Verbs Referring To Hunting In Old Turkic

Öz

This study aims to identify hunting verbs in Old Turkic and examine their semantic fields within a historical and cultural context. Hunting held a significant place in Old Turkic society not only as a method of nutrition but also as training for war, an activity that determined social hierarchy, a ritual practice, and an economic activity. Verbs representing the act of hunting have been encountered in sources such as the Orhon and Yenisei Inscriptions, Uyghur period texts and Kashgarli Mahmud’s Dîvânu Lugâti’t-Türk. In this study, simple verbs such as adka-, abla-~avla-~awla-, aŋdı-, butarla-, çap-, çok-, eŋle-, ıdala-, kap-, käyiklä-, kov-, kovıt-, kuşla-, meŋle-, ölür-, sançın-, tançkıla-, tit-, tut-, tuzakla- and ye- are examined in detail. The meanings, frequency of use, and semantic diversity of each verb are evaluated according to the context of the text. Verbal phrases such as abka ün-, av avla-, avga eşin-, avda …at-, kapgan ur-, kuş kuşla- and kuşlayu bar- are also identified and explained. By investigating the usage of the relevant headwords in the Scanning and Compilation Dictionaries, the situation of the vocabulary related to the act of hunting detected in Old Turkic in the Anatolian area was examined. Some of these verbs directly refer to hunting, while others indirectly express the practice of hunting through metaphorical or abstract meanings. Verbs encompassing meanings such as “to sacrifice oneself,” “to catch,” “to devour,” and “to ambush” demonstrate the diversity of meanings attributed to hunting by ancient Turkic society. In this respect, the study reveals the richness of hunting-related vocabulary in Old Turkic and offers linguistic and social insights into Turkic cultural history.

Anahtar Kelimeler

• Old Turkic
• shooting
• hunting
• verb
• vocabulary.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Eski Türkçede Avlanma Bildiren Fiiler

Öz

Bu çalışma, Eski Türkçede avlanma fiillerini tespit ederek, bu fiillerin anlam alanlarını tarihî ve kültürel bağlamda incelemeyi amaçlamaktadır. Avcılık, Eski Türk toplumunda yalnızca bir beslenme yöntemi değil; aynı zamanda savaş eğitimi, sosyal hiyerarşiyi belirleyen bir etkinlik, ritüel bir pratik ve ekonomik faaliyet olarak önemli bir yer tutmuştur. Orhon ve Yenisey Yazıtları, Uygur dönemi metinleri ve Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ü gibi kaynaklarda, avcılık eylemini karşılayan fiillerle karşılaşılmıştır. Çalışmada adka-, abla-~avla-~awla-, aŋdı-, aŋla-~eŋle-, butarla-, çap-, çok-, edär-, ıdala-, kap-, käyiklä-, kov- kovıt-, kuşla-, meŋle-, ölür-, sançın-, tançkıla-, tit-, tut-, tuzakla-, ye- gibi basit fiiller detaylı biçimde ele alınmış, her bir fiilin metin içerisindeki bağlamına göre anlamları, kullanım sıklıkları ve semantik çeşitlilikleri değerlendirilmiştir. Abka ün-, av avla-, avga eşin-, avda … at-, kapgan ur-, kuş kuşla-, kuşlayu bar- gibi fiil öbekleri de tespit edilerek açıklanmıştır. Söz konusu fiillerin bazıları avcılığı doğrudan karşılamakta; bazıları ise mecaz ya da soyut anlamlarla avlanma pratiğini dolaylı biçimde ifade etmektedir. Özellikle “kendini feda etmek, yakalamak, yutmak, etrafını sarıp pusuya düşürmek” gibi anlam alanlarına giren fiiller, Eski Türk toplumunun avcılığa yüklediği anlam çeşitliliğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Eski Türkçede avcılıkla ilgili söz varlığının zenginliğini ortaya koyarken, Türk kültür tarihine dair dilsel ve toplumsal ipuçları da sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Türkçe
• avcılık
• avlanma
• fiil
• söz varlığı.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. ALYILMAZ, Cengiz, “Moğolistan’da Eski Türk Kültür ve Medeniyetine Ait Bazı Eserler ve Bulundukları Yerler”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi,21, Erzurum 2003, 181-199.
2. ARAT, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig I Metin, 2. Baskı,TDK Yayınları, Ankara 1979.
3. ARAT, Reşit Rahmeti,Kutadgu Bilig III İndeks, (Haz. Kemal Eraslan, Osman F. Sertkaya, Nuri Yüce), TDK Yayınları, İstanbul 1979.
4. ARAT, Reşit Rahmeti,Kutadgu Bilig II Çeviri, TDK Yayınları Ankara 2003.
5. ATALAY, Besim,Dîvânu Lugâti’t Türk Tercümesi4. Baskı, TDK Yayınları, Ankara 1998, I, II, III
6. AYAZLI, Özlem,Eski Uygurca Din Dışı Metinlerin Karşılaştırmalı Söz Varlığı, TDK Yayınları, Ankara 2016, 134-250.
7. AYDIN, Erhan, Orhon Yazıtları,Kömen Yayınları, Konya 2012, 144.
8. BANG, Willy, Annemaria vonGABAİN,Analytischer Index zu den fünfersten Stücken der Türkishchen Turfan-Texte, Manichaica,Verlag der Akademie der Wissenschaften, Berlin 1931, 35-478.

