Az Çalışılan Dillerde Edebî Anlatının Sözlü Çeviride Yeniden İnşası: Nodar Dumbadze Örneği

Öz

Edebî metinlerin sözlü çevirisi, çeviribilim literatüründe genellikle yazılı çeviri ölçütleri çerçevesinde ele alınmış, bu bağlamda sözlü aktarım süreçlerinde ortaya çıkan dönüşümler çoğunlukla kayıp merkezli bir perspektifle açıklanmıştır. Ancak, sözlü çeviri, anlık üretim koşulları ve bilişsel sınırlılıklar gibi faktörler nedeniyle yalnızca dilin aktarılmasından ibaret bir süreç değildir. Metnin anlamını farklı bir söylemsel düzlemde yeniden yapılandıran dinamik bir etkinliktir. Bu noktada, özellikle az çalışılan dillerde üretilmiş edebî metinlerin sözlü çevirisi söz konusu olduğunda, bu yeniden yapılandırma süreci daha belirgin hale gelmektedir. Az çalışılan dillerdeki metinler, genellikle hedef kültürde sınırlı kültürel aşinalık ve bağlamsal bilgi eksiklikleri ile karşılaşıldığından, sözlü çevirmen, metnin dilsel aktarımını sağlamakla kalmaz, aynı zamanda kültürel ve söylemsel bir arabulucu rolü üstlenir. Gürcü edebiyatının önemli yazarlarından Nodar Dumbadze’nin eserleri, sözlü çevirinin edebî anlatıyı nasıl dönüştürdüğünü anlamak için ideal bir örnek teşkil etmektedir. Dumbadze’nin metinlerinde sessizlik, sezdirme, çocuksu anlatıcı sesi ve ironik mizah gibi anlatım unsurları, yazılı metinlerde okurun daha fazla yorum yapmasına olanak verirken, sözlü çeviride bu unsurların daha açık bir biçimde aktarılması gerekmektedir. Sözlü çevirmen, bu tür anlatım stratejilerini hedef dilde anlamın kaybolmaması için yeniden şekillendirmek zorundadır. Bu makale, sözlü çevirideki dönüşümlerin birer çeviri hatası değil, çevirinin doğasında bulunan bir yeniden yapılandırma süreci olduğunu savunmaktadır. Farklı dönemlere ait eserlerin bir arada incelenmesi, bu dönüşümlerin yalnızca dönemin etkisiyle değil, yazarın özgün anlatı poetikasına dayalı yapısal özelliklerden kaynaklandığını göstermektedir. Böylece bu çalışma, edebiyat ve sözlü çeviri çalışmalarını kesiştiren disiplinlerarası bir katkı sunarak, sözlü çevirinin edebî metinlerdeki rolünü yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Nodar Dumbadze
• Gürcü Edebiyatı
• Sözlü Çeviri
• Edebî Anlatı
• Az Çalışılan Diller
• Anlatı Poetikası

Reconstruction of Literary Narrative in Oral Translation in Less-Studied Languages: The Case of Nodar Dumbadze

Öz

The oral translation of literary texts has generally been examined within the framework of written translation criteria in translation studies, and the transformations that occur in oral transfer processes have often been explained through loss-oriented approaches. However, oral translation is not merely the act of transmitting language; it is a dynamic activity that reconstructs the meaning of a text in a different discursive level due to factors such as real-time production conditions and cognitive limitations. In this context, the process of reconstruction becomes more pronounced when dealing with literary texts produced in lesser-studied languages. These texts often face limited cultural familiarity and contextual knowledge in the target culture, which means that the oral translator not only conveys the linguistic content but also assumes the role of a cultural and discursive mediator. The works of Nodar Dumbadze, a prominent Georgian writer, serve as an ideal example for understanding how oral translation transforms literary narrative. Dumbadze’s texts, which involve elements such as silence, implication, a childlike narrator voice, and ironic humor, allow for more interpretative engagement from the reader in written form, but these elements need to be conveyed more clearly in oral translation. The oral translator must restructure these narrative strategies in the target language to ensure that the meaning is not lost. This article argues that the transformations observed in oral translation should not be seen as translation errors, but rather as a process of reconstruction inherent to the nature of oral translation. By examining works from different periods together, the study demonstrates that these transformations are not solely the result of period-specific influences but stem from the structural features unique to the author's narrative poetics. Thus, this work aims to provide an interdisciplinary contribution that intersects literary studies and oral translation research, re-evaluating the role of oral translation in literary texts.

Anahtar Kelimeler

• Nodar Dumbadze
• Georgian Literature
• Oral Translation
• Literary Narrative
• Less-Studied Languages
• Narrative Poetics

Kaynakça

1. BAKER, Mona, In other words: A coursebook on translation (2nd ed.). Routledge 2018.
2. BAKHTIN, Mikhail Mikhallovich, Rabelais and his world, (trans. H. Iswolsky), Indiana University Press, America 1984. (Orijinal çalışma 1965’te yayımlanmıştır)
3. BAL, Mieke, Narratology: Introduction to the theory of narrative (3rd ed.), University of Toronto Press, America 2009.
4. BASSNETT, Susan, Translation studies (3rd ed.). Routledge 2002.
5. CULLER, Jonathan, Literary theory: A very short introduction (2nd ed.), Oxford University Press, Great Britain 2011.
6. DUMBADZE, Nodar, მე ვხედავ მზეს [Me vhedav mzes], Merani Gamomcemloba, Tbilisi 1969.
7. DUMBADZE, Nodar, ნუ გეშინია, დედა! [Nu geşinia, deda!], Merani Gamomcemloba, Tbilisi 1970.
8. DUMBADZE, Nodar, მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი [Me, bebia, Iliko da Ilarioni], Merani Gamomcemloba, Tbilisi 1978.

9. DUMBADZE, Nodar, მარადისობის კანონი [Maradisobis kanoni], Merani Gamomcemloba, Tbilisi 1980.
10. GILE, Daniel, Basic concepts and models for interpreter and translator training, (Rev. ed.), John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia 2009.
11. KATAN, David, Translating Cultures: An Introduction for Translators, Interpreters and Mediators, Routledge 2004.
12. NORD, Christiane, Translating as a purposeful activity: Functionalist approaches explained, Routledge 1997.
13. PÖCHHACKER, Franz, Introducing interpreting studies, (2nd ed.), Routledge, New York 2016.
14. RIMMON-KENAN, Shlomith, Narrative fiction: Contemporary poetics, (2nd ed.), Routledge, London and New York 2002.
15. TOURY, Gideon, Descriptive translation studies – and beyond, (Revised ed.), John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia 2012.
16. VENUTI, Lawrence, The translator’s invisibility: A history of translation, (3rd ed.), Routledge, Newyork 2018.