istanbul fällt die Häufung von Namen auf, die das osmanische Gedächtnis tragen, während in Ankara und Izmir die Spuren der republikanischen Ideologie deutlicher hervortreten.
Dies verdeutlicht, dass Viertelnamen im Kontext historisch-kultureller Transformationsprozesse zur Bildung kollektiver Identität beitragen.
Anahtar Kelimeler
Neighborhood Naming and Collective Memory in Present-Day Turkey: A Study on Spatial Identity Formation
Öz
The naming of a place serves not only a geographical orientation function but also conveys the historical, cultural, and ideological meanings attributed to that space. A neighborhood refers to a localized community situated within a city, town, or rural settlement. From a sociological perspective, it represents the smallest social unit where individuals can establish face-to-face relationships and develop a sense of belonging. In this context, neighborhood names serve as significant cultural indicators that contribute to the collective memory of cities. This study aims to analyze the construction of spatial identity through naming by examining the names of micro-communities (living environments) in the cities of Ankara, İzmir, Erzurum, Bursa, Edirne, and Istanbul from a sociological perspective. The central research problem is how neighborhood names in Turkish cities have evolved into layers of meaning over time and how these names relate to collective memory. The study adopts a sociological descriptive analysis method. Neighborhood names were evaluated through textual analysis, considering the historical development, demographic structure, and cultural diversity of the cities. In line with this approach, a new analytical model titled the “Historical-Local Association Matrix (HLAM)” was developed to examine neighborhood names in three dimensions: 1) Historical references (sultans, wars, notable figures), 2) Geographical-topographical elements (hill, stream, vineyard), and 3) Cultural and religious codes (mosque, saint, professional guild). The findings indicate that neighborhood names are not merely directional indicators; they also function as narrative structures that project the past onto the present. Notably, Bursa, Edirne, and Istanbul contain a high concentration of names reflecting Ottoman memory, whereas Ankara and İzmir show more prominent traces of Republican ideology. This suggests that neighborhood names contribute to the formation of collective identity according to historical and cultural transformation processes.
Anahtar Kelimeler
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.
