Muvaşşah / Tevşîh and Its Reflections in Turkish Literature

Öz

In Turkish literature, muvaşşah/tevşîh—defined as “the formation of a completely new name or a meaningful word by placing letters, syllables, or words at the beginning, middle, or end of lines or couplets within a poem according to a certain rule”—corresponds to what is known in Western literature as the acrostic. In this genre, in which words are to some extent concealed within the poetic text, it is not possible to speak of a single fixed rule, such as the exclusive use of the initial or final letters of the lines. The words formed in this manner may be arranged within the poem so that they are read from top to bottom, from bottom to top, or diagonally. In some instances, however, these inserted letters do not form a meaningful word but instead point to a historical event through their abjad (ebced) numerical values. The earliest examples of this genre in Turkish literature are encountered within the Burkan cultural milieu. From the fourteenth century onward, it began to gain wider currency as it found various fields of application in Turkish poems written with letters of Arabic origin, and it has maintained its vitality up to the present day. As a result of examining manuscript mecmuas (poetry miscellanies) and divans, more than two hundred muvaşşah poems formed through a wide variety of applications have been identified in Turkish literature. These poems, in which visuality comes to the fore, have been subjected to a classification in order to determine the characteristics of different practices within the muvaşşah genre. As a result of this classification, the following categories have been identified: the “classical (standard) muvaşşah,” the “muvaşşah chronogram,” “murabbaʿ (mutarraf, mudallaʿ, quatrain) tevşîh,” the “muvaşşah in which words are expressed letter by letter,” muvaşşahu’t-tarafeyn—also referred to as a “text within text,” the “muvaşşah with reversed lines,” and the “prose muvaşşah.” In addition, several practices largely unique to Turkish literature have been identified, such as the “initial-syllable acrostic” and the “acrostic-structured koşma,” both created by late-period âşık (minstrel) poets. While presenting the features of these practices, the article also supports the discussion with intriguing examples. In cases where visuality is particularly prominent, digital images of the poems as they appear in the manuscripts are also included.

Anahtar Kelimeler

• Turkish literature
• visual poetry
• muvaşşah
• tevşîh
• acrostic
• mesostic
• telestic.

Etik Beyan

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

Muvaşşah / Tevşîh ve Türk Edebiyatındaki Yansımaları

Öz

Türk edebiyatında “Bir manzumede belli bir kural dâhilinde dize ya da beyitlerin başına, ortasına veya sonuna yerleştirilen harf, hece ya da sözcüklerle yepyeni bir ad veya anlamlı bir sözcük oluşturmak” şeklinde tanımlanan muvaşşah/tevşîh, Batı edebiyatında akrostiş olarak adlandırılmaktadır. Sözcüklerin bir ölçüde manzumeye gizlendiği bu türde dizelerin yalnızca ilk ya da son harflerinin tercih edilmesi gibi tek bir kuraldan söz edilemez. Oluşturulan sözcükler manzumeye yukarıdan aşağıya, aşağıdan yukarıya ya da çapraz olarak okunacak şekilde yerleştirildiği gibi bazen bu yerleştirilen harflerin herhangi bir anlamlı sözcük oluşturmayıp ebced değerleri ile tarihî bir hadiseye işaret ettikleri de görülmektedir. Türk edebiyatında ilk örneklerine Burkan kültür muhitinde rastlanan bu tür, XIV. yüzyıldan itibaren Arap kökenli harflerle kaleme alınan Türkçe manzumelerde farklı uygulama alanları bularak yaygınlık kazanmaya başlamış ve günümüze kadar etkinliğini korumuştur. Yazma mecmua ve divanların taranması sonucunda Türk edebiyatında çok farklı uygulamalarla oluşturulmuş 200’ün üzerinde muvaşşah manzume tespit edilmiştir. Görselliğin ön plana çıktığı bu manzumeler bir tasnife tabi tutularak muvaşşah türdeki farklı uygulamaların özellikleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Muvaşşah manzumelerin tasnifi sonucunda “klasik (standart) muvaşşah”, “muvaşşah tarih”, “murabbaʻ (mutarraf, mudalla‘, dörtlü) tevşîh”, “sözcüklerin harf harf ifade edildiği muvaşşah”, “metin içinde metin” olarak da adlandırılan “muvaşşahu’t-tarafeyn”, “dizeleri ters dizilmiş muvaşşah”, “mensur muvaşşah” ile son dönem âşıkları tarafından oluşturulan “ilk hece akrotişi”, “akrostiş hükümlü koşma” gibi pek çoğu yalnızca Türk edebiyatına mahsus uygulamalar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Makalede bu uygulamalara ait özellikler aktarılırken konu ilginç örneklerle de desteklenmeye çalışılmış, görselliğin ön plana çıktığı durumlarda manzumenin yazmalardaki dijital görüntülerine de yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Türk edebiyatı
• görsel şiir
• muvaşşah
• tevşîh
• akrostiş
• mezostiş
• telestiş

