Osmanlı Şiirinde Cennet İmgesi Olarak Zencefil, Kâfûr ve Misk

Öz

 Bu çalışma, Osmanlı mutfak kültüründe kullanılan zencefil ile Osmanlı koku kültüründe yer bulan kâfûr ve miskin Osmanlı şiirindeki karşılıklarını, Kur’an-ı Kerim’deki referansları çerçevesinde cennet içeceklerinin aromatik unsurları bağlamında incelemektedir.  Divanlar taranarak söz konusu aromalara yer veren beyitler tespit edilmiş ve bu beyitler Kur’an’da cennet içecekleriyle ilişkilendirilen ayetler (İnsan Suresi/5, İnsan Suresi/17, Mutaffifîn Suresi/26) ışığında karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Analiz, şairlerin Kur’an bağlamında zikredilen aromatik unsurları iktibas sanatı aracılığıyla şiirsel zeminde yeniden üreterek kutsal metne göndermede bulunduklarını ve beyitlerin anlam katmanlarını dinî-estetik bir zemin üzerinde derinleştirdiklerini göstermektedir. İnceleme sonucunda zencefil, kâfûr ve misk gibi aromaların yalnızca tat ve koku unsurları değil; aynı zamanda cennete ait unsurlardan hareketle ilahî ikram ve ebedî saadet gibi kavramları temsil eden sembolik göstergeler olarak kurgulandığı belirlenmiştir. Çalışmada, Osmanlı şiirinde cennet tasavvuruyla ilişkilendirilen zencefil, kâfûr ve misk unsurlarının Kur’an referanslarıyla birlikte kullanıldığı beyitler tespit edilmiştir.  Bu beyitlerde söz konusu unsurların, çeşitli edebî sanatlar aracılığıyla Divan şiirinin hayal ve anlam dünyasında nasıl işlendiği ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı şiiri
• cennet içecekleri
• zencefil
• kâfûr
• misk.

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK Bilim İnsanı Destekleme Daire Başkanlığı

Etik Beyan

Bu çalışma, yazarın Prof. Dr. Ömer Zülfe danışmanlığında hazırlamakta olduğu doktora tezinden üretilmiş olup TÜBİTAK BİDEB 2211 – Yurt İçi Lisansüstü Burs Programı tarafından desteklenmiştir.

Ginger, Camphor, and Musk as Images of Paradise in Ottoman Poetry

Öz

 This study examines the representations of ginger, used in Ottoman culinary culture, and camphor and musk, prominent in Ottoman olfactory culture, in Ottoman poetry within the framework of their Qur’anic references and in relation to the aromatic elements of the drinks of Paradise. By surveying various divans, couplets containing these aromas were identified and comparatively analyzed in light of the Qur’anic verses associated with the drinks of Paradise (Q 76:5, 17; Q 83:26). The analysis demonstrates that poets rearticulated these Qur’anically grounded aromatic elements on a poetic plane through the device of iqtibas , thereby alluding to the sacred text and deepening the semantic layers of the couplets on a religious-aesthetic basis. The findings reveal that ginger, camphor, and musk function not merely as sensory elements of taste and scent, but also as symbolic markers representing divine grace, purity, and eternal bliss. This study identifies couplets in Ottoman poetry in which ginger, camphor, and musk, as elements associated with the imagery of paradise, are employed in conjunction with references to the Qur’an. These couplets demonstrate how such elements were aesthetically integrated into the imaginative and semantic world of Divan poetry through the use of various literary devices.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman poetry
• drinks of Paradise
• ginger
• camphor
• musk.

Destekleyen Kurum

TUBITAK

Etik Beyan

This study is based on the author’s doctoral dissertation, currently being conducted under the supervision of Prof. Dr. Ömer Zülfe, and was supported by the TÜBİTAK BİDEB 2211 Domestic Graduate Scholarship Program.

