Doksanüç Harbi’nde Ardahan’ın Düşüşüne İstanbul Halkı ve Devlet Adamlarının Tepkisi (1877)

Öz

Bu makale, 93 Harbi (1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı) sırasında gerçekleşen önemli bir olay olan Ardahan’ın Rus ordusu tarafından ele geçirilmesinin (17 Mayıs 1877) devlet adamları ve halk nezdinde Osmanlı payitahtı İstanbul üzerindeki derin siyasi ve sosyal etkilerini incelemektedir. Ardahan’ın kaybı, başkentte büyük bir şok ve infial yaratarak hem halk hem de siyasi çevrelerde yoğun tepkilere neden olmuştur. Bilhassa medrese talebeleri öncülüğünde sokağa dökülen çevreler, askeri başarısızlığa karşı güçlü gösteriler düzenlemiştir. Meclis-i Mebusan üyeleri de mağlubiyeti sert bir şekilde eleştirmiş, bu tepkiler hükûmet üzerinde ciddi bir baskı teşkil etmiştir. Yaşanan toplumsal ve siyasi krizin ardından, merkezi otorite hızlı ve sert tedbirler almak zorunda kalmış, İstanbul’da örfi idare (sıkıyönetim) ilan edilmiş, basın ve bürokrasi sıkı bir denetime tabi tutulmuştur. Sorumlu görülen Serasker Redif Paşa, Hariciye Nazırı Safvet Paşa ve Şeyhülislam Hayrullah Efendi gibi üst düzey devlet adamları görevden el çektirilmiştir. Devlet adamları, bu krizi sadece bir savaş yenilgisi değil, aynı zamanda anayasal rejimi fiilen askıya alacak bir yönetim hamlesi için fırsat olarak addetmiştir. Muhalif aydın ve bürokratların tasfiyeleri gerçekleştirilmiş, bu durum muharebe sürerken devlet idaresinde sağlıklı bir değerlendirme ve yenilginin arka planındaki yapısal sorunları tartışma imkanını yok etmiştir. Makale söz konusu çerçevede Ardahan’ın düşüşünün İstanbul’da toplumsal bir infiale nasıl dönüştüğünü ve ricalin bu duruma verdiği tepkileri arşiv belgeleri ve dönemin gazeteleri ışığında analiz etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Doksanüç Harbi
• Ardahan’ın Düşüşü
• İstanbul
• II. Abdülhamid
• Otoriterleşme
• Meclis-i Mebusan.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

The Reaction of the People of Istanbul and Statesmen to the Fall of Ardahan During the War of ‘93 (1877)

Öz

This article examines the profound political and social impact on statesmen and the public in Istanbul of the Ottoman capital following the capture of Ardahan by the Russian army (May

17, 1877), a significant event during the Russo-Turkish War of 1877-1878 (93 War). The loss of Ardahan resulted in widespread shock and outrage in the capital, provoking strong reactions from both the public and political circles. Groups, particularly led by madrassa students, took to the streets, organizing powerful demonstrations against the military failure. Members of the Assembly of Representatives (Meclis-i Mebusan) also harshly criticized the defeat, putting a significant pressure on the government. Following this social and political crisis, the central authority was forced to take swift and harsh measures; martial law was declared in Istanbul, and the press and bureaucracy were subjected to strict control. High-ranking statesmen deemed responsible for the events, such as Chief Army Commander (Serasker) Redif Pasha, Foreign Minister Safvet Pasha, and Sheikh al-Islam Hayrullah Efendi, were dismissed from their posts. Statesmen viewed this crisis not merely as a military defeat, but also as an opportunity for a political maneuver that would effectively suspend the constitutional regime. The purges of dissenting intellectuals and bureaucrats were carried out, eliminating the possibility of a sound assessment of the state administration and a discussion of the structural problems underlying the defeat while the war was still ongoing. This article analyzes, within this context, how the fall of Ardahan transformed into a social uproar in Istanbul and the reactions of the officials to this situation, using archival documents and contemporary journals.

