XVIII. Yüzyıl Divan Şairi Hilmî ve Bilinmeyen Şiirleri

Öz

Klasik Türk edebiyatı, asırlar boyu süregelen köklü geleneği ve geniş kapsamı ile Türk edebiyatı tarihinin önemli yapı taşlarındandır. Böylesine geniş bir edebiyat sahası içerisinde zirve şairlerin gölgesinde kalmış birçok isim, çeşitli kaynaklar ve mecmualar sayesinde günümüze kadar ulaşmaktadır. Bu isimlerden biri olan Hilmî (ö. 1180/1766-67), XVIII. yüzyıl klasik Türk edebiyatı şairlerindendir. Kadılık görevinde bulunduğu sırada, Mevlevîliğe mensup olan çevresinin etkisiyle bu tarikata intisap eden Hilmî, kadılıktan ayrıldıktan sonra Arapzâde Ali Dede’nin (ö. 1181/1767) hizmetine girerek Galata Mevlevihanesi’nde “Kari-i Mesnevilik” görevinde bulunmuştur. Şair, manzumelerini klasik Türk edebiyatını yüzyıllar boyu besleyen tasavvufi hareketlerin başında gelen Mevlevîliğin etkisi ile dinî tasavvufi bir tarzda kaleme almıştır. Hilmî hakkında bilgi veren biyografik kaynaklarda yalnızca Sâhil-nâme isimli manzumesinden bahsedilmektedir. Kaynaklarda bu eser haricinde manzume örnekleri ve hayatı ile ilgili sınırlı bilgiler yer almaktadır. Bu durum şairin hayatı ve edebi kişiliğinin detaylı bir şekilde ortaya çıkarılmasını engellemiştir. Çalışmada Kütahya Belediyesi Mustafa Hakkı Yeşil Kütüphanesi katalogunda 24490 numarada kayıtlı olan Mecmûa-i Eş’âr’da, Hilmî’nin farklı nazım şekilleriyle kaleme aldığı on altı adet Türkçe manzumesi incelenmiştir. Bu manzumelerden elde edilen verilerin analiz edilmesiyle şairin hayatı ve edebi üslubuyla ilgili çıkarımlarda bulunularak klasik Türk edebiyatı şiir geleneği içerisindeki konumu tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın amacı, Hilmî’nin daha önce yayınlanmamış şiirlerini akademi dünyasının istifadesine sunarak biyografi kaynaklarında şair hakkında yer alan bazı hataları düzeltmektir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk edebiyatı
• XVIII. yüzyıl
• Mecmûa-i Eş’âr
• Hilmî
• Mevlevî.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

18th Century Divan Poet Hilmî And His Unknown Poems

Öz

Classical Turkish literature, with its deep-rooted tradition and broad scope spanning centuries, is a significant cornerstone of Turkish literary history. Within this vast literary field, many names overshadowed by the peak poets have survived to the present day thanks to various sources and magazines. One of these names, Hilmî (ö. 1180/1766-67) was a poet of 18th-century classical Turkish literature. While serving as a judge, he joined the Mevlevi order under the influence of his circle of followers. After leaving his judgeship, he entered the service of Arapzâde Ali Dede (ö. 1181/1767) and served as a Kari-i Mesnevi at the Galata Mevlevi Lodge. The poet wrote his poems in a religious and mystical style, influenced by the Mevlevi order, one of the leading Sufi movements that nourished classical Turkish literature for centuries. Biographical sources that provide information about Hilmî only mention his poem called Sâhil-name. Apart from this work, the sources contain limited information about his poems and life. This situation has prevented a detailed examination of the poet’s life and literary personality. This study examines sixteen Turkish poems written by Hilmî in various poetic forms, found in the Mecmûa-i Eş’âr, registered under number 24490 in the Kütahya Municipality Mustafa Hakkı Yeşil Library catalog. By analyzing the data obtained from these poems, inferences have been made about the poet’s life and literary style, and an attempt has been made to determine his position within the classical Turkish literary poetry tradition. The aim of this study is to present Hilmî’s previously unpublished poems to the academic world and to correct some errors found in biographical sources regarding the poet.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish literature
• 18th century
• Mecmûa-i Eş’âr
• Hilmî
• Mevlevî.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. Abdulkerîm Hilmî el-Mevlevî, Mecmûa-i Eş’âr, Kütahya Belediyesi Mustafa Hakkı Yeşil Kütüphanesi, No: 24490, https://kutuphane.kutahya.bel.tr/yordam/?p=1&q=B024490&alan=tum_txt&demirbas=B024490 (Erişim Tarihi: 13.02.2026).
2. Abdulkerîm Hilmî el-Mevlevî, Terceme-i Risâle-i Hakkıyye, Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Koleksiyonu, No: 02867, https://portal.yek.gov.tr/works/detail/255688 (Erişim Tarihi: 13.02.2026).
3. AĞAOĞLU, A. Gökçehan, Mecmû’a-i Nefîse (İnceleme-Metin), Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2013.
4. ÇETİN, Nuran, “Abdullah Nidâî Kâşgarî Hayatı, Eserleri ve Tasavvuf Anlayışı”, Turkish Studies-International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 9/8, Ankara 2014, 345-363.
5. ÇİFTÇİ, Ömer, Fatîn Tezkiresi (Hâtimetü’l-Eşâr), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2017, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55976,fatin-tezkiresi-pdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 13.02.2026).
6. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Aydın Kitabevi, Ankara 2010.
7. ELBİR, Bilal, “18. Yüzyıl Türk Edebiyatında İki Mevlevî Şairde Mevlevîliğin Yansımaları”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4/18, 31-45.
8. GENÇ, İlhan, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevlevîyye, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 2018, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/57762,tezkire-i-suara-yi-mevleviyyepdf.pdf?0 (Erişim Tarihi: 13.02.2026).

9. KAPLAN, Yunus, “Klasik Türk Edebiyatında Sâhil-nâmeler ve Derviş Hilmî Dede’nin Sâhil-nâmesi”, Route Education and Social Science Journal, 2/2 (2015), 148-159.
10. KURNAZ, Cemal, Mustafa Tatcı, Tuhfe-i Nâilî Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri, Bizim Büro Yayınları, I, Ankara 2001.
11. Mehmed Süreyya, Sicilli Osmanî, ( haz. Nuri Akbayar), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, II, İstanbul 1996.
12. PAKALIN, Mehmed Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, II, İstanbul 1993.
13. Şemseddin Sami, Kâmûsu’l-A’lâm, Mihran Matbaası, III, İstanbul 1881.