9. BANG, Willy- ARAT, Reşit Rahmeti“Lieder aus Alt-Turfan”, Asia Major 9, 1933, 129-140.
10. BATTULGA, Ts., Ts.TÖRBAT, Ts. BAYARHÜÜ, N. İDERHANGAY, Teytiyn Golın Runi Biçees, Acta Historica Mongolici, 7/1, Ulaanbaatar2006, 5-9.
11. CLAUSON, Sir Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford At The Clarendon Press, Oxford 1972, 59-869.
12. COURTEILLE, Pavet de,Dictionnaire Turc Oriental,A L’imprimerie İmpériale, Paris 1870.
13. ÇETİN, Engin, Altun Yaruk VII. Kitap, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
14. DEMİRCİ, Ümit Özgür, Eski Uygurca Fo ding xin da tuo luo ni, Kesit Yayınları, İstanbul 2021, 58-94.
15. ELMALI, Murat, Daśakarmapathāvadānamālā, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2016, 65-229.
16. ERBAY, Fatih, W.Radloff’un “Opıt Slovarya Tyurkskih Nareçiy” Adlı Eseri ve Eserde Geçen Çağatay Türkçesine Ait Kelimelerin İncelenmesi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, Konya 2008, 161-889.
17. ERCİLASUN, Ahmet Bican, Ziyat,AKKOYUNLU,Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’tTürk,Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2014, 136-340.
18. ERDAL, Marcel,Old Turkic Word Formation: a Functional Approach to the Lexicon, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1991, 178-585.
19. ERDEM, Mehmet Dursun, Ümit Özgür,DEMİRCİ, Köktürkçe, Pruva Yayınları, Ankara 2019, 271.
20. ESİN, Emel, İslâmiyetten Önceki Türk Kültür Târîhi ve İslâma Giriş, Edebiyat Fakültesi Matbaası, İstanbul 1978, 39.
21. GABAIN, Annemaria von, Eski Türkçenin Grameri (Çev. Mehmet Akalın), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2007, 39-282.
22. GULCALI, Zemire, Eski Uygurca AltunYaruk Sudur'dan Aç Bars Hikayesi,Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2013, 80-222.
23. GULCALI, Zemire,Altun Yaruk X. Kitap, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
24. GÜVEN, Özbay, Gülten, HERGÜNER, “Türk Kültüründe Avcılığın Temel Dayanakları”,Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Dergisi, 5/5,Denizli 1999, 32-49.
25. HAMILTON, James Russell, İyi ve Kötü Prens Öyküsü, (Çev. Vedat Köken), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2011, 11-177.
26. İLHAN, Nadir, Mustafa, ŞENEL, “Dîvânu Lugâti’t Türk’e Göre Av, Avcılık ve Hayvancılıkla İlgili Kelimeler ve Kavram Alanları”, Journal of Turkish Studies, 3/1 Ankara 2008, 259-277.
27. KORMUŞİN, İgor, Emine MOZİOĞLU, Risbek ALİMOV, Fikret YILDIRIM, Yenisey - Altay - Kırgızistan Yazıtları ve Kâğıda Yazılı Runik Belgeler, BilgeSu Yayınları, Ankara 2016, 133-548.
28. KÖK, Abdullah, Karahanlı Türkçesi Satırarası Kur’an Tercümesi (TİEM 73 1v-235 v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2004, 74-670.
29. MOLNAR, Ádám, Peter ZIEME, “Ein weiterer uigurischer Erntesegen”, Altorientalische Forschungen, 16, Berlin 1989, 140-152.
30. MULLER, Friedrich Wilhelm Karl, Uigurica III, Verlag der Akademie der Wissenschaften, Berlin 1922.
31. ONARAN, Gökberk, “Tarihi Türk Lehçelerinde Avlanmak için Kullanılan Alet İsimleri”,Uluslararası Filoloji Bengü, 4/1, İstanbul 2024, 37-56.