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Kaynakça

1. ACET, Mehmet, Köşe-i Bend: Şiirler, Kültür Ajans Yayınları, Ankara 2021.
2. AKKUŞ, Mehmet, Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî (Salâhî)’nin Hayatı ve Eserleri, MEB Yayınları, İstanbul 1998.
3. AKKUŞ, Mehmet, Abdullah Salahaddîn-i Uşşâkî / Dîvân, Eflatun Kitap, İstanbul, Haziran 2020.
4. ARAT, Reşid Rahmeti, Eski Türk Şiiri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1986.
5. AYDIN, Abdullah, Âdem Uysal, “Hafız Ahmet Paşa’nın Sıra Dışı Şiirleri”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, VI/15, Adıyaman 2013, 69-86.
6. AYDIN, Şadi, “Sultan Veled Divânı’nda Bulunan Muvaşşahlar”, Journal of Awareness, IV/2, Çanakkale 2019, 249-266.
7. BECKSON, Karl – A. Arthur Ganz, Literary Terms: A Dictionary, The Noon Day Press, New York 1995.
8. CANPOLAT, Mustafa, ‘Ömer Bin Mezîd / Mecmû’atü’n-Nezâ’ir, TDK Yayınları, Ankara 1982.

9. CİĞA, Özkan, “Deneysel Edebiyat Yönüyle Müstakil Bir Şiir Risâlesi: Cemâlî’nin (Bâyezîd) Er-Risâletü’l-‘Acîbe Fi’s-Sanâyi’ Ve’l-Bedâyi’ Adlı Eseri”, Siirt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, VIII/16, Siirt 2020, 431-480.
10. ÇELEBİOĞLU, Âmil, “Harflere Dair”, Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, MEB Yayınları, İstanbul 1998, 599-606.
11. ÇELİK, Hatice, Bendî Mustafa Baba Dîvânı (İnceleme-Metin), Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum 2010.
12. DEĞİRMENÇAY, Veyis, Tevşihat, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Yayını, Erzurum 1998.
13. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2023.
14. DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara 1983.
15. DİLÇİN, Cem, “Fuzulî’nin Farsça Çâr-ender-çâr Kasidesi”, Journal of Turkish Studies, 27/II, Cambridge 2003, 41-62.
16. ELİAÇIK, Muhittin-Kürşat Şamil Şahin, “Saʻyî Mustafa Çelebi’nin Belgrad Fetihnâmesi”, International Journal of Language Academy, Winter 2015, 3/4, 141-159.
17. ELMALI, Naci, Erzurum’un Yüzleri / Ketencizade Mehmet Rüştü Efendi, Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum 2015.
18. ERKAYA, Mahmud Esad, “Kübreviyye Tarikatı Şeyhi Seyfeddin el-Bâharzî’nin (ö. 659/1261) Esrârü’l-Erbaîn li-Ahyâri’s-Sâirîn Adlı Kırk Hadisi ve Hadislerde Muvaşşah (Akrostiş) Uygulaması”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 18/2, Adana 2018, 825-871.
19. (GÖKYAY) Orhan Şaik, “Türk Edebiyatında Akrostiş”, Ülkü Halkevleri Mecmuası, 5/27, Ankara Mayıs 1935, 186-188.
20. GÜLEÇ, İsmail, Sürûrî’nin Şehzâde Mustafa Medhiyyesi Yâhut Kasîde-i Masnûʻa, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2013.
21. GÜREL, Rahşan, Enderunlu Vâsıf Divanı, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2003.
22. HAKVERDİOĞLU, Metin - Ömer Onat, “Yenikapı Mevlevîhânesi Şiir Mecmuası’nın (Süleymaniye Kütüphanesi Zühdü Bey Bölümü 615) Tanıtımı ve Mecmuada Yer Alan Sıra Dışı Şiirler”, Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (ASOBİD), 9/16, Amasya 2024, 454-478.
23. KARAMAN, Hayrettin - Ali Özek - İbrahim Kâfi Dönmez - Mustafa Çağrıcı - Sadrettin Gümüş - Ali Turgut, Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli, TDV Yay., Ankara 2008.
24. KAYA, Doğan, “Kısaslı Âşık Sefaî’nin Akrostiş Hükümlü Şiirleri”, Bilimsel Eksen, 30, Ankara 2020, 30-43.