Kaynakça

1. Ahmedi, Ahmedî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Basım), haz. Emrah Gülüm- edit. Muhsin Macit, DBY Yayınları, İstanbul 2022.
2. Ahterî Mustafa Muslihuddin el-Karahisarî, Ahterî-yi Kebîr, haz. H. Ahmet Kırkkılıç – Yusuf Sancak, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2017.
3. AKKUŞ, Yasemin, Benderli Cesârî’nin (Ölüm: 1829) Divanı ve Divançesi (İnceleme-Tenkitli Metin), Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul 2010.
4. Ali Emîrî, Ali Emîrî Dîvânı; haz. Sadık Yazar- Mustafa Uğurlu Arslan edit. Günay Kut, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2020.
5. Arpaemîni-zâde Mustafâ Sâmî, Arpaemîni-zâde Mustafâ Sâmî Dîvânı, haz. Fatma Sabiha Kutlar Oğuz, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017.
6. ASLAN, Üzeyir, Hakan Taş ve Ömer Zülfe, Osmanlı Edebiyatının 300’ü, Otto Yayınları, Ankara 2018.
7. Âşık Mehmed, Menazırü'l-Avalim, haz. Mahmut Ak, Türk Tarih Kurumu Yayınları, C. II Ankara 2007.
8. ‘Azmizâde Hâletî,’Azmī-zāde Hāletī Dīvānı, haz. Bayram Ali Kaya - Şinasi Tekin - Gönül Alpay Tekin, Sources of Oriental Languages and Literatures Harvard University, Cambridge, 2003.

9. ERDEMİR, Ayşegül Demirhan, Zencefil Doğanın Harika İlacı, Nobel Tıp Kitapevleri, İstanbul 1997.
10. BAYTOP, Turhan, Nebi Bozkurt “Misk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XXX, İstanbul 2005.
11. Bosnalı Alaeddin Sâbit, Divan, haz. Turgut Karacan, Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları, Sivas 1991.
12. Cem Sultan, Cem Sultan’ın Türkçe Dîvânı, haz. İ. Halil Ersoylu, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1989.
13. Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Taberî Tefsiri, haz. Kerim Aytekin – Hasan Karakaya, Hisar Yayınevi, I, İstanbul 1996.
14. ERTÜRK, Mustafa, “Kevser”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, XVI, İstanbul 2002.
15. Hayretî, Hayretî Dîvânı, haz. Ferhat Musluoğlu, Paradigma Akademi Yayınları, Çanakkale 2022.
16. IŞIN, Priscilla Mary, Osmanlı Mutfak Sözlüğü, Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
17. Kadı Burhaneddin, Kadı Burhaneddin Divanı, haz. Muharrem Ergin, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No. 2244, İstanbul 1980.
18. Muallim Nâcî, Lügat-i Nâci, haz. Ahmet Kartal, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2021.
19. Muhammed b. Mahmûd-i Şirvânî, Tuhfe-i Murâdî (haz. Mustafa Argunşah) (İnceleme-Metin-Dizin), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1999.
20. Niʿmetu’llāh Ahmed, Lügāt-ı Niʿmetu’llāh, haz. Adnan İnce, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 2015.
21. METE, Oktay, Baharatlar Soframızın Lezzeti, Ağzımızın Tadı, Alfa Yayınları, İstanbul 2017.
22. ONAY, Ahmet Talat, Açıklamalı Divan Şiiri Sözlüğü: Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, haz. Cemal Kurnaz, Berikan Yayıncılık, Ankara 2013.
23. PALA, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Ötüken Neşriyat, İstanbul 1995.
24. SAMİ, Şemseddin, Kâmûs-ı Türkî. Çağrı Yayınları İstanbul 1996.
25. ŞENTÜRK, Ahmet Atilla, Osmanlı Şiir Kılavuzu, VII (Hindistan–Jüpiter), OSEDAM (Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi Yayınları), İstanbul 2023, s. 76.
26. Tabîb İbn-i Şerîf, Yâdigâr-ı İbn-i Şerif (15. Yüzyıl Türkçe Tıp Kitabı), haz. Orhan Sakin vd. Zeytinburnu Belediyesi Yayınları, İstanbul 2017.
27. YAŞAROĞLU, M. Kamil, “Mutaffifîn Suresi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 2006, XXXI, 371.
28. Zemahşerî, el-Keşşâf ʿan Hakāʾik Ġavâmid et-Tenzîl, haz. Murat Sülün, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, İstanbul 2020, I, s. 1076.