Anahtar Kelimeler

• Russo-Turkish War (93 War)
• The Fall of Ardahan
• Istanbul
• the Reign of Abdülhamid II
• Ottoman Parliament.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. 1.T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
2. 1.1. Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Cevdet Askeriye (C.AS); 999/43918.
4. Dahiliye Şifre Kalemi (DH.ŞFR); 109/1.
5. İrade Dahiliye (İ.DH); 752/61441; 778/63281.
6. İrade Şura-yı Devlet (İ.ŞD); 35/1761; 35/1773.
7. Mabeyn-i Hümayun İradeleri (MB.İ); 37/227; 37/83; 38/1, 38/4.
8. Yıldız Esas Evrakı (Y.EE); 20/35; 23/1; 71/17.

9. Yıldız Perakende Başkitabet Dairesi Maruzatı (Y.PRK.BŞK); 1/14.
10. 1.2. Millî Savunma Bakanlığı Askeri Tarih Arşivi, Osmanlı-Rus Harbi 1877-1878 Tasnifi (ORH); 98/0/132; 100/0/32; 2/0/88.
11. 2. Telif ve Tetkik Eserler
12. Ahmed Midhat Efendi, Zübdetü’l-Hakâyık, haz. Ömer Faruk Can, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2015.
13. Ahmed Saib, Son Osmanlı-Rus Muharebesi, Hindiye Matbaası, Mısır 1327.
14. AKKURT, İbrahim, Fetvanın Gücü: İki Padişahı Tahtından İndiren Şeyhülislam Hasan Hayrullah Efendi, (Editör: Aykut Can), Yeditepe Yayınevi, İstanbul 2014.
15. AKÜN, Ömer Faruk, “Nâmık Kemal”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2006, XXXII, 361-378.
16. AKYILDIZ, Ali, Sürgün Sefir Sadullah Paşa, İş Bankası Yayınları, İstanbul 2011.
17. BADEM, Candan, Kırım Savaşı ve Osmanlılar, çev. Eşref Bengi Özbilgen, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2017.
18. BADEM, Candan ve Alexander Morrison, “The Stronghold of Strongholds: Kars and the Russian military, 1807-1878”, Cahiers d’histoire russe, est-européenne, caucasienne et centrasiatique, Fransa 2025, 3: 405-434.
19. Cevdet Paşa, Tezâkir 40-Tetimme, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1991.
20. ÇAĞLAR, Burhan, “Zindandan Gelen Sâda: Fethipaşazâde Mahmud Paşa’nın Taif Mektupları”, Osmanlı’da Siyaset ve Diplomasi, (Editörler: Mehmet Yaşar Ertaş, Haşim Şahin, Havva Kılıçaslan), Mahya Yayınları, İstanbul 2016.
21. ÇAKMAK, Hasan Ali, Bâbıâli’de Bir Ömür: Mehmed Esad Safvet Paşa, Timaş Akademi, İstanbul 2023.
22. ÇELİK, Hüseyin, Ali Suavi ve Dönemi, İletişim Yayıncılık, İstanbul 2021. ÇELİK, Hüseyin, Bir Medeniyet Analizi, Ufuk Kitapları, İstanbul 2002.
23. ÇETİNKAYA, Y. Doğan, 1908 Boykotu: Bir Toplumsal Hareketin Analizi, İletişim Yayıncılık, İstanbul 2004.
24. DEVEREUX, Robert, The First Ottoman Constitutional Period, The John Hopkins Press, Baltimore 1963.
25. FETTAHOĞLU, Kübra, Bir Tanzimat Bürokratı: Ahmed Cevdet Paşa (1823-1895), Timaş Akademi, İstanbul 2021.
26. Further Correspondance Respecting the Affairs of Turkey, Foreign Office, Britain June 1877.
27. Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Anılar, Cilt II, Tarih Vakfı, İstanbul 1996.
28. GENCER, Ali İhsan ve İpek, Nedim, “1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi Rumeli Cephesi Vesikaları (Temmuz 1877)”, Belgeler, Ankara Ocak 1993, 19: 205-244.