25. KAYA, Doğan, Türk Dünyası Ansiklopedik Türk Halk Edebiyatı Kavramları ve Terimleri Sözlüğü, Akçağ Yayınları, Ankara 2020.
26. KAYA, Taha Tuna, “Âşık Tarzı Şiir Geleneğinde Akrostiş Şiirler”, RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (Ö13), İstanbul Ekim 2023, 585-609.
27. KOLUNSAĞ, İbrahim, Serâyî Dîvânı (Notlandırılmış Metin-İnceleme), İstanbul Kültür Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul 2016.
28. KURU, Esra, “Nesîmî’den Yegâne Niteliğinde Bir Muvaşşah Örneği”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2/8, Aralık 2014, 531-547.
29. KUTLAR, Fatma Sabiha, “Klasik Türk Edebiyatında Çâr-ender-çâr ve Kara Fazlî’nin Kasidesi”, Türkbilig, 17, Ankara 2009, 92-115.
30. KÜÇÜK, Abanoz – İlkyaz Yıldız, Kalırsa Söz Kalır / Sezer Aslan (Âşık Mestî): Hayatı-Sanatı-Eserleri, Paradigma Yayınları, Çanakkale 2022.
31. MERMER, Ahmet, Karamanlı Aynî - Dîvân, (e-kitap), T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 2020.
32. ONAY, Ahmet Talât, Türk Halk Şiirlerinin Şekil ve Nev’i, (Haz. Prof. Dr. Cemal Kurnaz), Akçağ Yayınları, Ankara 1996.
33. ÖZTOPRAK, Nihat - Mustafa Özkat, “Hâfız Cemâlî’nin “Silsile-nâme-i Tarîkat-ı Aliyye-i Uşşâkî” Adlı Muvaşşah Manzumesi”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 26, İstanbul 2021, 448-490.
34. POLAT, Nâzım Hikmet, Udmî Efendi ve Şükûfenâme, Adana Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Adana 2015.
35. RAHMANÎ, Âşık Ali, Öğütler Deresi, Kültür ve Turizm Bakanlığı MİFAD Yayınları, Ankara 1988.
36. SAKALLI, Erol, “Mircevat Ahıskalı ve Akrostiş Şiire Yeni Bir Dokunuş”, Uluslararası Ahıska Türkleri Sempozyumu 11-13 Mayıs 2017 Bildiriler Kitabı, (Ed. Hüsrev Akın), Erzincan Üniversitesi Yayınları, Erzincan 2017, I, 181-187.
37. SARAÇ, M. A. Yekta, Klasik Edebiyat Bilgisi – Belâgat, Gökkubbe Yayınları, İstanbul 2004.
38. SELÇUK, Bahir - Beyhan Kesik-Özer Şenödeyici-H. Sercan Koşik-Fatma Kola, Söz ve Sihir Arasında Edebî Sanatlar, Kesit Yayınları, İstanbul 2015.
39. ŞENÖDEYİCİ, Özer, Osmanlının Görsel Şiiri, Kesit Yayınları, İstanbul 2012. Tâhirü’l-Mevlevî, Edebiyat Lügatı, (Neşreden: Kemal Edip Kürkçüoğlu), Enderun Kitabevi, İstanbul 1973.
40. TAVUKÇU, Orhan Kemal, “Muvaşşah (Akrostiş)”, Kültür Tarihimizde Gizli Diller, (Editörler: Emine Gürsoy Naskali-Erdal Şahin), Ka Kitap, İstanbul 2016, 257-273.
41. TOPAL, Ahmet, Klasik Türk Şiirinde Kasîde-i Masnû’a ve Nağzî’nin Masnû’ Kasideleri, Fenomen Yayıncılık, Erzurum 2017.
42. TOPAL, Ahmet “Klasik Türk Şiirinde Çâr-ender-çâr Şiirler”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi (TAED), 60, Erzurum 2017, 67-94.
43. TOPAL, Ahmet (2017), “Deneysel Yönüyle Müselsel Gazel”, Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (ERZSOSDE), X/2, Erzincan Aralık 2017, 165-178.
44. TÖKEL, Dursun Ali, Deneysel Edebiyat Yönüyle Divan Şiiri, Hece Yayınları, Ankara 2010.
45. UZLUK, Feridun Nafiz, Sultan Veled, Dîvân-ı Sultan Veled, el-Âsârü'l-Mevleviye fi Edvâri's-Selçukiyye, Uzluk Basımevi, İstanbul 1358/1941.
46. YAZAR, Sadık, “Belagatin Türkçeleştirilmesinde Önemli Bir Adım: Celâlzâde Sâlih Çelebi’nin (ö. 973/1565) Sanâyi’-i Şi’riyye Bahsindeki Muhtasarı”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 29, İstanbul 2022, 1367-1395.
47. YEKBAŞ, Hakan, “Divan Şairinin Sessiz ve Gizli Anlatımı: Muvaşşah”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume: 7/3, Summer 2012, 2649-2700.