TBMM Reisi Sanisi ve Adliye Vekili Celaleddin Arif Bey’in Erzurum Valiliği Meselesine Dair Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Millî Mücadele döneminde Doğu Harekâtı öncesine rastlayan, Erzurum merkezli yaşanan siyasi ve idari görüş ayrılıklarını derinlemesine incelemektedir. 1920 yılının Ağustos ayında incelemelerde bulunmak üzere bölgeye giden Meclis İkinci Başkanı Celalettin  Arif Bey ve Hüseyin Avni Bey, yerel idari aksaklıklar ile ordu yönetimindeki bazı uygulamaları gerekçe göstererek merkezi hükümetin bölgedeki işleyişine yönelik sert eleştiriler geliştirmişlerdir. Özellikle Albayrak Gazetesi etrafında şekillenen ve yerel yetkilerin artırılmasını savunan muhalif gruplarla yakın temas kuran Celalettin Arif Bey, bölgede Vali Vekilliği görevini de üstlenerek Ankara’ya idari yapının köklü bir biçimde yeniden düzenlenmesine dair çeşitli talepler iletmiştir. Ankara hükümeti ve Mustafa Kemal Paşa, bu gelişmeleri henüz inşa sürecindeki merkeziyetçi devlet yapısı ile askeri hiyerarşik düzenin korunması noktasında ciddi bir yetki aşımı olarak değerlendirmiştir. Doğu Cephesi Komutanı Kâzım Karabekir Paşa ise bir yandan Ermeni Harekâtı’nın lojistik ve askeri hazırlıklarını titizlikle sürdürürken, diğer yandan Erzurum’daki bu siyasi gerilimin cephe gerisindeki toplumsal dayanışmayı zayıflatmaması adına uzlaştırıcı fakat devlet otoritesinden taviz vermeyen müdahil bir rol oynamıştır. Tarihsel veriler, “Halk Hükümeti” eksenli bu özerklik taleplerinin, Ankara’daki yeni kurulan merkezi otorite ile yerel dinamikler arasındaki güç dengesi arayışından kaynaklandığını açıkça göstermektedir. Neticede 30 Ekim 1920 tarihinde Kars’ın geri alınmasıyla taçlanan askeri başarı, bölgedeki tüm siyasi tartışmaları geri plana itmiş ve Ankara’nın Doğu Anadolu üzerindeki siyasi ve idari kontrolünün mutlak surette kesinleşmesini sağlamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Celaleddin Arif,
• Erzurum
• Halk Hükümeti
• 15.Kolordu
• Doğu Harekatı

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

An Evaluation of the Erzurum Governorship Issue Concerning Celalettin Arif Bey, Vice President of the Grand National Assembly of Turkey and Minister of Justice

Öz

 This study examines the political and administrative divergences centered in Erzurum, which emerged on the eve of the Eastern Operation during the Turkish War of Independence. In August 1920, C. Arif Bey, the and H. Avni Bey traveled to the region and formulated stern criticisms against the central government’s regional operations, citing local administrative failures and certain practices within the military command. Engaging with dissident groups centered around the Albayrak Newspaper who advocated for the expansion of local authorities C.Arif Bey assumed the role of Acting Governor and dispatched various demands to Ankara regarding a radical restructuring of the regional administrative framework. The Ankara government and Mustafa Kemal Pasha perceived these developments as a significant overstepping of authority, threatening the preservation of the centralized state structure and hierarchical order. While meticulously maintaining the logistical and military preparations for the Armenian Operation, Kâzım Karabekir Pasha, simultaneously played a conciliatory yet decisive role to ensure that this political tension in Erzurum did not undermine the solidarity of the home front. Historical data indicates that these demands, revolving around the concept of a “People’s Government,” stemmed from a search for a power balance between the newly established central authority in Ankara and local dynamics. Ultimately, the military triumph culminating in the recapture of Kars on October 30, 1920, marginalized these political debates and ensured the definitive consolidation of Ankara’s political and administrative control over Eastern Anatolia.

Anahtar Kelimeler

• Celalettin Arif
• Erzurum
• Council Government
• the XV Corps
• Eastern Operation.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Kaynakça

