Encountering the Other: Reactions of the Turks of Russia to the 1910 Kazan Missionary Congress and a Hijab Discussion in the Context of Conversion

Öz

ABSTRACT This study examines a series of debates and exchanges of ideas that took place in the press of the Muslims of Russia in 1910. It traces how intellectual life — which had stagnated under religious and political pressures, investigations, deportations, and the departure of leading intellectuals from the country — was revitalized in response to the Kazan Missionary Congress held that year. Among the decisions of the congress were several topics of concern to the general population of Russia's Muslims. The debates and the agenda of the congress led to the emergence of two distinct approaches within the Russian Muslim press. The first argued that missionaries no longer possessed their former power, and therefore, the congress held no real significance. The second approach, however, tended to perceive the congress as a religious and cultural threat. The second part of the article examines how the intellectual energy renewed by the missionary congress initiated a new debate on the theme of women’s freedom, particularly regarding the issue of the hijab.The debate unfolded across magazines and newspapers circulating among cities such as Kazan, Saint Petersburg, Bakhchisaray, Baku, Orenburg, and Istanbul. The article thus seeks to illuminate how innovative intellectuals — two key representatives of the educated elite among the Muslims of Russia — responded to the ideas and activities of missionary work and missionaries, as well as the dilemmas faced by religious scholars when confronted with such a critical issue as the propagation of Islam. In conclusion, despite the Jadidists forming a largely united front against missionaries, the differences in their approaches to the issue of 'hijab'—within the context of a female figure on the verge of apostasy—reveal that they did not constitute a homogenous intellectual group.

Anahtar Kelimeler

• 1910 Kazan Missionary Congress
• the Muslism of Russia
• the Turks of Russia
• Tatar journalism
• Jadidism

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Ötekiyle Karşılaşmak: Rusya Türklerinin 1910 Kazan Misyoner Kongresi’ne Tepkileri ve İhtida Bağlamında Bir Hicab Tartışması

Öz

Bu çalışma, 1910 yılında Rusya Müslümanlarının matbuatında meydana çıkan bir dizi tartışma ve fikir alışverişini incelemektedir. Makale dinî ve politik baskılar, soruşturma ve sürgünler ile önde gelen düşünce adamlarının ülke dışına gitmesi gibi sebeplerle durgunlaşan fikir hayatının bu yılda düzenlenen Kazan Misyonerlik Kongresi’ne tepki olarak tekrar nasıl canlandığını ele almaktadır. Kongrenin, kararları arasında Rusya Müslümanlarının genelini ilgilendiren birçok başlık bulunuyordu. Kongredeki tartışmalar ve gündem olan konular Rusyalı Müslüman matbuatında iki farklı yaklaşımın ortaya çıkmasına sebep oldu. İlki, misyonerlerin artık eski güçlerinde olmadığı, dolayısıyla kongrenin herhangi bir önemi bulunmadığı yönündeydi. İkincisi ise kongreyi dinî ve kültürel bir tehdit olarak algılama eğilimindeydi. Makalenin ikinci bölümü, misyonerlik kongresi ile yenilenen entelektüel enerjinin, özellikle tesettür ile ilgili olarak kadınların özgürlüğü teması üzerine yeni bir tartışma başlattığını incelemektedir. Tartışma, Kazan, St. Petersburg, Bahçesaray, Bakü, Orenburg ve İstanbul gibi şehirler arasında gidip gelen dergi ve gazetelerde yer aldı. Makale, Rusya Müslümanlarının eğitimli elit kesiminin iki önemli temsilcisi olan yenilikçi aydınların misyonerlik çalışmaları ve misyonerlerin fikirlerine ve faaliyetlerine nasıl tepki verdiklerini ve İslamiyet’in yayılması gibi kritik bir konuyla karşı karşıya kalan din alimlerinin yaşadıkları ikilemleri aydınlatmayı amaçlamaktadır. Sonuç olarak Ceditçilerin misyonerlere karşı büyük ölçüde ortak bir cephe oluşturmalarına karşın din değiştirme eşiğindeki bir kadın figür bağlamında “hicab” meselesine yaklaşım tarzlarındaki farklılıklar onların homojen bir fikir zümresi teşkil etmediği anlaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• 1910 Kazan Misyonerlik Kongresi
• Rusya Müslümanları
• Rusya Türkleri
• Tatar basını
• Ceditçilik

