Eşkiyadan Fedakâr Kahramana: Sudanlı Sakallı Osman Digna

Öz

Osman Digna (1836?–1926), 1883 ile 1898 yılları arasında Doğu Sudan’da İngiliz-Mısır kuvvetleri tarafından yürütülen askeri harekâtlara karşı, Mehdî Devleti saflarındaki direnişin en önde gelen liderlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır. Bu çalışma; Osman Digna’nın askeri liderliğini, taktiksel yaklaşımlarını ve ideolojik duruşunu, on dokuzuncu yüzyılın en güçlü emperyal yapılarından biri olan Britanya İmparatorluğu ile olan mücadelesinin daha geniş tarihsel bağlamı içerisinde incelemektedir. Britanya siyasi söylemi ve popüler medyası Osman Digna’yı sıklıkla bir “haydut” veya bir “öcü” olarak olumsuz imgelerle tasvir ederken, Osmanlı arşiv belgelerinde kullanılan dil zamanla evrilmiş; onu “asi” veya “şaki” olarak adlandırmaktan “fedakâr bir kahraman” olarak tanımaya doğru dönüşmüştür. Bu söylemsel dönüşüm, yalnızca değişen tarihsel algıları değil, aynı zamanda değişen siyasi ve ideolojik konumları da yansıtmaktadır. Çalışma; Britanya askeri arşivlerinin, Osmanlı arşiv belgelerinin ve yerel Sudan tarihsel kaynaklarının karşılaştırmalı bir analizine dayanmaktadır. Bu çerçevede, Osman Digna’nın askeri stratejilerine, yerel kabile ağlarını etkin kullanımına ve coğrafi avantajlardan yararlanma yeteneğine özel bir önem verilmektedir. Dahası çalışma, onun liderliğindeki direniş hareketinin mahiyet itibarıyla yalnızca askeri olmadığını, aynı zamanda önemli dini ve ideolojik boyutlar taşıdığını vurgulamaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, küresel ve yerel güçlerin Kızıldeniz bölgesinde kesiştiği çekişmeli bir alanda, Osman Digna’yı sömürge karşıtı direnişin özgün ve stratejik bir örneği olarak yeniden konumlandırmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osman Digna
• Mahdi Devleti
• Anglo-Mısır Seferi
• Sudan Direnişi
• İngiliz İmparatorluğu
• Kızıldeniz Bölgesi
• XIX. yüzyıl Sudan.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

From Bandit to Self Sacrificer Bearded Osman Digna of Sudan

Öz

 Osman Digna (1836?–1926) emerged as one of the most prominent leaders of the resistance within the ranks of the Mahdist State against the military campaigns conducted by Anglo-Egyptian forces in Eastern Sudan between 1883 and 1898. This study examines Osman Digna’s military leadership, tactical approaches, and ideological stance within the broader historical context of his confrontation with the British Empire, one of the most powerful imperial structures of the nineteenth century. While British political discourse and popular media frequently portrayed Osman Digna through negative imagery as a “bandit” or a “bogeyman,” the language employed in Ottoman archival documents evolved over time—from labelling him as a “rebel” or “outlaw” to recognizing him as a “self-sacrificing hero.” This discursive transformation reflects not only shifting historical perceptions but also changing political and ideological positions. The study is based on a comparative analysis of British military archives, Ottoman archival materials, and local Sudanese historical sources. Within this framework, particular attention is given to Osman Digna’s military strategies, his effective use of local tribal networks, and his ability to exploit geographical advantages. Furthermore, the study emphasizes that the resistance movement under his leadership was not merely military in nature but also carried significant religious and ideological dimensions. In conclusion, this study seeks to reposition Osman Digna as a distinctive and strategic example of anti-colonial resistance within a contested arena where global and local powers intersected in the Red Sea region.

Anahtar Kelimeler

• Osman Digna
• Mahdist State
• Anglo-Egyptian Campaign
• Sudanese resistance
• British Empire
• Red Sea region
• 19th-century Sudan

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Archivals Sources:
2. British National Archives (BNA):
3. BNA, ADM 201/46.
4. BNA, FO, 78/3559.
5. BNA, FO 78/4986.
6. BNA, PRO 30/57/13.
7. Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye (BOA),
8. BOA, HR.SYS, 1001/53.