1. AKBULUT, Dursun Ali, Albayrak Olayı, Erzurum 1991.
2. AKBULUT, Dursun Ali, “Şark Harekâtı Öncesi Celalettin Arif Bey’in Erzurum’a Gelişi ve Erzurum’da Bazı Hadiseler”, Atatürk Dergisi, Cilt 1, S. 3, 1989.
3. ALLEN, W.E.D. and the Late Paul Muratoff, Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border, 1828-1921, New York 1953.
4. ARMAOĞLU, Fahir, Siyasi Tarih Dersleri (1789-1919), Sevinç Matbaası, Ankara 1961.
5. AVCIOĞLU, Doğan, Milli Kurtuluş Tarihi: 1838'den 1995'e, c. III, Tekin Yayınevi, İstanbul 1995.
6. ATATÜRK, Mustafa Kemal, Nutuk, (Yay. Haz. Şarika Gedikli, İsmail Özer, İsmet Türkmen), haz. Şarika Gedikli ve diğerleri, Berikan Yayınevi, Ankara 2007.
7. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, Kafkas Cephesi, 3’ncü Ordu Harekâtı, Cilt I-II, Genelkurmay Yayınları, Ankara 1993.
8. ÇİFTÇİ, Ali, “Yerelciliğin Zirvesi: 1920’de Erzurum’da Halk Hükümeti Girişimi”, Akademik İncelemeler Dergisi, Cilt 12, Sayı 1, 2017.

9. GÜNERİ, Süleyman Necati, Süleyman Necati Güneri'nin Hatıra Defteri, Dergâh Yayınları, İstanbul 1999.
10. KARABEKİR, Kâzım, İstiklâl Harbimiz, C. 4, Emre Yayınları, İstanbul 2000.
11. KARAL, Enver Ziya, Osmanlı Tarihi (Birinci Meşrutiyet ve İstibdat Devirleri, 1876-1907), Cilt VIII-IX, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1995.
12. KILIÇ, Selami, Türk-Sovyet İlişkilerinin Doğuşu (Brest-Litovsk Barış ve Müzakereleri, 22 Aralık 1917-3 Mart 1918), Dergah Yayınları, İstanbul 1998.
13. KURAT, Akdes Nimet, Türkiye ve Rusya, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1990.
14. NİKOLSKİ, General, Sarıkamış Harekatı, çev. Nazmi, Genelkurmay Yayınları, Ankara 1935.
15. NUR, Rıza, Hayat ve Hatıratım, c. 3, İşaret Yayınları, İstanbul 1992.
16. ÖKSÜZ, Hikmet, “Millî Mücadele Döneminde Trabzon”, Millî Mücadelenin Yerel Tarihi 1918-1923, Cilt 6, TÜBA, Ankara 2024.
17. ÖZTOPRAK, İzzet, Kurtuluş Savaşında Türk Basını (Mayıs 1919-Temmuz 1921), Türkiye İş Bankası Yayınları, Ankara 1981.
18. SAGAY, Reşat, XIX. ve XX. Yüzyıllarda Büyük Devletlerin Yayılma Siyasetleri ve Milletlerarası Önemli Meseleler, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 1972.
19. SANDERS, Liman Von, Türkiye’de Beş Yıl (I-II-III), Çeviren Örgün Uğurlu, Cumhuriyet Gazetesi Yayınları, İstanbul 1999.
20. SELVİ, Haluk, Büyük Millet Meclisi’nde Celalettin Arif Bey (1875-1930), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 1994.
21. SELVİ, Haluk, Millî Mücadele’de Erzurum (1918-1923), Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2000.
22. TBMM Zabıt Ceridesi, Doksan Dokuzuncu İçtima, 18.XI.1336 Perşembe, D.1, C.5, İ.1.
23. TBMM Zabıt Ceridesi, Elli İkinci İçtima, 18 Ağustos 1336 Çarşamba, D.1, C.3, İ. 1.
24. TBMM Zabıt Ceridesi, Yüz on dördüncü içtima, 14.XII- 1336,D 1, C.6 İ.1.
25. TBMM Zabıt Ceridesi, Kırk Dokuzuncu İçtima 15 .8 .1336, D.1, C.3, İ.1.
26. Türk İstiklâl Harbi, I, Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, Genelkurmay Basımevi, Ankara 1999.
27. Türk İstiklâl Harbi, III’üncü Cilt: Doğu Cephesi (1919–1921), Genelkurmay Başkanlığı, Ankara 1965.
28. Türk Parlamento Tarihi: Millî Mücadele ve T.B.M.M. I. Dönem (1919–1923), Cilt III, Yayın No: 6, Ankara 1994.
29. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi, Osmanlı Devri 1877-1878 Osmanlı Rus Harbi Kafkas Cephesi Harekâtı, Cilt II, Genelkurmay Yayınları, Ankara 1985.
30. ÜÇOK, Coşkun, Siyasi Tarih (1789–1950), Başnur Matbaası, Ankara 1967.
31. YURDİGÜL, Yusuf, “Milli Mücadelenin Sesi Erzurum Albayrak (Yerel) Gazetesi ve Ulusal Düzeydeki Etkileri Üzerine Bir Yaklaşım Denemesi”, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, Sayı 10, Şubat 2012.