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. Gazete ve Dergi Haberleri
2. Abdülhalik Efendi İbrahim Halil Efendioğlu, “Setr-i Avret Meselesinin Hakikati”, Sada, 222, 8 Noyabr 1910, 3.
3. _____, “Setr-i Avret Meselesinin Hakikati”, Sada, 223, 9 Noyabr 1910, 3.
4. “Ahbar”, Ülfet, 21, 28 Nisan 1906, 5-6.
5. Ahudov, Mirza İbrahim, “Hicab Meselesine Cevap”, Sada, 182, 21 Sentyabrya 1910, 3.
6. Atlasof, Hadi, “Misyonirler Cemiyetleri IV: Biz hem Misyonirler”, Şura, 17, 1 Sentabr 1910, 527-529.
7. _____, “Misyonirler Cemiyetleri VII: Misyonirlerni Maktavım”, Şura, 22, 15 Noyabr 1910, 676-678.
8. “Barones fon Rozen Hanım”, İdil, 273, 16 İyul 1910, 2.

9. “Barones fon Rozen’in Mektubu”, İçtihad, 29, 15 Ağustos 1911, 812-813.
10. “Barones fon Rozen Mektubu”, Yulduz, 565, 18 İyul 1910, 2.
11. “Barones fon Rozen Mektubu yahud Hicab Meselesi Hakkında”, Yulduz, 586, 14 Sintabr 1910, 2.
12. Barones Rozen, “Barones fon Rozen Mektubu”, Alem-i Nisvan, Tercüman’a ek, 28, 9 İyul 1910, 1-2.
13. Episkop Andrey, “İstinnıye Mıysli Missionerov”, Sotrudnik Bratstva Svyatitelya Guriya, 22-23, 1 Maya 1910, 359-361.
14. Gaibov, Hüseyin, “Felyeton”, Sada, 10, 12 Yanvarya 1911, 2-3.
15. _____, “Felyeton”, Sada, 11, 13 Yanvarya 1911, 2-3.
16. _____, “Felyeton”, Sada, 12, 14 Yanvarya 1911, 3-4.
17. _____, “Felyeton”, Sada, 13, 16 Yanvarya 1911, 3-4.
18. _____, “İkinci Mektup”, Alem-i Nisvan, Tercüman’a ek, 36, 3 Sentabr 1910, 1-2.
19. _____, “Setr-i Avret Hususunda”, Sada, 208, 22 Oktyabrya 1910, 2-3.
20. Gasprinski, İsmail, “İstanbul’da Sırat-ı Müstakim Naşiri Huzur-ı Âlilerine”, 1606 (38, 17 Sentabr 1910, 1.
21. “Gazetelerden”, Vakit, 694, 16 Noyabr 1910, 2.
22. Hatice, “Sırat-ı Müstakim Ceride-i İslamiyesine”, Sırat-ı Müstakim, 105, 8 Eylül 1910, 12-13.
23. “Havadis-i Dahiliye”, Burhan-ı Terakki, 96, 30 Sentabr 1909, 7.
24. “Hicab Meselesi”, Sada, 175, 9 Sentyabrya 1910, 3.
25. “Hicab Meselesi”, Yulduz, 588, 19 Sintabr 1910, 1-2.
26. “Hicab ve Terk-i Hicab”, Din ve Maişet, 49, 17 Dikabr 1910, 777-779.
27. “Hicab ve Terk-i Hicab”, Din ve Maişet, 50, 24 Dikabr 1910, 793-795.
28. “İhtida”, Beyanü’l-Hak, 555, 20 Dikabr 1909, 3.
29. “İhtida”, Burhan-ı Terakki, 16, 25 Mart 1908, 2.
30. “İhtida”, Din ve Maişet, 31, 30 İyul 1910, 492.
31. “İhtida”, Nur, 171, 1 Sentabr 1909, 2.
32. “İhtida”, Yulduz, 549, 8 İyun 1910, 3.
33. “İslam Aleyhinde Bir Müslüman (!)”, Sırat-ı Müstakim, 103, 12 Ağustos 1326/25 Ağustos 1910, 437.
34. “İz Reça Çlena Gosudarstvennoy Dumıy Maksudova”, Sotrudnik Bratstva Svyatitelya Guriya, 20, 18 Aprilya 1910, 307-308.
35. “Kazan’da Bolgan Misyonirler Isyezdine Tenkid”, Nur, 203, 13 Avgust 1910, 2.
36. “Kazan’da Misyonirler Isyezdi Hususunda”, Nur, 200, 17 İyul 1910, 2.
37. “Kazan’da Misyonerler Isyezdi”, Tercüman, 24, 11 İyun 1910, Ek s. 1.
38. “Kazan’da Misyonirler Isyezdi”, Vakit, 635, 29 İyun 1910, 2-3.
39. “Kazan Misyoner İçtimaının Kararı”, Tercüman, 27, 2 İyul 1910, 3.
40. KEMAL, Ali Asgar, “Misyonirler Fikri”, Yulduz, 520, 28 Mart 1910, 1-2.
41. _____, “Misyonirlerniñ Çın Fikirleri”, Yulduz, 535, 4 May 1910, 1-2.