29. GÖKÇE, Handan, Divan-ı Harp Mazbata Suretlerinde Ardahan ve Alacadağ Muharebeleri (1877-1878), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla 2000.
30. GÖVSA, İbrahim Alaaddin, “Redif Paşa”, Türk Meşhurları Ansiklopedisi, Yedigün Neşriyat, İstanbul Tarihsiz.
31. GREENE, Francis Vinton, 93 Harbi, çev. Sebahattin Şenol ve Muhammet Çeviker, İz Yayıncılık, İstanbul 2018.
32. HIZLI, Kasım, Sultanın Sefiri Salih Münir Paşa: II. Abdülhamid, Jön Türkler, Diplomasi, Timaş Akademi, İstanbul 2022.
33. II. Abdülhamid’in İlk Mabeyn Feriki Eğinli Said Paşa’nın Hatıratı 1876-1887, Cilt I, haz. Davut Erkan, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2022.
34. İNAL, İbnülemin Mahmud Kemal, Son Sadrazamlar, Cilt II, Dergâh Yayınları, İstanbul 1982.
35. İRTEM, Süleyman Kani, Birinci Meşrutiyet ve Sultan Abdülhamid, Temel Yayınları, İstanbul 2004.
36. İsmail Kemal Bey’in Hatıratı, çev. Adnan İslamoğulları ve Rubin Hoxha, Tarih Vakfı, İstanbul 2007.
37. KARA, Adem, Sultan II. Abdülhamid Devrinde Bir Muhalif: Ahmed Saib ve Eseri Sultan Abdülhamid ve Saltanatının İlk Yılları, Gece Kitaplığı, Ankara 2019.
38. KARAKULAK, Mesut, 93 Harbi’nde Rusya’da Osmanlı Esirleri, Selenge Yayıları, İstanbul 2021.
39. KOP, Yaşar, 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Kars ve Çevresi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Ortaöğretim Sosyal Alanlar Eğitimi Ana Bilim Dalı, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum 1999.
40. KÖKSAL, Osman, Tarihsel Süreci İçinde Özel Yargı Organı Olarak Divan-ı Harbi Örfiler, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi, Ankara 1996.
41. KUNTAY, Mithat Cemal, Namık Kemal Devrinin İnsanları ve Olayları Arasında Cilt II/Kısım 2, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2010.
42. KURAT, Yuluğ Tekin, Henry Layard’ın İstanbul Elçiliği 1877-1880, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara 1968.
43. KUTLU, Nurgül, Rus Kaynaklarına Göre 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı, Diyarbakır 2019.
44. LEVY Noémy ve Alexandre Toumarkine, Osmanlı’da Suç ve Ceza, Tarih Vakfı, İstanbul 2008.
45. Mahmud Celaleddin Paşa; Mirat-ı Hakikat, Cilt II, Matbaa-i Osmaniye, Dersaadet 1326.
46. Meclis-i Mebusan 1293=1877 Zabıt Ceridesi, haz. Hakkı Tarık Us, Vakit Gazetesi, İstanbul 1989.
47. Meclis-i Mebusan 1293=1877, Cilt II, haz. Hakkı Tarık Us, Vakit Gazetesi, İstanbul 1954.
48. Mehmed Arif Bey, Başımıza Gelenler, İz Yayıncılık, İstanbul 2014.
49. MORDTMANN, Andreas D., İstanbul ve Yeni Osmanlılar, çev. Gertrude Songu-Habermann, Pera Yayıncılık, İstanbul 1999.
50. Müşir Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1984.
51. Namık Kemal’in Hususi Mektupları II İstanbul ve Midilli Mektupları-1, haz. Fevziye Abdullah Tansel, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1969.
52. Osman Nuri, Abdülhamid-i Sani ve Devr-i Saltanatı: Hayat-ı Hususiye ve Siyasiyesi, Cilt I, Kitabhane-i İslam ve Askeri, İstanbul 1327.
53. Ottoman Diplomatic Documents on “the Eastern Question”, haz. Sinan Kuneralp ve Gül Tokay, Cilt X, ISIS Press, İstanbul 2014.