32. ÖZBAY, Betül,Huastuanift: Manihaist Uygurların Tövbe Duası, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2014, 152.
33. ROHRBORN, Klaus, Uigurisches Wörterbuch Sprach material der vor islamischen Türkischen Texte Aus Zentralasien, Franz Steiner Verlag Gmbh, Wiesbaden 1977.
34. SHİMİN, Geng, Hans-Joachim KLİMKEİT, Jens Peter LAUT, “Die Geschichte der Drei Prinzen Weitere Neue Manichäisch-Türkische Fragmente aus Turfan”,Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 139, Wiesbaden 1989, 328-345.
35. ŞEN, Serkan, Eski Türkçenin Deyim Varlığı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2017, 77-132.
36. ŞİRİN USER, Hatice, “Runik Harfli Türk Yazıtlarında Av”,Dil Araştırmaları, 1/1, Ankara 2007, 49-59.
37. ŞİRİN USER, Hatice, “Göktürk Yazıtlarında Av”, Av ve Avcılık Kitabı (Editörler: Emine Gürsoy Naskali, Hilal Oytun Altun),Kitabevi Yayınları, İstanbul 2008,29-44.
38. ŞİRİN, Hatice, Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2016, 519,646.
39. TEKİN, Şinasi, Uygurca Metinler II, Maytrısimit, Burkancıların Mehdîsi Maitreya Buluşma Uygurca İptidâi Bir Dram (Burkancılığın Vaibhasika Tarikatına Ait Bir Eserin Uygurcası), Sevinç Matbaası, Ankara 1976, 126-421.
40. TEKİN, Talât, Orhon Yazıtları, Simurg Yayınları, İstanbul 1998, 84-85.
41. TEKİN, Talât, “Hemçik Çırgakı Yazıtı”, Türk Dilleri Araştırmaları, 9,İstanbul 1999, 5-15.
42. TEKİN, Talât, Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2000.
43. TEKİN, Talât,Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları,Ankara 2010, 48.
44. TUNCEL, Riza,Eski Türkçede Avcılık Terimleri, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara 2023, 50-85.
45. TURAN, Zikri, Artvin İli Yusufeli İlçesi Uşhum Köyü Ağzı, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2006, 324.
46. TÜRK DİL KURUMU, Tarama Sözlüğü, Ankara 2009, 280-3862.
47. TÜRK DİL KURUMU, Türkiye'de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, Ankara 1963, C 1- 11.
48. ÜNLÜ, Suat, Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur’an Tercümesi (235v/3-450r/7), Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, Ankara2004, 406-609.
49. WILKENS, Jens, Handwörterbuch des Altuigurischen (Altuigurisch-Deutsch-Türkisch), Eski Uygurcanın El Sözlüğü (Eski Uygurca-Almanca-Türkçe), Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, Germany 2021, 13-733.
50. YILDIRIM, Fikret, Erhan AYDIN,Risbek ALİMOV, Yenisey-Kırgızistan Yazıtları ve Irk Bitig, Bilgesu Yayıncılık, Ankara 2013, 112-374.
51. ZIEME, Peter, “Ein ugurischer Erntesegen”, Altorientalische Forschungen 3, Berlin 1975,109-143.
52. ZIEME, Peter, “Ein Hochzeitssegen uigurischer Christen”, Scholia,Beiträge zur Turkologie und Zentralasienkunde, VSUA 14, Wiesbasden 1981, 221-232.
53. ZIEME, Peter “Zur Verwendung der Brāhmī-Schrift bei den Uigurien (Anhang: Ein uigurischer Neujahrssegen: 337-346)”, Altorientalische Forschungen 11, Berlin 1984, 331-346.
54. İnternet Kaynakları
55. Türkçenin Güncel Sözlüğü, “Avlanmak” Elektronik Veri Dağıtım Sistemi,https://sozluk.gov.tr/ (Erişim tarihi: 24.07.2025).