42. “Kırım’da Tercüman Naşiri İsmail Bey Gasprinski’ye”, Sırat-ı Müstakim, IV/101, 11 Ağustos 1910, 400.
43. Koykofski, “Umumen Misyonirlikke Dair”, İdil, 268, 29 İyunya 1910, 1-2.
44. Mıysli Missionerov (Peredov İz Tatarskoy Gazetıy ‘Yulduz’ No: 520 s Propuskami)”, Sotrudnik Bratstva Svyatitelya Guriya, 22-23, 1 Maya 1910, 355-358.
45. “Misyonir Fikri”, Yulduz, 519, 26 Mart 1910, 1-2.
46. “Misyonirler”, Yulduz, 553, 17 İyun 1910, 1.
47. “Misyonirler”, Yulduz, 554, 20 İyun 1910, 1.
48. “Misyonirler”, Yulduz, 559, 4 İyul 1910, 1.
49. “Misyonirler Cemiyeti II: ‘Kazan’ Meclisi”, Şura, 15, 1 Avgust 1910, 463-467.
50. “Misyonirler Cemiyetleri III: Münazara”, Şura, 16, 15 Avgust 1910, 493-496.
51. “Misyonirler Cemiyetleri VI”, Şura, 21, 1 Noyabr 1910, 652-654.
52. “Misyonirler Isyezdi”, Yulduz, 552, 15 İyun 1910, 3.
53. “Misyonirler Isyezdi”, Yulduz, 555, 23 İyun 1910, 1.
54. “Misyonirler Isyezdi: 23’ünçü İyun’daki Umumi Cıyılış”, Yulduz, 557, 29 İyun 1910, 1.
55. “Misyonirler Isyezdi Hakkında”, Vakit, 635, 29 İyun 1910, 1
56. “Misyonirler Isyezdi Hakkında”, Yulduz, 568, 27 İyul 1910, 1.
57. “Misyonirler Isyezdinden: Türkistan Hakkında’”, Yulduz, 556, 27 İyun 1910, 1-2.
58. “Misyonirler Isyezdiniñ Programı”, Vakit, 617, 15 May 1910, 1.
59. “Misyonerler İçtimaı”, Tercüman, 28, 9 İyul 1910, 1-2.
60. “Misyonirler Kararından”, Yulduz, 557, 29 İyun 1910, 1.
61. Muhammed Sabir el-Hüsnü, “Ufa’dan Mektup”, Alem-i Nisvan, Tercüman’a ek, 36, 3 Sentabr 1910, 1.
62. Muhammedü’l-Sadık el-Osmanî, “Ayetü’l-Hicab li’l-icab”, Din ve Maişet, 48, 10 Dikabr 1910, 760-762.
63. Nasreddin el-Hocaşi, “Misyonirler Cemiyetleri V: Milliyet Hissi, Misyonirler Faidesi”, Şura, 19, 1 Oktabr 1910, 607-608.
64. Nurali Şeyh Hasanoğlu, “Hicab Hakkında Makale-i Fıkhiye”, Malumat, 61, 1 Noyabr 1910, 1613-1619.
65. “Öteden Birüvden”, Vakit, 636, 1 İyul 1910, 2.
66. “Reç G. Maksudova”, Tercüman, 11, 12 Mart 1910, 4.
67. Russkiy, “Bespokoystvo G. Maksudova”, Sotrudnik Bratstva Svyatitelya Guriya, 16, 20 Marta 1910, 249-252.
68. “Sadreddin Maksudof’un Nutku”, Tercüman, 14, 2 April 1910, 1-2.
69. Sıdkî, Muhammed Tevfik, “Hicâbu’l-mir’ati fi’l-İslam”, el-Menar, 9, 3 Oktabr 1910, 689-694.
70. “Sinodda Misyonirlik Meselesi”, Vakit, 643, 17 İyul 1910, 1.
71. “Tesettür Meselesi”, Alem-i Nisvan, Tercüman’a ek, 3, 14 Yanvar 1911, 1.
72. Trosykili Ahmed Taceddin, “Kazan’da İn’ikad Eden Misyonerler Kongresi Münasebetiyle”, Tearüf-i Müslimin, 9, 22 Temmuz 1326/4 Ağustos 1910, 148-149.
73. “Türlü Haberler”, Din ve Maişet, 4, 22 Gınvar 1910, 59.
74. Yusuf Kadı Zahidzade el-Dağıstanî, “İsbat-ı Hak”, Işık, 20, 4 İyunya 1911, 1-2.
75. _____, “İsbat-ı Hak”, Işık, 21, 11 İyunya 1911, 1-2.
76. _____, “İsbat-ı Hak”, Işık, 22, 18 İyunya 1911, 2-3.
77. Kitap ve Makaleler
78. ABDİRAŞİDOV, Zaynabidin, İsmail Gaspıralı ve Nikolay Ostroumov: Fikirler Mücadelesi, Uluslararası İslamla Yenilenme ve Birlik I: İsmail Bey Gaspıralı Kongresi 2012, İBB Kültür ve Sosyal İşler Daire Başkanlığı Kültür Müdürlüğü, İstanbul 2013, 67-73.