9. BOA, İ.DH, 941/74514.
10. BOA, Y.EE.143/80
11. BOA, Y.PRK.MK, 9/40.
12. BOA, Y.PRK.HR, 8/25.
13. BOA, Y.PRK.UM, 30/37
14. BOA, Y.PRK.UM, 30/96.
15. Research studies
16. ABU SALIM, Muhammad Ibrahim, Buhus fi Tarihi’s Sudan (el-Arz-Ulama el-Hilafe-Berbar-Ali el-Mersani), Darü’l-cil, Beirut 1412/1992.
17. Fihrist Athar al-Imam al-Mahdi, Dar al-Jil, Beirut 1995.
18. Mudhakkirat ʿUthman Digna, Dar al-Balad, Khartoum 1998.
19. ALI, Tarig Mohamed Nour, Osmanlı Sudanı: Sevakin'de Türk-İngiliz Rekabeti, İskenderiye Press, İstanbul 2020.
20. AWAḌ, Muḥammad, Al-Sudan al-Shamali Sukunuhu wa Qabailuhu, The Committee for Authorship, Translation, and Publication, Cairo 1956.
21. BLUNT, Wilfrid Scawen, Secret History of the English Occupation of Egypt , London 1907.
22. COLLINS, Robert O., A History of Modern Sudan, Cambridge University Press, Cambridge 2008.
23. CROMER, The Earl of, Modern Egypt, I. Macmillian, London 1908.
24. DIRAR, Suleiman Salih, Othman Digna: Amir El Sharq, Ras Al Khaimah,United Arab Emirates 2002.
25. DIRAR, Muḥammad Ṣāliḥ, Tārīkh Sharq al-Sūdān: Mamālik al-Biḥa, Qabāʾiluhā wa-Tārīkhuhā, Maktabat al-Tawbah, Riyadh 1433/2012.
26. DUCHÂTEAU, Armand. Slatin, Sir Rudolf Anton Carl Freiherr von, in: Neue Deutsche Biographie 24, 2010.
27. İbrahim Fevzi Paşa, Kitabü’s-Sudan beyne yedeyi Gordon ve Kitchener, Kahire, 1319.
28. GÖRGÜN, Hilal, “Urâbî Paşa” TDV İslâm Ansiklopedisi (DİA), Accessed October 15, 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/urabi-pasa
29. HOLT, P. M. , The Mahdist State in the Sudan, 1881–1898: A Study of Its Origins, Development, and Overthrow, Clarendon Press, Oxford 1958.
30. HOURANI, A. H. , British Policy in the Sudan, 1882–1902, African Affairs, 52-207, 1953, 166–167.
31. JACKSON, Henry Cecil, Osman Digna, Methuen, London 1926.
32. Kamil Pasha, Ömer, Sudan-ı Mısıri, Istanbul University, Rare Works Library, no. T 4243.
33. KARRAR, Ali Ṣaliḥ, Al-Ṭariqah al-Idrisiyah fi al-Sudan, Dar al-Jil li-al-Nashr wa-al-Ṭibaah wa-al-Tawzi, Beirut 1991.
34. MALIK, Muhammed Mahcub, el-Mukaveme el-Dahiliye li-Hareket el-Mahdiye (1881-1898), Dar al-Jil, Beirut 1987.
35. ORHONLU, Cengiz, Osmanlı İmparatorluğu’nun Güney Siyaseti Habeş Eyaleti, TTK Yayınları, Ankara 1996.
36. SANTI, Paul, The Europeans in the Sudan, 1834–1878, Clarendon Press, Oxford 1980.
37. SHUQAYR, Naum, Tarihü’s-Sudan, Beirut 1981.
38. SLATIN, Rudolph Pascha, Feuer und Schwert im Sudan: Meine Kämpfe mit den Derwischen, meine Gefangenschaften, und Flucht 1879-1895, Leipzig 1896
39. THEOBALD, A.B. The Mahdiya, A History of the Anglo Egyption Sudan, 1881-1899, Longmans, Second Press, London 1952.
40. VETCH, Robert Hamilton, Lieut. General Sir Gerald Graham, William Black and Sons, London 1901.
41. WARBURG, Gabriel, Islam, Sectarianism and Politics in Sudan since the Mahdiyya. University of Wisconsin Press, Madison 2003.