54. ÖĞÜN, Tuncay, “İstanbul Basınında 93 Harbi Türk Savaş Esirleri” (Editörler: Okan Yeşilot vd), Sultanbeyli Belediyesi, İstanbul 2018.
55. Selanikli Tevfik, “Meclis-i Mebusan-ı Osmani”, Resimli Kitap, Dersaadet 1324, 4: 304-305.
56. SUNAY, Serap, Hemşinli Mehmed Ali Paşa: Tanzimat muhalifi ve hanedan damadı, Timaş Akademi, İstanbul 2023.
57. ŞİMŞEK, Gülsüm, II. Abdülhamid Dönemi Siyasi Sürgünler, Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi, Antalya 2018.
58. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi: Osmanlı Devri 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı, Cilt II, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1985.
59. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi: Osmanlı-Rus Harbi (1828-1829) Etüt, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1978.
60. TÜRKMEN, Zekeriya, “Mütareke ve İşgal Döneminde Kamuoyu Oluşturma Çabaları Bağlamında İstanbul Mitingleri Üzerine Bir Değerlendirme”, I. Uluslarası Türk Kültürü ve Tarihi Sempozyumu, (Editörler: Ahmet Taşağıl, Aykut Kar vd.), Yeditepe Üniversitesi, İstanbul 2018, s. 265-291.
61. UYAR, Mesut, “Balık Baştan Kokar: 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’nın Osmanlı Komutanları ve Savaşın İdaresi”, Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, Ankara 2022, 36: 604-637.
62. ÜLKÜ, Osman, Kars ve Ardahan Tabyaları, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erzurum 2005.
63. YAPICI, Hakkı, 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nde Kafkas Cephesi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Erzurum 2011. YILDIZ, Hasan, “Osmanlı Medrese Eğitim Sisteminde Karar Organı: Meclis-i Mesâlih-i Talebe ve Müfredat Programlarını Hazırlama Sürecindeki Rolü (II. Meşrutiyet Dönemi Örneği)”, İstanbul Üniversitesi Türkiyat Mecmuası, İstanbul 2018, 2: 255-275.
64. YÜCE, Nuri; “Âgâh Efendi, Çapanzâde”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1988, I, 447-448.
65. 3. Süreli Yayınlar
66. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Matbaa-i Âmire, Dersaadet 1294.
67. Basiret, 29 Temmuz 1877, 18 Recep 1294, s. 1.
68. Journal des Débats, 25 Mayıs 1877, s. 2; 26 Mayıs 1877, s. 1-2.
69. La Turquie, 26 Mayıs 1877, s. 1; 25 Mayıs 1877, s. 1; 12 Temmuz 1877, s. 1.
70. Le Memorial Diplomatique, 26 Mayıs 1877, s. 333; 2 Haziran 1877, s. 347.
71. Manchester Courier and Lancashire General Advertiser, 11 Haziran 1877, s. 5; 28 Haziran 1877, s. 5.
72. Takvim-i Vekayi, 26 Mayıs 1877, 13 Cemaziyelevvel 1294, s. 1.
73. The Daily News, 5 Haziran 1877, s. 3.
74. The Levant Herald, 25 Nisan 1877, s. 124; 30 Mayıs 1877, s. 170; 29 Haziran 1877, s. 227.
75. The Northern Echo, 26 Mayıs 1877, s. 3.
76. The Sheffield Daily Telegraph, 11 Haziran 1877, s. 3.
77. The Standard, 15 Haziran 1877, s. 6.
78. The Times, 23 Mayıs 1877, s. 5; 26 Mayıs 1877, s. 7; 31 Mayıs 1877, s. 5; 12 Haziran 1877, s. 10; 25 Haziran 1877, s. 5.
79. The Western Mail, 26 Mayıs 1877, s. 2.
80. Vakit, 24 Mayıs 1877, 11 Cemaziyelevvel 1294, s. 1; 25 Mayıs 1877, 12 Cemaziyelevvel 1294, s. 1; 27 Mayıs 1877, 14 Cemaizyelevvel 1294, s. 1.