79. ALP, Alper, Kazan Tatarları’nın Siyasî Konum ve Yönelişleri (1905-1916), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara 2010.
80. BARTHOLD, V. V., “V. R. Rozen ve Rus Şarkiyatçılığı”, Cengiz Buyar (çev.), Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Özel Sayı, 2004, 11-15.
81. BOBROVNİKOV, Vladimir, “Islam in the Russian Empire”, The Cambridge History of Russia Volume II: Imperial Russia, 1689-1917, (Editör: Dominic Lieven), Cambridge University Press, New York 2006, 202-223.
82. CAMPBELL, Elena I., The Muslim Question and Russian Imperial Governance, Indiana University Press, Bloomington 2015.
83. ÇİFTÇİ, Muhammed Recai, “Abdullah Quilliam”, DİA, İstanbul 2020, Ek I, 11-13.
84. CREWS, Robert, For Prophet and Tsar: Islam and Empire in Russia and Central Asia, Harward University Press, Cambridge 2009.
85. DORODNİTSİN, Episkop Aleksiy, “Sovremennoye Dvijeniye v Crede Russkih”, Polnoye Cobraniye Soçineniy Tom I, Tipografiya Soyuza Peçatnogo Dela, Saratov 1914.
86. DUDOİGNON, Stephane A., “Qadîmiya as a Historiographical Category: The Question of Social and Ideological Cleavages between ‘Reformists’ nnd ‘Traditionalists’ Among the Muslim of Russia and Central Asia, in the Early 20th Century”, Türkistan’da Yenilik Hareketleri ve İhtilaller, Timur Kocaoğlu (haz.), SOTA, Haarlem 2001, 159-178.
87. EFE, Adem, “Sebîlürreşâd”, DİA, İstanbul 2009, XXXVI, 251-253.
88. En-NEKLÂVÎ, Fethî, “Kâsım Emîn” DİA, İstanbul 2001, XXIV, 541-542.
89. Ferid Vecdi, Müslüman Kadını, çev. Mehmet Akif, Ahmet Seki Bey Matbaası, İstanbul 1325.
90. GERACİ, Robert, “Russian Orientalism at an Impasse: Tsarist Education Policy and the 1910 Conference on Islam”, Russia’s Orient: Imperial Borderlands and Peoples, 1700-1917, (Editörler: Daniel R. Brower-Edward J. Lazzerini), Indiana University Press, Indiana 1997, 138-161.
91. _____, Window on the East: National and Imperial Identities in Late Tsarist Russia, Cornell University Press, New York 2001.
92. GÖKGÖZ, Saime Selenga, “Misyoner Kaleminden Kazan-Tatar Matbuatı: Inorodçeskoe Obozrenie (1912-1915)”, Avrasya Etüdleri, 21, Kış 2002, 15-47.
93. _____, “Etnografa Karşı Rahibin ‘Gözü’ ya da Kazan’da Misyoner Etnografyasını Kurmak”, Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, II/2, 1 Mart 2005, 127-148.
94. _____, Yevfimiy Aleksandroviç Malov: İdil-Ural’da İslâm Karşıtı Rus Misyon Siyaseti, KÖK Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Vakfı, Ankara 2007.
95. KANLIDERE, Ahmet, “Islahçı ve Cedidçi Tanımlamaları Üzerine Bazı Düşünceler”, İsmail Bey Gaspıralı İçin, (Editörler: Hakan Kırımlı vd.), Kırım Türkleri Kültür ve Yardımlaşma Derneği, Ankara 2004, 255-262.
96. _____, İdil-Ural ve Türkistan’da Fikir Hareketleri: Dinî Islahçılık ve Ceditçilik, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2021.
97. KARİEV,Aiimamat, “Çarlık Rusya Şarkiyatçısı Nikolay Petroviç Ostroumov (1846-1930) ve İslam Hukuku Alanındaki Çalışmaları”, Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi, 4/1, 2020, 154-169.
98. Kasım Bek Emin, el-Mer’etü’l-cedide yahud Yaña Kadın, mütercimi Zakir el-Kadirî, Urnek, Kazan 1908.
99. Kasım Bek Emin, Tahrîrü’l-mer’e yahud Kadınlarnı Esaretten Azad İtüv, mütercimi Zakir el-Kadirî, Urnek, Kazan 1909.
100. KEFELİ, Agnès Nilüfer, Becoming Muslim in Imperial Russia: Conversion, Apostasy, and Literacy, Cornell University Press, Ithaca 2014.
101. KEMPER, Michael, “From Regional Islamic Reform to Global Anti-colonialism? Jamaladdin al-Afghani and Russia’s Muslims”, Journal of Central Asian History, 3, 2024, 296-326.
102. KOLOSOVA, Alison Ruth, “Christendom Cracking at the Seams: Indigeneity, Conciliarity and Catholicity at the 1910 Kazan Missionary Conference”, Salt: Crossroads of Religion and Culture, 1, 2022, 33-65.
103. LUPAKOV, E. V., “Bratstvo Svyatitelya Guriya”, Tatarskaya Entsiklopediya, İnstitut Tatarskoy Entsiklopedii, Kazan 2002, I, 460-461.
104. MCCARTHY, Fransk T., “The Kazan’ Missionary Congress”, Cahiers du Monde Russe et Sovietique, 14/3, Jul.-Sep. 1973, 308-332.
105. ÖZSOY, Emre, “Sergey Afanaseviç Bagin: Bir Rus Misyonerinin Gözünden İdil-Ural Tatar Matbuatı (1909)”, Çankırı Karatekin Üniversitesi II. Uluslararası Türkiyat Kongresi Bildiri Tam Metin Kitabı, Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü, Çankırı 2023, 217-228.
106. _____, “İdil-Ural’a Çarlık Misyoner Matbuatı Gözünden Bakmak: Pravoslavnıi Blagovestnik Dergisi ve Rus-Tatar Rekabeti”, Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 25/1, Yaz 2025, 175-204.
107. Pisma Nikolaya İvanoviça İlminskogo k Ober-Prokuroru Sbyateyşego Sinoda Konstandinu Petroviçu Pobedonostsevu, Tipo-Litografiya İmperatorskago Universiteta, Kazan 1895.
108. “Programma: Voprosov, Podlejaşih Obsujdeniyu na Missionerskom Syezd v Kazani”, O Prosveşenii Privoljskih İnorodtsev Tom I, Tipo-Litografiya İ. S. Perova, na Yeulak Sob. D., Kazan 1910.
109. ŞEN, Can, Alp Eren Demirkaya, “Troyskili Ahmed Taceddin’in Rusya Türklerinin Tiyatro Faaliyetleri Hakkında Bir Yazısı”, Palimpsest, III/5, 2018, 139-149.
110. TAİMASOV, Leonid A., “O Missionersko Prosvetitelskoy Deyatelnosti Episkopa Andreya (A. A. Uhtomskogo) v Kazanskoy Eparhii”, Vestnik Çuvaşskogo Universiteta, 3, 2024, 180-191.
111. TOLZ, Vera, “Europan, National, and (Anti-) Imperial: The Formation of Academic Oriental Studies in Late Tsarist and Early Soviet Russia”, Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History, 9/1, Winter 2008, 53-81.
112. TOPSAKAL, İlyas, “13-26 Haziran 1910 Tarihinde Kazan’da Yapılan Misyonerlik Kurultayında Ortodoksluğu Koruma Konulu Oturumların Tutanaklarına Göre Kilise Öğretmen Okulları Hakkında Tartışmalar”, Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 179, 2009, 71-84.
113. _____, “Rus İmparatorluğunda Yeni Ortodoks Yapılanma: İlminskiy ve Sistemi 1860-1917”, Tarih Dergisi, 51, 2010, 47-71.
114. _____, Rus Misyoner Kaynaklarına Rus Çarlığı ve Türkler (1552-1917), Ötüken Neşriyat, 2. Basım, İstanbul 2018.
115. VESELOVSKİY, N. İ., Baron Viktor Romanovi. Rozen: Nekrolog, Senatskaya Tipografiya, Peterburg 1908
116. WERTH, Paul W., The Tsar’s Forein Faiths: Toleration and the Fate of Religious Freedom in Imperial Russia, Oxford University Press, New York 2014.